Aristides, Aelius, Orationes, Παναθηναϊκός

(아리스티데스, 아일리오스, 연설, Παναθηναϊκός)

νόμοσ ἐστὶ τοῖσ Ἕλλησι παλαιὸσ, οἶμαι δὲ καὶ τῶν βαρβάρων τοῖσ πλείστοισ, τροφεῦσι χάριν ἐκτίνειν ἅπασαν, ὅση δυνατή. οὕστινασ δ’ ἂν τροφέασ προτέρουσ ὑμῶν ἄγοι τισ, ὦ ἄνδρεσ Ἀθηναῖοι, δοκῶν γε δή πωσ εἰσ Ἕλληνασ τελεῖν, οὐ ῥᾴδιον εὑρεῖν, ὥσ γέ μοι φαίνεται. μάλιστα μὲν γὰρ καὶ τῆσ νενομισμένησ ταυτησὶ τροφῆσ καὶ κοινῆσ ὑμᾶσ εὐθὺσ ἂν εὑρ́οι τισ ἐπωνύμουσ καὶ ποριστὰσ σκοπῶν ἐξ ἀρχῆσ· ὥστε ἔξεστιν εἰπεῖν ἰδίᾳ μὲν ἄλλουσ ἄλλοισ εἶναι τροφέασ, οὓσ ἂν ἡ τύχη καὶ ὁ συμπίπτων χρόνοσ ἑκάστοισ παρασκευάσῃ, κοινοὺσ δὲ ἁπάντων τροφέασ ὑμᾶσ εἶναι καὶ μόνουσ καὶ πρό γε αὐτῶν ἔτι τῶν τροφέων, ὥσπερ οὓσ πατέρασ πατέρων καλοῦσιν οἱ ποιηταί· δι’ ἃ καὶ μόνα τὴν εὔνοιαν ἤρκει παρὰ πάντων ὑμῖν εἶναι κατὰ φύσιν. οὐ μὴν ἀλλ’ οἷ βλέπων τὸ δίκαιον ἐποιούμην καὶ περὶ ἧσ εἶχον ἐν νῷ τροφῆσ εἰπεῖν, τῆσ ὡσ ἀληθῶσ καθαρᾶσ καὶ διαφερόντωσ ἀνθρώπου, τῆσ ἐν μαθήμασι καὶ λόγοισ, τίσ οὕτωσ ἔξω τούτων ἐστὶν ὥστ’ ἀγνοεῖν παρ’ ὑμῶν οὖσαν ἅπασι τὴν ἀρχήν;

ὥστε εἰκὸσ καὶ τὸν περὶ τούτων λόγον δεῦρο κομίζειν καὶ τιμᾶν τοῖσ γιγνομένοισ τὴν πόλιν. ὡσ τὰσ μὲν ἄλλασ χάριτασ δικαίασ μὲν, οὐ μὴν τῶν πραγμάτων ἄντικρυσ εἶναι συμβέβηκε, μόνην δὲ ταύτην γνησίαν τῆσ εὐεργεσίασ ἔξεστι προσειπεῖν. ἡ γὰρ ὑπὲρ λόγων λόγῳ γιγνομένη χάρισ οὐ μόνον τὸ δίκαιον ἔχει μεθ’ ἑαυτῆσ, ἀλλὰ καὶ τὴν ἀπὸ τοῦ λόγου πρῶτον ἐπωνυμίαν βεβαιοῖ, μόνη γάρ ἐστιν ἀκριβῶσ εὔλογοσ. μηδεὶσ δὲ ὑμῶν, ὦ νῦν τε παρόντεσ τοῖσ λόγοισ καὶ χρόνῳ συνεσόμενοι, μηδεμίαν προπέτειαν μηδὲ εὐήθειαν καταγνῷ τοῦ παντὸσ ἐγχειρήματοσ, εἰ μήτε προστησάμενοι σχῆμα φαυλότερον τοῦ λόγου μήτε ἃ πολλὰ καὶ ἐργώδη τῷ λόγῳ πρόσεστι δείσαντεσ ὑπέστημεν ἐκ τοῦ φανεροῦ τοσοῦτον ἀγῶνα. μάλιστα μὲν γὰρ, εἰ καὶ τοῦτο ἄξιον αἰτίασ, οὐδὲ τὰ πρὸσ τοὺσ θεοὺσ ἡμῖν γε παρεῖται τὸ μὴ οὐ τετολμῆσθαι. ἔπειτ’ οὐδέ με τοῦτο λέληθεν ὡσ ἐργώδησ ὁ λόγοσ καὶ χαλεπὸσ διενεγκεῖν καὶ τὰσ ἐκδρομὰσ ὁπόσασ ἔχει· ἃσ καὶ συνιδεῖν ἁπάσασ καὶ διελέσθαι καθ’ ἑκάστην καὶ πληρῶσαι διὰ τέλουσ ἀδύνατον μὴ οὐ σὺν μεγάλῃ καὶ λαμπρᾷ τῇ τύχῃ· πρὸσ δὲ τούτοισ, ἐφ’ ὅσοισ ἔθνεσι τοῖσ περὶ αὐτῶν εἰρηκόσι καὶ προκατειληφόσι τὰσ ἀκοὰσ ἐπερχόμεθα, μεῖζον ἔχοντεσ ἔργον ὅ τι φυλαξόμεθα ἢ ὅτῳ χρησόμεθα εὑρεῖν. ἄλλων γὰρ ἄλλα κεκοσμηκότων καὶ διεξεληλυθότων τὰ πᾶσι παρειμένα πᾶσι καὶ πεπλήρωται·

καὶ συμβαίνει διπλοῦν τὸν ἀγῶνα γίγνεσθαι τῷ μετὰ πάντασ ἐγχειροῦντι, καὶ χωρὶσ πρὸσ ἕκαστον καὶ κοινῇ πρὸσ ἅπαντασ. οὐ μὴν ἀλλ’ αὐτό γε τοῦτ’ ἐστὶ τὸ καὶ μόνον πεποιηκόσ μοι τὸν λόγον, ὅτι οὕτω πολλοῖσ καὶ μεγάλοισ τῆσ πόλεωσ ὑπερεχούσησ, καὶ τόπον οὐδένα τοῖσ βουλομένοισ εὐφημεῖν ἀργὸν παρεικυίασ, οὐδείσ πω μέχρι τῆσδε τῆσ ἡμέρασ εἰσ ἅπαντα καθῆκεν ἑαυτὸν οὐδ’ ἐθάρρησεν. ἀλλ’ οἱ μὲν τοὺσ ἄνω χρόνουσ ἐν τοῖσ ποιήμασιν ᾄδουσι καὶ τὰ πρὸσ τοὺσ θεοὺσ κοινὰ τῇ πόλει, καὶ ταῦτ’ ἀπὸ τοῦ παρείκοντοσ, οἱ δὲ τοὺσ ἐπὶ τῶν καιρῶν πολέμουσ πρὸσ Ἕλληνασ καὶ βαρβάρουσ ἀφηγοῦνται μεμερισμένωσ· ἕτεροι δὲ τὴν πολιτείαν καταλέγουσιν· οἱ δὲ ἐν τοῖσ ἐπιταφίοισ λόγοισ τῶν ἀποθανόντων ἐνίουσ προσειρήκασιν. εἰσὶ δὲ οἳ κἀν τούτοισ, οὐχ ὡσ νομίζεται, διὰ τῶν πράξεων ἦλθον, ἀλλ’ ἑτέραν ἐτράποντο, δείσαντεσ, ἐμοὶ δοκεῖν, ἐλάττουσ γενέσθαι τῶν πραγμάτων, οὐκ ἔξω μέν που συγγνώμησ λαβόντεσ φόβον, ἀλλ’ οὖν οὕτω πολλοῦ τινοσ ἐδέησαν περὶ πάντων γε τῶν ὑπαρχόντων τῇ πόλει διεξελθεῖν. καὶ μὴν οἱ μὲν τὴν σοφίαν αὐτῆσ ἐγκωμιάζουσιν, οἱ δὲ τὰσ ἀποικίασ καταλέγουσιν, ἕτεροι δὲ αὖ τὴν κοινότητα καὶ φιλανθρωπίαν ὑμνοῦσι, καὶ ταῦτα οἱ μὲν τοῖσ συγγράμμασί που τοῖσ ἄλλοισ ἐγκαταμιγνύντεσ, οἱ δ’ ἀπὸ στόματοσ οὑτωσὶ κατὰ τὸ συμβαῖνον τῆσ μνήμησ. ὡσ δὲ ἁπλῶσ εἰπεῖν, ἅπαντεσ ἢ τῷ βουλήματι τῷ σφετέρῳ μεμετρήκασιν ἢ τῇ δυνάμει τὰ πρὸσ τὴν πόλιν, οὐ τῷ τῆσ πόλεωσ μέτρῳ οὐδὲ τῷ τῶν πραγμάτων, ἀλλὰ ὥσπερ πελάγουσ ἀπείρου καὶ τοῖσ ὀφθαλμοῖσ οὐχ ὁρίζοντοσ ἕκαστοσ ὅσον καθορᾷ, τοῦτο θαυμάζει· καὶ συμβέβηκεν ὥσπερ αἴνιγμα τῇ πόλει·

ᾗ γὰρ τοσοῦτον εὐφημιῶν καὶ δόξησ περίεστι, ταύτῃ, κἂν ὡσ ἐλάχιστον τούτων ὧν μέτεστιν εἴπῃ τισ, οὐ τοῦ παντὸσ ἁμαρτήσεται. οὐ δὴ δίκαιον τὴν μόνην τοῦ τολμήματοσ αἰτίαν καὶ δι’ ἣν εἰκότωσ ἐδέησε τοῦ νυνὶ λόγου, ταύτην ἐκείνησ ἀξιῶσαι τῆσ αἰτίασ, ᾗ τὸ τῆσ μέμψεώσ ἐστιν ὄνομα. ἔπειτα εἰ μὲν μὴ πολλῶν καὶ καλῶν καὶ μεγάλων ὄντων, οὐ μὲν οὖν οὔτ’ ἀπαριθμῆσαι ῥᾳδίων οὔτε μετρῆσαι δυνατῶν τῶν εἰσ τοσοῦτον τὴν πόλιν ᾐρκότων, ἕν τι καὶ τοῦτο τὸ τῶν λόγων ἦν ἀγαθὸν, οὐκ ἂν ἴσωσ ἡρ́μοττε παρακινδυνεύειν, ἀλλ’ ἐᾶν ὅπωσ ποτ’ εἶχε τὰ τῆσ δόξησ αὐτῇ· νυνὶ δ’ ὥσπερ τῶν ἄλλων ἁπάντων ἡγεμὼν τοῖσ Ἕλλησιν, οἶμαι δὲ καὶ τοῖσ ἄλλοισ ἀνθρώποισ, γεγένηται, οὕτωσ ὅτι καὶ τῶν λόγων πρώτη γνώριμόν ἐστιν· ὥστε οὔτ’ ἀλλοτρίᾳ τῇ πείρᾳ χρώμεθα, οὐδ’ ἑτέρωσε φέρουσαν ὁδὸν προειλόμεθα, ἀλλ’ ἀκριβῶσ ἐπὶ τὴν πόλιν καὶ τοὺσ Ἀθηναίουσ, οὔτε ἐλάττω τὰ τῆσ πόλεωσ ποιοῦμεν, ἀλλ’ ἕν τι τῶν τῆσ πόλεωσ ἐκτίνομεν, εἰσ ὅσον ἐγχωρεῖ. εἰρημένον δὲ ὑπὸ πολλῶν πολλάκισ ὡσ ἄρα οὐ ῥᾴδιον εὑρεῖν ὅθεν ἄρξεταί τισ, ἐμὸν, οὐκ ἄλλου τοῦτον τὸν λόγον εἶναι νομίζω τῇ χρείᾳ. οὐ γὰρ μόνον τῷ πρεσβυτάτην εἶναι τῶν ἐν μνήμῃ τὴν πόλιν συμβαίνει καὶ τὴν ἀρχὴν ἀνήκειν εἰσ τὸ πλέον τοῦ φανεροῦ καὶ προχείρου λαβεῖν, ἀλλ’ ὅτι καὶ πολλὰσ ὥσπερ ἐν κύκλῳ τὰσ ἀρχὰσ ὁ λόγοσ προδείκνυσιν, ἃσ οὔτε ὁμοῦ ποιήσασθαι δή που δυνατὸν οὔθ’ ἥτισ ἀρχὴ ταῖσ ἄλλαισ εἶναι νικήσει ῥᾴδιον κρῖναι· ἄλλα γὰρ ἄλλων ἕνεκα ἁρμόττειν ὥσ γ’ ἐκ τοῦ προφαινομένου πρῶτα λεχθῆναι δόξαν παρίστησιν.

ἣν δὲ ἁπασῶν ἐπικαιροτάτην ἀρχὴν ὑπολαμβάνω καὶ πρὸσ ἣν ἥκιστ’ ἂν ἁμαρτεῖν, ἅπαντα καθιστάμενοσ τὸν λόγον, ταύτην καὶ δὴ ποιήσομαι· εἰ δ’ ὀρθῶσ, ἢ μὴ, πάρεστι κοινωνεῖν τῆσ γνώμησ. οἶμαι δ’, ἂν ὡσ ὑπὲρ οἰκείασ καὶ μετέχων τῶν ἀγαθῶν ἔστιν οὗ φαίνωμαι τῷ λόγῳ χρώμενοσ, οὐδ’ ὑμῖν ἂν φέρειν αἰσχύνην. ἡ γὰρ τῆσ χώρασ ἡμῖν φύσισ τῇ φύσει τῶν ἀνδρῶν συμβαίνουσα φανήσεται καὶ οὔθ’ ἡ γῆ πρέπουσα ἑτέρων εἶναι, οὔκουν οὐδὲ ἐγένετο, οὔθ’ οἱ ἄνδρεσ ἄλλησ ἀντὶ ταύτησ ἄξιοι, οὔκουν οὐδὲ ἠλλάξαντο, ἀλλ’ ἔμειναν ἐφ’ ἧσ εἶχον· ἄμφω δὲ ταῦτα ὄψει καὶ μνήμῃ κρίνεται. οἵ τε γὰρ οἰκήσαντεσ ἀεὶ τὴν χώραν ἐναργῆ καὶ θαυμαστὰ τῆσ αὑτῶν ἐπιεικείασ σημεῖα ἐξήνεγκαν ἐν παντὶ τῷ παρασχόντι, τὰ μὲν ἣν οὑτωσί τισ ἂν εἴποι φιλανθρωπίαν ἐπιδεικνύμενοι τῇ τῶν τρόπων πραότητι καὶ ταῖσ ὁμιλίαισ, οὐδέσιν ἄλλοισ ὁμοίωσ ἡμέροισ εἶναι δοκεῖν λιπόντεσ, τὰ δ’ ἐν ταῖσ χρείαισ καὶ τοῖσ κινδύνοισ ἐν προβόλου μοίρᾳ τοῖσ Ἕλλησι τεταγμένοι. καὶ τὸ τῆσ χώρασ αὖ σχῆμα τοιοῦτον ἐκ γῆσ καὶ θαλάττησ θεωροῦντι. πρόκειται γὰρ ἀντ’ ἄλλου φυλακτηρίου τῆσ Ἑλλάδοσ τὴν γιγνομένην τάξιν ἔχουσα πρώτη πρὸσ ἥλιον ἀνίσχοντα, προμήκησ εἰσ τὸ πέλαγοσ, καὶ μάλα ἐναργὴσ συμβαλεῖν ὅτι τῆσ Ἑλλάδοσ ἐστὶν ἔρυμα ὑπὸ τῶν κρειττόνων πεποιημένον καὶ μόνῃ ταύτῃ κατὰ φύσιν ἔστιν ἡγεῖσθαι τοῦ γένουσ.

εἶτα καὶ τῆσ φιλανθρωπίασ ὡσπερεὶ σύμβολον ἐκφέρει· προβαίνει γὰρ μέχρι πλείστου, τὴν θάλατταν ἡμεροῦσα, καὶ ταῖσ νήσοισ ἐγκαταμίγνυται, θεαμάτων ἥδιστον, ἤπειροσ ἐν νήσοισ, καὶ τούτων ἐνίων νοτιωτέρα, πρώτη μὲν τοῖσ ἐκ τοῦ πελάγουσ ὡσπερεὶ χεῖρα προτείνουσα εἰσ ὑποδοχὴν, παντοδαποὺσ δὲ ὁρ́μουσ καὶ λιμένασ παρεχομένη κύκλῳ περὶ πᾶσαν ἑαυτὴν, ἔτι δὲ ἀκτὰσ ἄλλασ κατ’ ἄλλα μέρη τῆσ τε θαλάττησ καὶ ἑαυτῆσ, καὶ πορθμοὺσ πρὸσ τὰσ ἐπικειμένασ νήσουσ οὐ πλέον διαλείποντασ ἢ ὅσον αἱ νῆσοι πρὸσ ἀλλήλασ· ὥστε καὶ παραπλεῖν καὶ περιπλεῖν καὶ πεζεύειν καὶ ἔτι πελαγίουσ εἶναι διὰ τῆσ Ἀττικῆσ ὥσπερ ἐν πομπῇ κατ’ ἐξουσίαν τὸ πρὸσ ἡδονὴν αἱρουμένουσ. αἱ δὲ ἐπίκεινται πανταχόθεν πεποικιλμέναι Κυκλάδεσ καὶ Σποράδεσ περὶ τὴν Ἀττικὴν, ὥσπερ τῆσ θαλάττησ ἐξεπίτηδεσ ἀνείσησ ἀντὶ προαστείων τῇ πόλει, χοροῦ σχῆμα σώζουσαι, καὶ τὰ ἐκείνων κάλλη καὶ κόσμουσ τῆσ πόλεωσ κάλλη καὶ κόσμουσ εἶναι συμβέβηκε. δύνανται γὰρ ὅπερ τοῖσ βασιλείοισ τὰ προπύλαια, καὶ σελήνην ἀστέρεσ ἐγκλείουσι, ποιητὴσ ἂν εἴποι τισ, μεῖζον φέρουσαι κέρδοσ ἢ ὅσον παρέχουσι· λέγω δὴ τοῦ προσοικεῖν. δι’ ἃ δὴ καὶ μόνῃ τῇ πόλει κυρίωσ ἄν τισ φαίη τὴν ἀρχὴν αὐτῶν συμβῆναι καὶ γνησίαν ἐπὶ τῶν Ἑλληνικῶν, τοὺσ δ’ ἄλλουσ νόθουσ εἰσ τὴν θάλατταν ἐμβῆναι, ὥσπερ ὑποβολιμαίουσ, οὐ πατρικαῖσ ταῖσ νήσοισ ἐπιθεμένουσ, ἀλλ’ ἁρπάσαντασ τύχησ ἀλογίᾳ, ὅπερ αὐτοὺσ καὶ ταχέωσ πάλιν ἐξήλασε. τοῦτο δὲ τὸ σχῆμα καὶ ταύτην τὴν θέσιν τῆσ χώρασ ἐχούσησ, τὸν μὲν ἀεὶ κατάπλουν τῶν ἐμπόρων τε καὶ καθ’ ἱστορίαν ἢ χρείαν εἰσαφικνουμένων, μεθ’ ὅσησ τῆσ ῥᾳστώνησ καὶ ψυχαγωγίασ γίγνεται καὶ τρυφῆσ οὐ ῥᾴδιον εἰπεῖν, πλὴν εἰσ ὅσον αὐτούσ τισ ἐπιμαρτύραιτο·

οὕτω γὰρ παντάπασιν ἡ ψυχὴ προκαθαίρεται καὶ μετέωροσ καὶ κούφη γίγνεται καὶ σφόδρα τῶν Ἀθηνῶν τῆσ θέασ ἐν παρασκευῇ, ὥσπερ ἐν ἱεροῖσ προτελουμένη. ἐπίδηλον δὲ καὶ τοῖσ ὀφθαλμοῖσ πλέον τοῦ συνήθουσ τὸ φῶσ ἐγγιγνόμενον, ἀφαιρούσησ ἤδη τὴν πολλὴν ἀχλὺν ὡσ ἀληθῶσ καὶ καθ’ Ὅμηρον εἰπεῖν τῆσ Ἀθηνᾶσ ἔτι τῇ χώρᾳ προσαγόντων. ὥστε ἐοίκεν ὀνείρατοσ εὐφροσύνῃ τὰ θεάματα καὶ χορείαν ἐξελίττειν, οὐ πλοῦν ἀνύτειν δόξαισ ἂν, οἱᾶ τὴν ναῦν ἀεὶ κύκλῳ περιίσταται κάλλη παντοδαπὰ ἄγοντα μετ’ εὐθυμίασ ἐπὶ τὴν Ἀττικήν. τοῖσ δ’ ὁρωμένοισ συμβαίνει καὶ τὰ λεγόμενα, οἷσ οὐκ ἔνεστιν ἀπιστεῖν· πάντα γὰρ ἑξῆσ ὁμοίωσ ἔχει. Λητώ τε γὰρ, εἰ καὶ μικρὸν ὕστερον ἁρμόσει περὶ τῶν θείων διηγεῖσθαι, λυσαμένη τὴν ζώνην ἐν Ζωστῆρι τῆσ Ἀττικῆσ καὶ λιποῦσα τὴν ἐπωνυμίαν τῷ τόπῳ, βαδίζουσα ἀεὶ εἰσ τὸ πρὸσ ἑώ τῆσ Προνοίασ Ἀθηνᾶσ ἡγουμένησ, ἀπ’ ἄκρασ τῆσ Ἀττικῆσ ἐπιβᾶσα τῶν νήσων εἰσ Δῆλον καταίρει καὶ τίκτει δὴ τοὺσ θεοὺσ τήν τε Ἄρτεμιν καὶ τὸν πατρῷον Ἀπόλλω τῇ πόλει, ἥ τ’ ἀπὸ τῆσ Ἀσίασ ἐπὶ τοὺσ Ἕλληνασ πρώτη διαβᾶσα δύναμισ διὰ τῶν νήσων προσέσχεν εἰσ Μαραθῶνα, καλῶσ ὑπὸ τῆσ φύσεωσ ἀχθεῖσα τοῦ τόπου πρὸσ τὸ δοῦναι δίκην ὧν ἐπεβούλευσε τοῖσ Ἕλλησιν. οὕτω δ’ ἐν ἀρχῇ τῆσ Ἑλλάδοσ οὖσα ἡ χώρα ἐν μέσῳ τῆσ πάσησ οὐχ ἧττόν ἐστιν.

ὅποι γὰρ ἀπ’ αὐτῆσ κινηθείησ, τὰ γνωριμώτατα τῶν Ἑλλήνων ἐκδέχεται γένη, καὶ ὥσπερ πόλιν ἡ οἰκεία χώρα προσοικεῖ, οὕτω καὶ τὴν Ἀττικὴν ἅπασα ἡ Ἑλλὰσ προσοικεῖ. διὸ δὴ καὶ μόνη τὸ τῶν Ἑλλήνων πρόσχημα καθαρῶσ ἀνῄρηται καὶ τοῖσ βαρβάροισ ἐστὶν ἐπὶ πλεῖστον ἀλλόφυλοσ· ὅσον γὰρ τῇ φύσει τοῦ τόπου κεχώρισται, τοσοῦτον καὶ τοῖσ ἤθεσι τῶν ἀνδρῶν ἀφέστηκεν. οὔτε γὰρ ποταμοῦ μέσου κοινωνεῖ τινοσ οὔτ’ ἐστὶν αὐτῇ μεθόριον οὐδὲν τὸ αὐτὸ διαιροῦν καὶ μιγνύον τὴν γῆν, ἀλλ’ ὥσπερ πρὸσ ἀσπίδοσ ἐπίσημον πάντα πρὸσ μέσον τοῦτο τὸ χωρίον ἐκ παντὸσ ἄκρου τείνει τὰ Ἑλληνικὰ, καὶ πανταχόθεν κύκλοι περιέχουσι τὴν χώραν Ἑλληνικοὶ, οἱ μὲν ἐκ θαλάττησ, οἱ δ’ ἀπὸ τῆσ ἠπείρου περικείμενοι, ὥσπερ εἰκὸσ τῇ κοινῇ τοῦ γένουσ ἑστίᾳ. τοσοῦτον δὲ πέφευγε τὴν ἀλλοδαπὴν καὶ βάρβαρον ὥστε καὶ ἐπὶ τῆσ ἀντιπέραν ἠπείρου προὐβάλλετο ἑτέραν Ἑλλάδα ἄποικον ἑαυτῆσ, ἣ νῦν ἤδη πλεῖστον βαρβάρων ἀφέστηκεν, ὥσπερ φύσει ταχθεῖσα ἡ πόλισ, ἀντίπαλοσ τούτῳ τῷ γένει καὶ πολεμία. ἐξ ὧν ἄδολον μὲν καὶ καθαρὸν καὶ ἀδιάφθορον τὸ ἦθοσ ἀεὶ τοῖσ ἐξ αὐτῆσ διαγέγονε παρεχομένη, εἰλικρινῆ δὲ καὶ καθαρὰν καὶ ἄλυπον καὶ παράδειγμα πάσησ τῆσ Ἑλληνικῆσ ὁμιλίασ φωνὴν εἰσηνέγκατο. ἡ δ’ αὐτὴ θέσισ τῆσ τε χώρασ ἐν τῇ Ἑλλάδι καὶ τῆσ πόλεωσ ἐν τῇ χώρᾳ, μέση γὰρ ἐν μέσῃ κεῖται, τοσοῦτον πρὸσ θάλατταν ἐπικλίνουσα, ὅσον τοὺσ λιμένασ ἧσ εἰσι φαίνεσθαι.

τρίτη δὲ ἀκόλουθοσ τούτων ἀνέχει, περιφανὴσ ἄνω διὰ μέσησ τῆσ πόλεωσ, ἡ πάλαι μὲν πόλισ, νῦν δὲ ἀκρόπολισ, κορυφῇ παραπλησίωσ, οὐχ ὡσ ὕστατον εἶναι τῆσ πόλεωσ, ἀλλ’ ὡσ περὶ αὐτὴν πᾶν τὸ λοιπὸν σῶμα τῆσ πόλεωσ, ἄκρου καὶ μέσου ταυτοῦ συμπεπτωκότοσ, τὸ διὰ πάντων ἤδη τοῦτο κάλλοσ καὶ ὁ τελευταῖοσ ὁρ́οσ τῆσ περὶ γῆν εὐκαιρίασ. ὥσπερ γὰρ ἐπ’ ἀσπίδοσ κύκλων εἰσ ἀλλήλουσ ἐμβεβηκότων πέμπτοσ εἰσ ὀμφαλὸν πληροῖ διὰ πάντων ὁ κάλλιστοσ, εἴπερ ἡ μὲν Ἑλλὰσ ἐν μέσῳ τῆσ πάσησ γῆσ, ἡ δ’ Ἀττικὴ τῆσ Ἑλλάδοσ, τῆσ δὲ χώρασ ἡ πόλισ, τῆσ δ’ αὖ πόλεωσ ἡ ὁμώνυμοσ. ἀλλ’ ἐνταῦθα μὲν ἡμᾶσ ὁ λόγοσ παρήνεγκε τῆσ ἀεὶ παραπιπτούσησ ἀκολουθίασ ἐχόμενοσ. ἐπιστρεπτέον δὲ πάλιν πρὸσ τὴν χώραν καὶ τὰ πρεσβεῖα φυλακτέον αὐτῇ, ἧσ τὴν μὲν πρὸσ γῆσ τε καὶ θαλάττησ φύσιν εἴπομεν δι’ ὅσων εἰκὸσ ἦν, μῆκόσ τε φεύγοντεσ καὶ τὸ παρελθεῖν ἃ μὴ χεῖρον εἰπεῖν. ἀλλὰ μὴν τόν γε ὑπὲρ κεφαλῆσ ἀέρα καὶ τὴν τῶν ὡρῶν κρᾶσιν οὕτω σύμμετρον εἴληχεν ὥστε εἰ τῷ λόγῳ μετρίωσ εἰπεῖν ἦν, εὐκτὸν ἂν ἦν. ἴσον γὰρ ἁπάντων ἀπέχει τῶν δυσχερῶν καὶ μετέχουσα τῶν ἀγαθῶν τῆσ δυνάμεωσ ἑκάστησ, ἃ λυπηρὰ πρόσεστιν ἑκάστῃ πέφευγε. τεκμαίρεσθαι δὲ ἔξεστιν οὐ μόνον τοῖσ ὡραίοισ νικῶσι καὶ παρὰ τὴν ἐπωνυμίαν καὶ τοσοῦτον τοῦ παντὸσ ἔτουσ κατέχουσι χρόνον, ἀλλὰ καὶ τῇ ἀποστάσει, καθάπερ ἐν στάθμῃ, ὅταν τι βουληθῶμεν ἰδεῖν ἀκριβῶσ. ὅσον γὰρ ἄν τισ ἀποστῇ τῆσ πόλεωσ δεῦρο ἢ ἐκεῖσε κινηθεὶσ, ἢ τῇ θέρμῃ πλεῖον τῆσ χρείασ ἢ τῷ ψύχει προστυγχάνει. ὥστ’ ἐν τούτῳ μόνῳ νικᾶται ἐν ᾧ τὸ νικᾶν λυπεῖ καὶ οὗ τὸ νικᾶσθαι λυσιτελέστερον.

τοσαύτη δ’ ἐστὶν ἡ περιουσία τῆσ εὐτυχίασ ὥστε καὶ τῶν ἄλλων γενῶν αἱ ταύτησ ἄποικοι πόλεισ αἱ τὴν νῦν Ιὠνίαν ἔχουσαι ἄριστα κεκρᾶσθαι δοκοῦσιν, ὥσπερ ἄλλο τι τῶν οἴκοθεν μετειληφυῖαι. ὥστε οὐ τὰ μὲν πρὸσ ἄρκτον ἂν εἴποι τισ εἶναι τῆσ χώρασ, τὰ δὲ πρὸσ μεσημβρίαν ὀνομάζων, οὐδ’ αὖ τὰ λοιπὰ δύο ὡσαύτωσ, ἀλλ’ ἄνευ τῆσ προσθήκησ ἔξεστιν ὁρίσασθαι τὰ μὲν ἔνθεν αὐτῆσ ἄρκτον εἶναι, τὰ δὲ ἔνθεν μεσημβρίαν ἤδη, ἀνατολάσ τε καὶ δύσεισ ὅσον τὸ ἄνω καὶ κάτω, αὐτὴν δ’ εἶναι πάντων ὡσπερεὶ μεθόριον, κοινόν τινα χῶρον, οὗ πάντα τὰ τμήματα συγκεράννυται, ὑπ’ αὐτὴν, ὡσ εἰπεῖν, τὴν ἀκρόπολιν τοῦ οὐρανοῦ καὶ τὴν τοῦ Διὸσ ἀρχὴν ὡσ ἀληθῶσ γιγνομένην λῆξιν τῆσ Ἀθηνᾶσ καὶ τῶν ταύτησ ἔργων τε καὶ θρεμμάτων τόπον οἰκεῖον. οὐ γὰρ ἔστιν ὅστισ τῶν περὶ γῆν ἀέρων τοσοῦτον ἀφέστηκε γῆσ τῇ φύσει οὐδ’ αἰθέρι μᾶλλον εἴκασται. γῆσ μὲν δὴ καὶ θαλάττησ καὶ ἀέρων εἰσ τοῦτ’ ἔθεσαν τὴν Ἀττικὴν οἷσ ταῦτα ἔπρεπε δημιουργοῖσ. ἃ δὲ τούτοισ τοιούτοισ οὖσιν ἕπεται πολλὴ ῥᾳστώνη δεικνύναι, πεδίων τε κάλλη καὶ χάριτασ τῶν μὲν πρὸ τῆσ πόλεωσ εὐθὺσ ἀπὸ τοῦ τείχουσ, μᾶλλον δὲ ἀπὸ τῆσ ἀκροπόλεωσ κεχυμένων καὶ ἐγκαταμιγνυμένων τῇ πόλει, τῶν δὲ ἐφ’ ἑκάστῃ τῇ θαλάττῃ τοῖσ αἰγιαλοῖσ ἐφορμούντων, τῶν δ’ ἐν τῇ μεσογείᾳ τοῖσ ὄρεσι τοῖσ περιέχουσιν ὥσπερ ἄλλοισ ὁρίοισ διειλημμένων ἐν κόλπων θαλαττίων τινῶν σχήματι. καὶ μὴν τήν γε τῶν ὀρῶν φαιδρότητα καὶ χάριν τίσ οὐκ ἂν ἀγασθείη; οἷσ γε τοσοῦτον κόσμου περίεστιν ὥστε καὶ τὰσ πόλεισ αὐτὰ δὴ κοσμεῖ·

ὃ γὰρ εἰκὸσ ἔχειν τὴν χώραν, ἔργον θεῶν οὖσαν, σπέρμα τῆσ χάριτοσ τῆσ πρὸσ τοὺσ θεοὺσ, τοῦτο δείκνυσιν ἐν τοῖσ πρώτοισ, καὶ προξενεῖ διὰ τῆσ φύσεωσ τὴν χάριν. ἔστι δὲ ἐπιτηδειοτάτη πρὸσ κάλλη νεῶν καὶ ἀγαλμάτων, ὥστε δὶσ ἡγεμὼν τούτων ἂν εἰή. καὶ γὰρ ἐνθένδε ταῦτα πάντα ἤρξατο τῷ νόμῳ καὶ τὴν χορηγίαν οἴκοθεν ἡ πόλισ ἔσχηκεν εἰσ αὐτά. ἀλλὰ γὰρ οὐκ ἔχω τί χρήσωμαι, ἐπέρχεται γάρ μοι καὶ κατὰ μέρη τὴν ἐπιτηδειότητα ἀποφαίνειν τῆσ χώρασ, οἱο͂ν εὐθὺσ τὸ μήτε ὑπτίαν εἶναι διὰ πάσησ μήτε ὄρειον παντελῶσ, ἀλλ’ ἐσχηματίσθαι πρὸσ τὴν ἑκατέρου χρείαν ἐν μέρει καὶ πεποικίλθαι, ὥστε πῶσ οὐκ ἂν ὀρθῶσ εἴποι τισ εἶναι τελέασ καὶ πάσησ τῆσ οἰκουμένησ οἱονεὶ μίμημα σωζούσησ; ἔτι δὲ ἡ τῆσ θαλάττησ τε καὶ γῆσ διὰ τῶν λιμένων συζυγία καὶ συμφωνία, τῶν δ’ αὖ πεδίων καὶ τῶν ὀρῶν ἡ σὺν ὡρ́ᾳ μίξισ καὶ χάρισ οὐ τῶν ὅπου τισ ἂν εἴποι συμβεβηκότων οἶμαι. ἔξεστι δὲ ὁρᾶν καὶ τὰσ φλέβασ τὰσ ἀργυρίτιδασ ὥσπερ νοτίδασ διὰ πάσησ τῆσ ὀρείου διηκούσασ, ὅπωσ ἄρα μηδὲν ἀργὸν εἰή τῆσ Ἀττικῆσ μηδ’ εἰή ταῖσ προσόδοισ δυσχωρία μηδαμῆ, ἀλλὰ τὴν ἑτέρων εὔγεων ἡ τῇδε ἄσποροσ νικῴη. ἔπρεπε δ’ ἄρα καὶ τοῦτο ἐλευθερίασ ἐφόδιον καὶ μεγαλοψυχίασ παρεσκευάσθαι τῇ πόλει. ἔτι τοίνυν ἀενάων ποταμῶν ῥεύματα ἄλυπα καὶ πηγὰσ ἀφθόνουσ καὶ καρπῶν ἁπάντων φορὰν, ὧν ὁ πάντων ἡμερώτατοσ ἐνταῦθα τῶν πανταχοῦ κάλλιστοσ περιφανῶσ. ἀλλὰ ταῦτα μέν ἐστιν ὥσπερ ἀπὸ τῶν τραγημάτων τὴν εὐωχίαν σεμνύνειν·

οἱ μὲν γὰρ ἄλλοι καθάπερ θέαν καταλαβόντεσ οὕτω ταῦτα κρίνουσιν, οὐ τῷ μᾶλλον ἄλλων ἑαυτοῖσ προσήκειν τῶν χωρίων τοὺσ ἄλλουσ ἀφορίζοντεσ, ἀλλὰ τῷ φθῆναι κατασχόντεσ, καὶ ξένουσ ὀνομάζουσι τοὺσ δευτέρουσ ἐλθόντασ, ἀγνοοῦντεσ ὅτι πάντεσ ὁμοίωσ εἰσὶ ξένοι, μᾶλλον δὲ αὐτοὶ ξένοι πρῶτοι, καὶ τοσοῦτον τῶν δημοποιήτων, οὓσ αὐτοὶ ποιοῦνται, διαφέρουσιν, ὅσον οὐ κριθέντεσ ἄξιοι τῆσ πολιτείασ, ἀλλ’ εἰσβιασάμενοι προὐβάλοντο τὴν πατρίδα, ὥσπερ ὅπλων ἀπορίᾳ τῷ φανέντι χρησάμενοι· τὸν δὲ οἰκειότατον καὶ μέγιστον τῆσ χώρασ καρπόν τε καὶ κόσμον καὶ ὃσ ἅπασαν ἔχει τὴν ἐπιτηδειότητα συλλαβὼν αὐτῆσ ἤδη δίειμι. ἀρχὴ δέ μοι τοῦ λόγου κατελήλυθεν εἰσ ἀρχήν τινα ἑτέραν. ἄλλασ μὲν γὰρ χώρασ ἐλέφαντεσ καὶ λέοντεσ κοσμοῦσι, τὰσ δὲ ἵπποι κύνεσ, τὰσ δὲ ἃ τοὺσ παῖδασ ἀκούοντασ ἐκπλήττει· τὴν δὲ ὑμετέραν χώραν κοσμεῖ τῶν ἐπὶ γῆσ τὸ κάλλιστον, οὐ κατὰ τοὺσ ἐν Ἰνδοῖσ μύρμηκασ ὑποπτέρουσ ἄξιον εἰπεῖν. πρώτη γὰρ ἤνεγκεν ἄνθρωπον καὶ πρώτη πατρίσ ἐστιν ἀνθρώπου, καὶ ὅπερ τοῖσ πᾶσι ζώοισ τοῖσ ἐγγείοισ ἐστὶν ἡ πᾶσα γῆ, τοῦτο ἥδε νενίκηκεν εἶναι τῷ τῶν ἀνθρώπων γένει, μήτηρ καὶ τροφὸσ κοινὴ καὶ τῆσ φύσεωσ ἀφορμὴ, χῶρόσ τισ ἀνθρώπων ἴδιοσ ἐκ πάσησ γῆσ ἐξῃρημένοσ, ὥσπερ οἱ τῶν τεμενῶν ὁρ́οι. διὸ δὴ καὶ πάντα κρατίστουσ καὶ τῆσ γιγνομένησ ἀρετῆσ ἐπὶ πλεῖστον ἥκοντασ ἤνεγκεν, ἅτε οἰκείασ αὐτῇ τῆσ φορᾶσ οὔσησ, οὐκ ἐπεισάκτου. οὐ γὰρ πλάνην καταλύσαντεσ οὐδὲ ὥσπερ ἐπὶ σκότουσ πατρίδα ζητοῦντεσ διὰ πάσησ γῆσ καὶ θαλάττησ, οὐδὲ δυοῖν δυστυχίαιν ἡγησαμέναιν, κατέσχον τὴν χώραν, βιασάμενοι τὴν ἐπωνυμίαν, εἴξαντεσ μὲν τοῖσ κρείττοσιν, ἐκβαλόντεσ δὲ τοὺσ ἥττουσ, ἀλλ’ ὥσπερ τὸ ἐκ τῶν πηγῶν ὕδωρ ἐκ τῶν κόλπων τῆσ γῆσ ἀνῆλθε τὸ γένοσ, αὐτὸ ἐξ αὑτοῦ λαβὸν τὴν ἀρχήν· καὶ ξένοι καὶ πολῖται μόνῃ τῇ γῇ ταύτῃ πρέπουσι διῃρῆσθαι. μόνοισ δ’ ὑμῖν ὑπάρχει καθαρὰν εὐγένειάν τε καὶ πολιτείαν αὐχῆσαι.

πολλῶν δὲ ἐπιρρεόντων καὶ πάντων αὐτὸ ἕκαστον εἰπεῖν ἐπειγόντων αἱροῦμαι τὸ τῇ φύσει δεύτερον καὶ τὸ πρὸ αὐτοῦ βεβαιοῦν ἐφεξῆσ ἀποδοῦναι. καὶ δυοῖν ὄντοιν ὀνομάτοιν ἑκάτερον κύριόν ἐστι τῇ χώρᾳ διὰ τὸ ἕτερον· εἰκότωσ. οἵ τε γὰρ ξένοι διὰ τοὺσ ἄλλουσ πολίτασ γνησίουσ ὄντασ ἐνέχονται τῷ προσρήματι οἵ τε πολῖται βεβαιοῦσι τὴν ἐπωνυμίαν τῷ καθαροὶ ξένων εἶναι τὸ ἐξ ἀρχῆσ· οὔκουν ἐξούλησ γε μόνοισ ὑμῖν, εἰ οἱο͂́ν τ’ ἐστὶν εἰπεῖν, οὐδ’ ἂν εἷσ λάχοι τῆσ γῆσ, οὐ μᾶλλόν γε ἢ τῆσ μητρόσ τινι. καὶ τοίνυν μόνοισ τοῖσ τῇδε γενομένοισ δημοποιήτοισ οὐκ ἔπεστι γέλωσ· ὄντεσ γὰρ ἅπαντεσ φύσει πολῖται τῆσ χώρασ νόμῳ τοῖσ ἄλλοισ τὴν τιμὴν ἀπενείματε· τῶν δ’ ἄλλων οἱ πλεῖστοι κινδυνεύουσι νόθοι νόθουσ εἰσποιεῖσθαι, χρόνῳ τὴν ἀρχαίαν φύσιν διαφθείραντεσ, ὥσπερ ἐν συνοικίᾳ τῇ πάσῃ γῇ ζῶντεσ, ἐκ περιόδων καλοῦντεσ οἰκείαν οἱ τελευταῖοι τῶν ἄλλων οἰκησάμενοι. καί μοι δοκεῖ τισ ἂν εἰπεῖν παραιτησάμενοσ τὸν φθόνον ὅτι οἱ μὲν ἄλλοι τὰσ πόλεισ οἰκοῦσιν, ὥσπερ στρατόπεδα, οἷσ κατέλαβον ἐμμείναντεσ, μόνοισ δὲ τοῖσ ταύτησ ἐγγόνοισ τῆσ χώρασ ἡ πόλισ ἐστὶ κυρία καὶ μόνη πόλεων, ἢ κομιδῆ γε ἐν ὀλίγαισ ἑστίαν ἀκίνητον πρυτανείου δικαίωσ νέμει. ἐπειδὴ γὰρ ἀνῆκεν ἡ χώρα τοὺσ ἄνδρασ, ἐκόσμει καὶ κατεσκεύαζε τὸν βίον αὐτοῖσ, ἃ μητρὸσ ἦν ἔργα ποιοῦσα, καὶ οὐ περιεῖδεν ὥσπερ ἀλλοτρίασ τῆσ τροφοῦ δεηθέντασ, ἀλλ’ ἐκ τῶν αὐτῶν κόλπων ἐδωρεῖτο τὰ δεύτερα.

λαβόντεσ δὲ οὕτω τὰσ παρὰ τῶν θεῶν δωρεὰσ οὕτωσ εὖ τοὺσ δόντασ ἐμιμήσαντο ὥστε αὐτοὶ τοῖσ ἄλλοισ ἀνθρώποισ ἀντὶ τῶν θεῶν κατέστησαν, καὶ πεῖραν ταύτην πρώτην ἔδοσαν τοῦ κατ’ ἀξίαν τυχεῖν, τὸ χρήσασθαι τοῖσ ὑπάρχουσιν ὡσ προσῆκεν. καὶ γίγνεται δὴ πανήγυρισ ὡσ ἀληθῶσ ἱερὰ καὶ ὑπὲρ γῆσ πάσησ τῆσ οἰκουμένησ ἐνταυθοῖ καὶ ὥσπερ ἐν θεωρίᾳ πάντα εἰσ ἅμιλλαν κατέστη. ἔρρωτο μὲν ἡ γῆ πρὸσ ἁπάσασ γονὰσ, θεοὶ δὲ συμφέροντεσ παρεῖχον οἱ μὲν φυτὰ, οἱ δὲ σπέρματα, οἱ δὲ βοσκήματα, ὧν ἔμελλεν ἡ φορὰ τὸ τοῦ ἀνθρώπου σῶμα κοσμήσειν οὐχ ἧττον ἢ τὸ οἰκεῖον καὶ παρέξειν τὴν σκέπην κοινὴν τοῖσ μὲν τὴν ἐπέτειον καὶ πρώτην ἀεὶ, τοῖσ δὲ εἰσ ὅσον ἐξικνεῖτο· τέχνασ δὲ ἐπὶ τούτοισ ἔφαινον τὰσ μὲν πυρὶ συγκεραννύντεσ, τὰσ δὲ καὶ πυρὸσ χωρίσ. καίτοι ταῦτα οὐ μόνον τοῦ πλήθουσ ἕνεκα τῶν ἐνταῦθα καὶ φύντων καὶ φανέντων φιλοτιμίαν ἔχει τῇ πόλει καὶ χάριν, ἀλλὰ καὶ τεκμήρια παμμεγέθη τοῦ πρώτου λόγου, καὶ παντόσ ἐστιν ἐναργέστερα, ὅτι πρῶτον ἄνθρωποσ ἐπὶ τῆσδε τῆσ γῆσ ἔστη, καὶ ταὐτὰ συμβαίνει πλήθει τε ὑπερφέρειν καὶ σημεῖα τῆσ ἀληθείασ ἀλλήλοισ ἑξῆσ εἶναι. πρώτουσ μὲν γὰρ φύντασ ἔδει πρώτουσ καὶ δεηθῆναι, δεηθέντασ δέ που καὶ τυχεῖν· καὶ μὴν τοῦτό γε ἀμήχανον μὴ θεοφιλεῖσ ὄντασ, θεοφιλεῖσ δ’ αὖ τιθέναι τοὺσ πρώτουσ ἀξιωθέντασ φῦναι πῶσ οὐκ εὔλογον; πάλιν γὰρ εἰσ ταυτὸν ἐπανέρχεται. καὶ μὴν τούσ γε θεοὺσ ἀμφοτέρων χάριν εἰκὸσ τῇ γῇ τὴν φορὰν πληρῶσαι, τοῦτο μὲν τῆσ χρείασ, ὅτι πρώτουσ, ὥσπερ ἔφην, τοὺσ ἐν ταύτῃ κατελάμβανε, τοῦτο δὲ τῆσ τιμῆσ, ἣ τοῖσ ἀρίστοισ ὠφείλετο. οὐ γὰρ ἠξίωσαν αὐτὸ δὴ τοῦτο γῇ κρύψαντεσ ἐξαρκεῖν, ἀλλὰ τοσοῦτον ἀπέσχον τοῦ φοβηθῆναι μὴ ἄρα τοὺσ ἄλλουσ ἐξ ἴσου σφίσι ποιήσωσιν, ὥστ’ οὐκ εἶναι κάλλιον ᾠήθησαν ὅσῳ τῶν ἄλλων προέχουσιν ἐνδείξασθαι ἢ εἰ πάντασ εὖ ποιοῦντεσ ὀφθήσονται.

δοκεῖ δέ μοι καὶ Ἡρακλῆσ ὕστερον παράδειγμα τοῦ βίου τήνδε τὴν πόλιν ποιησάμενοσ τὴν διάνοιαν ἐκείνην ὑπὲρ ἁπάντων ἀνθρώπων λαβεῖν, ἣ μετὰ τῶν θεῶν αὐτὸν καταστήσασα ἔχει. καὶ τὸ σημεῖον ἐναργὲσ ἡ πρὸσ Θησέα φιλία οὐ μόνον τῶν ἐκείνοισ πρὸσ τοὺσ ἄλλουσ, ἀλλὰ καὶ τῶν οἱστισινοῦν πρὸσ ἀλλήλουσ καθ’ ἑταιρίαν γενομένων παμπληθὲσ ὑπερέχουσα. ἀνθ’ ὧν αὖ καὶ πρώτη πόλεων ἥδε ἐτίμησεν ἐκεῖνον ταῖσ τῶν θεῶν τιμαῖσ καὶ τοὺσ παῖδασ διετήρησε μόνη. ἀλλ’ ὁ λόγοσ γὰρ ὥσπερ ῥεῦμα φέρων ὑπήνεγκε βίᾳ· ἀναχωρεῖν οὖν ὅθεν ἐξέβην καιρόσ. πέμπουσι δὴ θείᾳ πομπῇ γῆν ἐπὶ πᾶσαν ἀφορμὰσ τοῦ βίου, καθάπερ θεωρικοῦ τινοσ διάδοσιν ἐπιστήσαντεσ τῶν Δήμητροσ, ὡσ λέγεται, τροφίμων ἕνα, καὶ τὸ ἁρ́μα πτερωτὸν εἶναι φήμη κατέσχεν, ὅτι θᾶττον ἐλπίδοσ ᾔει πανταχοῦ, καὶ πρόσαντεσ οὐδ’ ἄβατον οὐδὲν ἦν αὐτῷ, ἀλλ’ ὥσπερ διὰ ψιλοῦ τοῦ ἀέροσ, οὕτωσ ἐκομίζετο. δοκοῦσι δέ μοι κἀκεῖνον τὸν λόγον ἔργῳ πρῶτοι βεβαιῶσαι, καὶ καταδεῖξαι τὰσ χάριτασ ταχείασ εἶναι τὴν φύσιν· εὖ γὰρ ποιοῦντεσ ἔφθανον τὴν ἐπιθυμίαν τῶν εὖ παθεῖν δεομένων. μνημεῖον δὲ καὶ σύμβολον τῆσ θείασ ἐκείνησ πομπῆσ καὶ τῆσ εἰσ ἅπαντασ εὐεργεσίασ αἱ παρὰ τῶν Ἑλλήνων ἀπαρχαὶ δεῦρ’ ἀφικνούμεναι καθ’ ἕκαστον ἔτοσ τῶν σπερμάτων ἐπὶ τῶν προτέρων χρόνων. ἔτι δὲ αἱ τοῦ θεοῦ μαντεῖαι, δι’ ὧν μητρόπολιν τῶν καρπῶν ὀνομάζει τὴν πόλιν, ἄμφω μαρτυρῶν, καὶ πρώτην ἔχειν καὶ τοῖσ ἄλλοισ παρ’ αὐτῆσ γενέσθαι. τίθησι δὲ καὶ ἀγῶνασ πρώτη πόλεων ἁπασῶν καὶ τὸ ἆθλον ἐκ τῶν εὐεργεσιῶν, καλῶσ τὰ δοθέντα πιστουμένη. καίτοι πῶσ οὐκ ἀληθῶσ ἐκεῖνοι θεῶν μὲν παῖδεσ, θεῶν δὲ καὶ τρόφιμοι, πρόγονοι δὲ τοῦ κοινοῦ βίου πᾶσιν ἀνθρώποισ; οἳ μετὰ τοιαύτην τιμὴν παρὰ τῶν θεῶν αὐτοῖσ ὑπάρξασαν ἄλλα καλλίω τοῖσ ἐξ ἑαυτῶν εἰσ φιλοτιμίαν κατέλιπον, τοιοῦτοι μὲν πρὸσ τοὺσ δόντασ θεοὺσ γενόμενοι, οὕτω δ’ αὖ καὶ τοῖσ ἄλλοισ ὁμιλήσαντεσ ἀνθρώποισ.

καὶ τοῦτο μὲν ἐνταυθοῖ λῆξαν τελέωσ ἡμῖν διήνυσται, τὰ δ’ ἐντεῦθεν ὥσπερ ὁδοῦ διττὰ φέρει καὶ πλείω τμήματα τοῖσ μὲν εἰρημένοισ ἕκαστον ἐφεξῆσ, ἐν μέρει δ’ εἰπεῖν, εἰ σώζοντα ἐν ἀλλήλοισ τὴν διαδοχὴν, οὔπω δῆλον. κράτιστον δ’ ἴσωσ περὶ τῶν θείων πρῶτον διεξελθεῖν, εἶθ’ οὕτωσ καὶ περὶ τῆσ ἄλλησ ἐκείνων ἀρετῆσ διαλέγεσθαι· ἔτι δ’ ὧν καθ’ αὑτούσ τε καὶ ἐν κοινωνίαισ εἰργάσαντο οἱ καθ’ ἑκάστουσ ἀεὶ τοὺσ χρόνουσ. μικρὸν δὲ ἀναλήψομαι· οὐ γὰρ μόνον οἷσ εἶπον ἐτίμησαν οἱ θεοὶ τὴν γῆν ὑμῖν, ἀλλὰ καὶ πολλοῖσ ἄλλοισ μεγάλοισ, μεγίστῳ δὲ, ὃ καὶ μόνον εἰπεῖν ἴσωσ ἐξήρκει· περὶ γὰρ μόνησ ταύτησ τῶν ὑφ’ ἡλίῳ πόλεων ἤρισαν καὶ καταλαμβάνουσι τὴν ἀκρόπολιν ὥσπερ ἐπὶ μοναρχίᾳ σχεδὸν ὡσ εἰπεῖν οἱ πρῶτοι τῶν θεῶν. ταύτησ δὲ τῆσ τιμῆσ οὐχ ἥττω τὴν δευτέραν ἐπεδείξαντο, ἐπιτρέψαντεσ δικασταῖσ καὶ κριταῖσ αὐτοῖσ τοῖσ τότε τὴν χώραν ἔχουσι, νομίσαντεσ χάριεν καὶ κοῦφον ἐπ’ ἀμφότερα ἐν τοῖσ παιδικοῖσ κριθῆναι. φανέντων δὲ τῶν συμβόλων ἑκατέρωθεν, τοῦ τε ῥοθίου καὶ τοῦ θαλλοῦ, νικᾷ μὲν Ἀθηνᾶ καὶ καταδείκνυσι τὸν θαλλὸν νικῆσ εἶναι σύμβολον, Ποσειδῶν δὲ ὑπεχώρησε μὲν, οὐ μὴν κατέλυσε τὸν ἔρωτα. τῆσ δὲ παρ’ ἀμφοτέρων σπουδῆσ τε καὶ τιμῆσ οὐκ ἐλάττω σημεῖα τὰ δεύτερα· ἡ μὲν γὰρ σοφίᾳ νικᾶν ἔδωκε τῇ πόλει, ὁ δὲ ταῖσ ναυμαχίαισ οὐ μόνον τοὺσ ἀνταγωνιστὰσ νικᾶν, ἀλλὰ καὶ τοὺσ τῶν αὐτῶν μετασχόντασ, οἶμαι δὲ καὶ οἷσ ὅλωσ ἀγῶνεσ καὶ νῖκαι ναυτικαὶ γεγόνασιν. ἀλλ’ ὁ μὲν περὶ τούτων ἐκδέχεται λόγοσ αὐτίκα. λαβοῦσα δὲ τὰσ ψήφουσ ἡ θεὸσ τὴν ἐπωνυμίαν τῇ πόλει δίδωσιν ὡσ ἑαυτῆσ οὔσῃ καὶ κατεσκευάσατο ὡσ κτῆμα ἑαυτῆσ, διαρκῆ πρὸσ εἰρήνην τε καὶ πόλεμον, πρῶτον μὲν λόγουσ τε καὶ νόμων τάξιν καταδείξασα καὶ πολιτείαν δυναστείασ ἀπηλλαγμένην.

ἀλλ’ ὥσπερ τὰ ὕδατα ὅσα μαντικὰ καὶ πνεύματα αὐτόθεν ἰσχύει, οὕτωσ καὶ οὗτοσ ὁ χῶροσ ὥσπερ ἀνιέναι δοκεῖ τὴν τοῦ δικαίου γνῶσιν ἐναργῆ καὶ τῆσ παρὰ τοῖσ θεοῖσ ὡσ δυνατὸν ἐγγυτάτω. ἀφ’ ὧν μαθήματα πάντα εὑρέθη καὶ βίων παραδείγματα εἰσῆλθεν. αὖθισ δὲ ὅπλων τε χρῆσιν διδάξασα καὶ κοσμήσασα πρώτουσ ᾧ νῦν ἡμεῖσ ἐκείνην σχήματι, ἔτι δ’ ἵππων ἁμιλλητηρίων καὶ πολεμιστηρίων ἔφηνεν ὀχήματα· καὶ ζεύγνυσιν ἐν τῇδε τῇ γῇ πρῶτοσ ἀνθρώπων ὁ τῆσδε τῆσ θεοῦ πάρεδροσ ἁρ́μα τέλειον σὺν τῇ θεῷ καὶ φαίνει πᾶσι τὴν τελείαν ἱππικήν. ἐπὶ δὲ τούτοισ χορεῖαι καὶ τελεταὶ καὶ πανηγύρεισ ἐπεκράτησαν ἄλλαι δι’ ἄλλων θεῶν ἐπιδημίασ. ταῖσ γὰρ τιμαῖσ τῶν θεῶν ἠκολούθει τὰ δῶρα διδόντων καὶ λαμβανόντων ἐκ τῶν αὐτῶν τὰ ἐπιβάλλοντα ἑκατέροισ. οὐ μόνον δὲ ὑπὲρ τῆσ πόλεωσ θεοὶ πρὸσ ἀλλήλουσ ἤρισαν, ἀλλὰ καὶ ὧν ἤρισαν πρὸσ ἀλλήλουσ ἐν τῇδε τῇ πόλει τὰσ κρίσεισ ἐποιήσαντο, πανταχόθεν πάντασ ἀνθρώπουσ ἐπιστρέφοντεσ πρὸσ τὴν πόλιν καὶ πάντων ἀρχὰσ καὶ δείγματα βουλόμενοι καταθέσθαι παρ’ αὐτῇ, καθάπερ οἱ τοὺσ παῖδασ προδιδάσκοντεσ, ἵν’ ὥσπερ πανταχοῦ τῶν ἄκρων προδιδαξάντων καλῶσ ἔχει τοῖσ ζηλοῦσιν, οὕτω κἀκεῖνοι τέλειοι τὴν γιγνομένην ἀρετὴν ἀποβαῖεν, οἷσ χρῆν ἑπόμενοι, καὶ μὴ μόνον τῶν πυρῶν καὶ κριθῶν εἰή τὰ σπέρματα αὐτοῖσ, ἀλλὰ καὶ δικαιοσύνησ καὶ τῆσ ἄλλησ ἁπάσησ διαίτησ τε καὶ πολιτείασ ἐκ θεῶν αὐτοῖσ εἰή τὰ σπέρματα. καὶ λαγχάνει Ποσειδῶν Ἄρει τὴν ὑπὲρ τοῦ παιδὸσ καὶ νικᾷ ἐν ἅπασι τοῖσ θεοῖσ καὶ τὴν ἐπωνυμίαν ὁ τόποσ λαμβάνει τὴν αὐτὴν τοῦ τε συμβάντοσ σύμβολον καὶ δικαιοσύνησ ὥσπερ ἄλλο τι μαρτύριον καὶ πίστιν εἰσ ἀνθρώπουσ. οὐ γὰρ ἔστιν ὑπὲρ τὸν Ἄρειον πάγον οὐδὲν εὑρεῖν, εἴ τισ ὑπερβολὴν ζητοίη. καὶ τοσούτῳ τετίμηται παρὰ πάντων τῷ συγκεχωρηκότι, ὥσθ’ οἱ μὲν ἡττώμενοι στέργουσιν ὁμοίωσ τοῖσ κεκρατηκόσιν, ἀρχαὶ δὲ πᾶσαι καὶ συνέδρια τά τε ἄλλα καὶ τὸ μέγιστον ὁ δῆμοσ πάντεσ ἰδιῶται πρὸσ τὰσ ἐν τούτῳ τῷ τόπῳ δίκασ εἰσὶν εἴκοντεσ.

καὶ μεταβολὴ τοῦ χωρίου τούτου μόνου ἤδη σχεδὸν οὐχ ἥψατο, οἱᾶ δὴ τὰ ἀνθρώπινα, ἀλλ’ ὥσπερ ἀγωνιστήριον τοῖσ θεοῖσ ἀνεῖται καὶ οἷσ ἐξ ἐκείνου καθήκει καὶ πάντεσ παράδειγμα δικαιοσύνησ νομίζοντεσ οὕτω τιμῶσιν αἰδοῖ τῶν θεῶν. ἑτέρα δὲ γίγνεται κρίσισ ὕστερον μικτὴ τοῖσ ἀγωνισταῖσ, θεία δὲ καὶ αὕτη τοῖσ δικασταῖσ, ἣν ἀγωνίζεται τῶν Πελοπιδῶν ἀνὴρ δυστυχῶν πρὸσ τὰσ νῦν προσοίκουσ τῷ τόπῳ θεὰσ σεμνὰσ, καταφυγὼν καὶ δοὺσ ὥσπερ ἔφεσιν εἰσ τὴν πόλιν, ὡσ ἐνταῦθα εἴπερ που τὴν δικαίαν φιλανθρωπίαν οὖσαν, καὶ τυχὼν τῆσ θεοῦ τῶν μανιῶν ἀπαλλάττεται. περὶ μὲν δὴ γένουσ καὶ τροφῆσ καὶ τῆσ ἐκ θεῶν τιμῆσ καὶ τῶν δωρεῶν, ἃσ αὐτοί τε εὑρ́οντο καὶ τοῖσ ἄλλοισ ἔνειμαν, εἴρηται, τῶν μὲν πραγμάτων ἴσωσ ἧττον, οὐχ ἧττον δὲ ἢ τοῖσ πρὸ ἡμῶν. νῦν δὲ παντοδαπῶν ἐπιόντων ἀκόλουθον ἴσωσ ἐστὶ λέγειν ὧν μέροσ ἐγγέγραπται τοῖσ εἰρημένοισ, ὅσῃ τινὶ καὶ οἱᾴ τῇ περιουσίᾳ τῆσ φιλανθρωπίασ εἰσ ἅπαντασ ἐχρήσαντο καὶ ὅπωσ εἰσ τὸ κοινὸν ἐπολιτεύσαντο. ἄνειμι δὲ κἀνταῦθα μικρόν. ὥσπερ γὰρ τοῖσ θεοῖσ οὐκ ἀπέχρησε δι’ ἑνόσ τινοσ τρόπου τὴν εὔνοιαν ἐνδείξασθαι τῇ πόλει, οὕτωσ οὐδ’ ἐκεῖνοι τοῦ σίτου τὴν κοινωνίαν τοῖσ ἀνθρώποισ ἔκριναν ἐξαρκεῖν, ἀλλ’ ὁδῷ προῄεσαν αὔξοντεσ τὴν φιλοτιμίαν, ὥσπερ οἱ τὰ σπέρματα. μεγίστη δὲ καὶ κοινοτάτη τῶν εὐεργεσιῶν ἡ τῶν πανταχόθεν δυστυχούντων ὑποδοχὴ καὶ παραμυθία. οὐ γάρ ἐστι γένοσ οὐδὲν τῆσ Ἑλλάδοσ, ὡσ ἔποσ εἰπεῖν, ὃ τῆσδε τῆσ πόλεωσ ἀπείρατόν ἐστιν, οὐδ’ ἀοίκον ἐπὶ καιρῶν, ἀλλὰ καὶ πόλεισ καὶ ἔθνη μετελήλυθεν εἰσ αὐτὴν καὶ καταπέφευγε, καὶ κατ’ ἄνδρα σχεδὸν οἱ γνωριμώτατοι, ὧν ἁπάντων μὲν ἀμήχανον καὶ μνημονεῦσαι πρῶτον καὶ τῆσ μνήμησ τοὺσ λόγουσ συμμέτρουσ ἀποδοῦναι, μὴ ὅτι τῶν ἰδίᾳ λέγω μεταστάντων κατὰ συμφορὰσ, ἀλλ’ οὐδὲ τῶν κοινῇ· ἃ δ’ ἐστὶ τῶν παλαιῶν ἐντιμότατα καὶ ὥσπερ ἀρχὴ τοῖσ πολλοῖσ διηγεῖσθαι, Ἡρακλέουσ ἀπελθόντοσ ἐξ ἀνθρώπων ἡ μὲν πόλισ καὶ νεὼσ καὶ βωμοὺσ ἱδρύεται πρώτη, καθάπερ καὶ πρόσθεν τοῖσ μυστηρίοισ ἐτίμησε πρῶτον ξένων.

καὶ διατελεῖ δὴ θεὸσ ὢν καὶ δοκῶν ἐξ ἐκείνου. οὐ γὰρ μόνον τοὺσ πρεσβυτάτουσ ἄρα τῶν θεῶν ἦρξε τιμᾶν, καὶ ταῦτα διαφερόντωσ καὶ ὑπὲρ πάντασ τοὺσ ἀκολουθήσαντασ, ἀλλὰ καὶ τοὺσ ἐπήλυδασ αὕτη μετὰ τῶν ἄλλων θεῶν ἐνέκρινεν, ὥσπερ συμπολιτευομένη τοῖσ θεοῖσ· ἅμα γὰρ ἐκεῖνοί τε ἐδέχοντο καὶ ταύτην οὐκ ἐλελήθει, ἀλλ’ ἐξηγεῖτο τοῖσ ἄλλοισ ἀνθρώποισ καὶ ἀνεκήρυττεν, ὥστε ἀπέφηνε τούσ τε Θηβαίουσ ὀλίγον τῇ φύσει προσήκοντασ αὐτῷ, κατὰ ταὐτὰ δὲ καὶ τοὺσ ἄλλουσ οἷσ τι μέτεστιν ὡσ οἰκείοισ ἐκείνου μνήμησ. μόνη γὰρ οἶδε τίνων ἦν ἄξιοσ. αὐτῷ μὲν δὴ ταύτην ἀποδεδώκει τὴν χάριν, δι’ ἣν καὶ ὅσων παρὰ τῶν ἄλλων ἔτυχεν Ἡρακλῆσ ἁπάσασ τῆσ πόλεωσ χάριτασ δικαίωσ ἄν τισ λέγοι· ταύτην γὰρ ἅπαντεσ μιμησάμενοι τὰ δίκαια συνωμολόγησαν. Εὐρυσθέωσ δ’ ἐλάσαντοσ μὲν ἐκ Πελοποννήσου τοὺσ παῖδασ αὐτοῦ, προσθέντοσ δὲ ἑτέραν ἀγνωμοσύνην ἔτι μείζω καὶ δεινοτέραν, τὸ μηδὲ τῶν ἄλλων πόλεων μηδεμίαν δέχεσθαι προκηρῦξαι, καὶ τὰ ἔσχατα ἀπειλήσαντοσ, οἱ μὲν ἄλλοι πάντεσ ἐσχετλίαζον, βοηθεῖν δὲ οὐκ εἶχον· ἡ πόλισ δὲ ὑπεδέξατο μόνη τῶν πάντων, μισήσασα μᾶλλον τὰσ ἀπειλὰσ ἢ φοβηθεῖσα, καὶ τὴν προστασίαν, ἣν ἁπάντων ἀνθρώπων Ἡρακλῆσ ἔσχε, ταύτην αὐτὴ τοῖσ ἐκείνου παισὶν ὥσπερ τινὰ ἐράνου φορὰν διεσώσατο· εἰκότωσ. καὶ γὰρ ἐκείνῳ τῶν πλείστων διὰ Θησέωσ συνεπείληπτο, καὶ πάλαι κοινωνὸν ἦγεν, ἀφ’ οὗ ταὐτὰ ἑώρα γιγνώσκοντα ἑαυτῇ· καὶ ἃ μὲν κατειργάσατο μετ’ αὐτῶν καὶ ὑπὲρ αὐτῶν ἐν ἑτέρᾳ τῶν λόγων καθήκει δηλῶσαι μερίδι·

τὴν δ’ οὖν ἐπιτροπὴν οὕτω λαμπρὰν αὐτῶν ἐποιήσατο ὥστ’ αὐτοῖσ τὴν συμφορὰν λυσιτελῆσαι. οὐ γὰρ τὴν ὀρφανίαν μόνον ἄδηλον κατέστησεν, ἀντὶ τοῦ πατρὸσ αὐτοῖσ γενομένη, ἀλλὰ καὶ ὡσ πατρόθεν εὐεργέτασ τῶν ἀνθρώπων οὕτωσ ἐτίμησε, τέτταρασ μὲν δοῦσα νέμεσθαι πόλεισ τῶν τότε οἰκουμένων ἐν τῇ χώρᾳ, πρώτουσ δὲ θρέψασα δημοσίᾳ, πατρὸσ εὐεργέτου παῖδασ, ὥσπερ οὓσ ὕστερον τῶν ἐν τῷ πολέμῳ τελευτησάντων τρέφειν ἐνόμισε. καὶ μέντοι καὶ τὰ τροφεῖα πρέποντα ἐκομίσατο ἑαυτῇ· τῶν γὰρ ὑπηργμένων ἀξίουσ εὑρ͂εν· ἡ δ’ ἐκείνων ὁδὸσ τὸ δεῦρο κοινὴ πάντων ὕστερον τῶν ἐκπιπτόντων ἐγένετο, μᾶλλον δὲ ἐπὶ πολλοῖσ τοῖσ πρότερον κἀκεῖνοι κατέφυγον. ἅπασι γὰρ ἡ πόλισ ἑαυτὴν παρέσχε τοῖσ ἐν χρείᾳ κοινὴν εὐθὺσ ἐξ ἀρχῆσ, καὶ πάντεσ ἐπὶ δυοῖν ὁρμεῖν ἔδοξαν οἱ Ἕλληνεσ ἀληθῆ νομίσαντεσ, ἰδίᾳ μὲν ἕκαστοι τὴν ἀρχαίαν, κοινὴν δ’ ἅπαντεσ ταύτην προσονομάζοντεσ πατρίδα, καὶ τὴν μὲν προτέραν δευτέραν, τὴν δὲ ὑστέραν προτέραν ἄγοντεσ τῇ δυνάμει. τοσούτῳ γὰρ βεβαιοτέραν ταύτην αὑτοῖσ εἶναι καὶ λυσιτελεστέραν, ὅσῳ μᾶλλον ἀνάλωτον καὶ ὡσ ἀληθῶσ ἱερὰν καὶ μετὰ τῆσ πείρασ ἔγνωσαν, ὀρθῶσ βουλευόμενοι, τοῦτο μὲν οἱ περὶ Θήβασ ἀτυχήσαντεσ καὶ πάσησ τῆσ Βοιωτίασ συνεκπεσόντεσ, τοῦτο δὲ Θετταλῶν οἱ ταύτῃ τραπόμενοι καὶ Ταναγραίων οἱ μεταστάντεσ, Δωριέων Πελοποννήσου κρατησάντων, ὑπὸ τῶν εἰξάντων ἀναστάντεσ· οὗτοι δ’ ἦσαν Ιὠνία πάντεσ. τὸ δ’ αὐτὸ πρὸσ τοὺσ ἀπ’ ἀμφοτέρων τῶν αἰγιαλῶν ἐποίησε, τοῦ θ’ ἑσπερίου καὶ τοῦ ἑώου. καὶ γὰρ καὶ τούτουσ κἀκείνουσ ἐν ταῖσ ἀνάγκαισ ὑπεδέξατο. ἔστι δ’ ἃ καὶ παντάπασιν ἐκκεχωρηκότα νῦν γένη τῶν Ἑλλήνων καταφεύγοντα εἰσ αὐτὴν ἀνέλαβεν, ὥσπερ Δρύοπασ καὶ Πελασγούσ·

ὧν ἔτι καὶ νῦν σημεῖα τῆσ σωτηρίασ λείπεται. αἱ γὰρ ἀπ’ αὐτῶν ἐπωνυμίαι σύμβολον οὖσαι τῆσ οἰκήσεωσ αὐτῶν ἅμα καὶ τῆσ σωτηρίασ εἰσίν. οὕτω δ’ ἐκ παλαιοῦ πᾶσιν ἑαυτὴν δοῦσα διετήρησεν ὥσπερ νόμον εἰσ τέλοσ τὴν γνώμην, καὶ διεξῆλθε διὰ πάντων τῶν Ἑλληνικῶν καιρῶν, ἅπασι τὰσ πύλασ ὑπανοίγουσα τοῖσ ἐκ τῶν πολέμων, ἢ κατὰ στάσιν, ἢ κατ’ ἄλλην τινὰ φεύγουσι τύχην πόρρωθεν προκηρύττουσα θαρρεῖν, ὡσ οὐδεὶσ ἔσται τῶν Ἑλλήνων ἄπολισ, ἑώσ ἂν ἡ τῶν Ἀθηναίων ᾖ πόλισ, ἀλλ’ ἢ πατρίδα μεταλλάξουσιν οἷσ συμβαίνει. μιᾶσ μέν γε τῶν τριῶν ἐν Πελοποννήσῳ μοιρῶν διαφθαρείσησ τῆσ Μεσσηνίων μόνη διετήρησε τοὺσ λοιποὺσ αὐτῶν, δεξαμένη τε καὶ σκεψαμένη τόπουσ ἐν οἷσ ἔμελλον ἱδρύσεσθαι. καὶ νῦν εἰσὶ Μεσσήνιοι διὰ τὴν πόλιν. αὖθισ δὲ τοῦ περὶ Βοιωτίαν πάθουσ συμβάντοσ καὶ τῆσ παρασχούσησ ποθ’ αὑτὴν ἐνευτυχῆσαι τοῖσ Ἕλλησι πόλεωσ ἀπροσδοκήτωσ καὶ παρ’ ἀξίαν ἀναιρεθείσησ, οὐδένεσ εἰσ τὴν χρείαν ἀπεμνημόνευσαν οὐδ’ ἐπεκούφισαν, ἀλλὰ τὸ μὲν τῶν ἄλλων μέροσ ἐξήκει τὸ Πλαταιέων γένοσ, ἡ δὲ πόλισ μετὰ καλοῦ τοῦ σχήματοσ τὴν δυστυχίαν ἐπηνώρθωσεν αὐτοῖσ, Ἀθηναίουσ ἀντὶ Πλαταιέων ἀποφήνασα καὶ φυλάξασα τῷ τόπῳ τὸ μνημεῖον, ὥσπερ εἰκὸσ ἦν τὴν κοινῇ τότε πάντων προστᾶσαν· τοὺσ δὲ πταίσαντασ τῶν ἐκεῖ φανερῶν ἀνώρθωσε. πάλιν τοίνυν Θηβαίων κακῶσ ὑπὸ τῆσ φρουρᾶσ τῆσ Λακωνικῆσ διακειμένων ἐδέξατο τὸν δῆμον καὶ διέτριβον οἱ φεύγοντεσ ὡσ Ἀθηναῖοι τὸν χρόνον τοῦτον, ἑώσ ἔμελλον διὰ τῆσ πόλεωσ αὖθισ κομιεῖσθαι τὴν ἑαυτῶν. αὖθισ αὖ Πλαταιέασ δεύτερον ἐξοικισθέντασ καὶ Θεσπιέασ ἅμα ἐκείνοισ δέχεται πανοικησίᾳ. καὶ πάλιν Θηβαίουσ ἐπὶ τοῖσ ἐσχάτοισ ἀτυχήμασι καὶ πρὸ τούτων τοὺσ ἐπὶ Θρᾴκησ κακῶσ πράξαντασ δύο καὶ τριάκοντα πόλεων ὅσον λοιπὸν, τοὺσ ἐκ Κορίνθου καὶ Θάσου καὶ Βυζαντίου καὶ πανταχόθεν τίσ ἂν ἐξαριθμήσειεν; οἶμαι μὲν οὐδὲ τοὺσ ἐκ τῶν νήσων μόνον εἶναι ῥᾴδιον.

καὶ πρῶτον μὲν τὴν ἐπικειμένην ἐκάθηρε θάλατταν, ἐοίκα δὲ οὐ τὸ πρῶτον λέγειν τῶν ἔργων, καὶ τῆσ Ἑλλάδοσ ὥσπερ λήμην ἀφεῖλε, τοὺσ ἐπὶ τῶν προθύρων ὀχληροὺσ ἀναστήσασα, λέγω τὸ λῃστικὸν ἅπαν καὶ βαρβαρικὸν, καὶ καταναγκάσασα ὡσ πορρωτάτω τῆσ Ἑλληνικῆσ παραλίασ καὶ τῶν εἴσπλων ἀποχωρῆσαι. μόνη γὰρ ὡσ εἰπεῖν διαγέγονε πρὸσ τὴν ἁπάντων τύχην ἁμιλλωμένη καὶ πειρωμένη πᾶσι περιτρέπειν τὰσ συμφορὰσ ἐπὶ θάτερα, καὶ τὴν παροιμίαν ἐνήλλαξεν· οὐ γὰρ ἐκποδὼν εἶναι κατέδειξε φίλου κακῶσ πράξαντοσ, ἀλλὰ πολλοὺσ καὶ τῶν πρόσθεν διαφόρων ἐπὶ τοῖσ ἀτυχήμασι φίλουσ πεποίηται. οὐδ’ εὖ μὲν πράττουσι κέχρηται, κακῶσ δ’ ἀπαλλάξαντασ ἠτίμακε, τῇ τύχῃ μετροῦσα τὴν φιλανθρωπίαν, ἀλλὰ τοὺσ τοῦ δυστυχεῖν καιροὺσ τοῦ πράττειν εὖ πεποίηκε, τοῖσ πολλοῖσ τὰ παρ’ αὑτῆσ ἀγαθὰ προσθεῖσα καὶ ποιησαμένη κοινωνοὺσ, ὧν ὅτε κάλλιστα ἔπραττον οὐδ’ ἐλπὶσ ἦν αὐτοῖσ. καὶ γάρ τοι πάντεσ ἐν ἅπασι τοῖσ τῆσ χρείασ καιροῖσ μίαν ταύτην ὁδὸν εἶδον τὴν δεῦρο φέρουσαν. καὶ πρεσβυτάτη τῶν Ἑλληνίδων οὖσα τῷ δέχεσθαι τοὺσ πανταχόθεν μᾶλλον ἢ τῷ προειληφέναι τῷ χρόνῳ τοῦ γένουσ ὡσπερεὶ πατρίσ ἐστι καὶ ἑστία κοινή. καὶ τὴν ἐπιτηδειότητα τὴν πρὸσ ἅπαντασ οὐ μόνον οἷσ αὐτὴ παρ’ αὑτῆσ ἀπέστειλεν ἐδήλωσεν, ἀλλὰ καὶ τῷ τοὔδαφοσ παρέχειν τοῖσ ἔξωθεν καταφεύγουσιν εἰσ αὐτὴν καὶ προσίεσθαι πάντασ ὡσ μέροσ αὐτῆσ. ἓν μὲν οὖν τοῦτο τοιοῦτον καὶ τοσοῦτον εἶδοσ εὐεργεσίασ τοῖσ προϋπηργμένοισ ἀκόλουθον· ἕτερον δ’, ὃ καὶ τοῖσ πράγμασίν ἐστιν ἐφεξῆσ καὶ μεγέθουσ χάριν οὐ λείπεται, προσλαβοῦσα γὰρ τὸν κοινὸν τῶν Ἑλλήνων ἐξηγητὴν, ἑαυτῇ δὲ πατρῷον, τὸν Ἀπόλλω τὸν Πύθιον, ἐξήγαγε πανταχῆ γῆσ τὸ Ἑλληνικὸν, τὴν αὐτὴν φυλακὴν ἅμα καὶ προσθήκην τῷ γένει ποιουμένη. ἐξ ὧν ὁ τῶν νήσων κύκλοσ ᾠκίσθη βεβαίωσ καὶ διὰ τῶν ἡμερωτάτων τὸν Αἰγαῖον ὑπῆρξε πλεῖν σύνδυο καὶ σύντρεισ πόλεισ, ὥσπερ ἐν ἠπείρῳ νήσου μιᾶσ ἀμείβοντασ ἔστιν οὗ·

ὥστ’ ἐμοὶ μὲν γέλωσ ἐπέρχεται ἀκούοντι τῶν νῦν πόλεων τοῖσ σφετέροισ κόσμοισ φιλοτιμουμένων καὶ φρονουσῶν ὡσ ἐπὶ λαμπροῖσ, ὅταν εὑρίσκω θεωρῶν ὑπὸ τῆσ ὑμετέρασ πόλεωσ γῆν καὶ θάλατταν κεκοσμημένην ἄνευ τῶν ἄλλων πολλῶν καὶ πολλῷ μειζόνων. οὕτωσ εὖ κατεσκεύασε τὴν θάλατταν. πρὸσ δὲ τούτοισ τὰσ ἐπικειμένασ τῇ Πελοποννήσῳ νήσουσ ᾤκισε, τοὺσ ἑσπερίουσ τόπουσ οἰκειουμένη καὶ πανταχόθεν τοὺσ βαρβάρουσ ὥσπερ προβόλοισ ἀνείργουσα· ὡσ δ’ αὐτῇ διχόθεν κατεσκεύαστο ἡ τῆσ Ἑλλάδοσ φρουρὰ καὶ συνεκέκλειστο ὥσπερ λιμέσι κλειστοῖσ, οὕτωσ ἤδη καὶ μέχρι τῆσ ὑπερορίασ ᾔει διὰ τῆσ θαλάττησ, καὶ διεβίβαζεν εἰσ τὴν Ἀσίαν τὰσ πολλὰσ καὶ μεγάλασ ἀποικίασ, συνάπτουσα τὴν γῆν ὡσ μίαν οὖσαν τῇ φύσει, καὶ τὰ πέραν τῆσ Ἑλλάδοσ οὐ κεχωρισμένα, ἑώσ κατεσκεύασε τὸ ἐπὶ τῆσ Ἀσίασ ἀντίπρῳρον, εἰ οἱο͂́ν τ’ εἰπεῖν, Ἑλλάδι τῇ παλαιᾷ, μεγάλῃ μὲν αὔξουσα μοίρᾳ τὰ ὑπάρχοντα τοῖσ Ἕλλησι, μέγα δ’ εἰσ ἀσφάλειαν προϊδοῦσα τὴν κοινὴν, ὡσ ἔδειξεν ὁ μέλλων χρόνοσ. κάλλιστον δὲ κόσμον ἀμφοτέρῳ τῷ γένει περιθεῖσα οὐ μόνον τῷ πλήθει καὶ ἅμα καιρίῳ τῆσ χώρασ, ἀλλὰ καὶ τῷ δεῖξαι τὴν ὁμόνοιαν ὅσων καὶ οἱών ἀγαθῶν αἰτία γίγνεται. ταύτησ δὲ τοιαύτησ ὥσπερ κρηπῖδοσ ἢ ῥίζησ ὑποκειμένησ ἐξεφοίτησαν καὶ διὰ πάσησ ἤδη γῆσ αἱ τῶν Ἑλλήνων ἀποικίαι. τοῖσ γὰρ πεμφθεῖσι καὶ κρατήσασιν ἔρωσ ἐμπίπτει μιμήσασθαι τὴν μητρόπολιν. καὶ διαλαβόντεσ ᾤκιζον τὴν γῆν, ἐκτείνοντεσ ὥσπερ ἄλλο τι μέτρον τὸ τῆσ Ἑλλάδοσ, ἑώσ ἐξεπλήρωσαν ἅπαν τὸ δεχόμενον. καὶ νῦν ἐπ’ ἀμφοτέροισ τοῖσ πέρασι τῆσ γῆσ ὑμετέρων παίδων παῖδεσ οἰκοῦσιν, οἱ μὲν ἄχρι Γαδείρων ἀπὸ Μασσαλίασ παρήκοντεσ, οἱ δ’ ἐπὶ τῷ Τανάϊδι καὶ τῇ λίμνῃ μεμερισμένοι. τοῦτο δὴ βούλομαι διὰ βραχέων ἐπανελθὼν ἐξετάσαι καὶ δεῖξαι τὴν συνέχειαν τῆσ πολιτείασ, ᾗ κέχρηται πρὸσ τὸ Ἑλληνικὸν ἡ πόλισ, καὶ ὅτι οὐκ ἔστι πρόσρημα βέλτιον ἐπενεγκεῖν οὗ νῦν ἐφθεγξάμην.

ὅτε μὲν γὰρ τοῖσ Ἡρακλέουσ παισὶν ἔδει βοηθείασ, παρέσχε μόνη καὶ μετέδωκεν ἁπάντων, παρελθοῦσα τὴν χρείαν τῇ μεγαλοψυχίᾳ. ἐπεὶ δὲ ἔδει τὴν Πελοπόννησον Δωριέων γενέσθαι, συγκατήγαγε πάλιν αὐτοὺσ μετὰ τοῦ θεοῦ. γενομένησ δὲ τῆσ Ἡρακλειδῶν καθόδου καὶ νεωτέρων συμβάντων ἐν τῇ Πελοποννήσῳ, πάλιν τὸ κινηθὲν ἐδέξατο. ἐν ᾧ τὰ μὲν τῶν προτέρων ἱκετῶν ἀσφαλῶσ εἶχεν, ἕτεροι δὲ αὖ τὸ ἐκείνων σχῆμα μετειλήφεσαν. δεξαμένη δὲ ἤδη πάντασ ἀνθρώπουσ καὶ μεταδοῦσα χώρασ καὶ νόμων καὶ πολιτείασ ἐπενόησεν ὑπὲρ τῆσ Ἑλλάδοσ χρῆσθαι τῷ πλεονεκτήματι καὶ τὰσ παρ’ αὑτῇ πόλεισ πολλὰσ συμπεφευγυίασ ἀφορμὴν τῶν ἔξω πόλεων πολλῶν καὶ μεγάλων ποιήσασθαι. καίτοι πῶσ ἂν φιλανθρωπότερον ἡ πόλισ ἢ πῶσ λαμπρότερον περὶ τῶν ἑαυτοὺσ δόντων ἐβουλεύσατο; ἣ πρῶτον μὲν τῆσ ἑαυτῆσ χώρασ καὶ πολιτείασ μετέδωκεν, ἔπειθ’ ἑτέραν ὅπωσ κτήσονται συμπαρεσκεύασεν, ὁμοίωσ τῇ τε οἰκείᾳ καὶ τῇ ἀλλοδαπῇ δέχεσθαι τοὺσ δεομένουσ ἀξιοῦσα, καὶ τὰ πρέποντα ἑκατέροισ τοῖσ καιροῖσ ἐτήρησεν. ὅτε μὲν γὰρ ἀσθενεῖσ ἦσαν, τὸν φόβον περιεῖλεν αὐτῶν καὶ τὰσ ἀπορίασ ἐπηνώρθωσεν· ὡσ δ’ ἄμεινον ἢ κατὰ συμφορὰν ἐπεπράγεσαν, οὕτωσ ἤδη διεκόσμει καὶ προέπεμπεν, ἡγεμόνασ τε ἑκάστοισ ἐφιστᾶσα, ὥσπερ αὐτὴ συμπάντων ἡγεμὼν καὶ φύλαξ ἐγεγόνει κοινὴ, καὶ λεὼν οἴκοθεν παραζευγνῦσα. ταῦτα δ’ οὐ μόνον ταῖσ πράξεσιν εὑρ́οι τισ ἂν συνεχῆ, ἀλλὰ καὶ τῷ βουλήματι. ὥσπερ γὰρ τοὺσ προτέρουσ δεξαμένη κατήγαγε, τοὺσ Ἡρακλείδασ εἶπον, οὕτω καὶ τοὺσ μετ’ ἐκείνουσ δεξαμένη πρῶτον, εἶτ’ ἐπεξήγαγε, διπλῆν ἀνθ’ ἁπλῆσ τὴν εὐεργεσίαν ἐπ’ ἀμφοτέρων τιθεμένη. καὶ προϊοῦσα ἀπὸ τοῦ πρώτου πρὸσ τὸ τελευταῖον ἀεὶ οὕτωσ, ὅπερ εἶπον, πολιτείᾳ προσέοικεν ἡ τῆσ πόλεωσ ὑπὲρ τῶν Ἑλλήνων πρόνοια καὶ διὰ πολλῆσ καὶ συνεχοῦσ τῆσ ἀκολουθίασ σώζεται.

καὶ μὴν τὸ μὲν τοὺσ φεύγοντασ δέχεσθαι, εἰ καὶ μηδὲ τοῦτ’ ἐκφεύγει κοινῆσ εἶναι δεῖγμα φιλανθρωπίασ, ἀλλ’ οὖν εἴποι γ’ ἄν τισ ὡσ ἐκείνουσ ἦν εὖ ποιούσησ μόνουσ, ὅσοι ταύτησ τῆσ τύχησ ἐπειράθησαν. αἱ δὲ τῶν ἀποικιῶν κατασκευαὶ κοινὸν τῶν Ἑλλήνων κέρδοσ εἰσὶν, οὐ μόνων τῶν ἀπελθόντων. καὶ γὰρ πόλεισ καὶ χώρασ καὶ δυνάμεισ πολλὰσ καὶ μεγάλασ εἰσ τὸ κοινὸν προσέλαβον, ἐξ ὧν οὐκ ὀλίγῳ μείζουσ ἐγένοντο. οὕτωσ ἐγώ φημι τῆσ πόλεωσ οὐχ ἧττον τὸ ἐκπέμψαι παρ’ αὐτῆσ ἢ τὸ εἰσφέρεσθαι τοὺσ δεηθέντασ πρὸσ τὴν παρὰ τῶν Ἑλλήνων εἶναι χάριν. καὶ γάρ τοι συμβέβηκε μόνοισ τοῖσ ταύτῃ καὶ διὰ τῶν ἐναντίων εὐδοκιμεῖν. οἱ γὰρ αὐτοὶ πρεσβύτατοι τῶν ἄλλων Ἑλλήνων εἰσὶ καὶ εἰσ νέουσ Ἕλληνασ τελοῦσι πολλαχῆ, καθάπερ τὸν Διόνυσον γράφουσιν. ἐπελθόντεσ δὲ οὐδαμόθεν, ἀλλ’ αὐτόθεν φύντεσ τοὺσ πανταχόθεν πόλεωσ δεηθέντασ ἐδέξαντο. καὶ μὴν δεξάμενοι τοὺσ ἁπανταχόθεν, πανταχῆ καὶ πεπόμφασι, σώζοντεσ κἀν τούτοισ τὸ προσῆκον ἑξῆσ. καὶ γὰρ τῶν πρεσβυτάτων πλείστουσ εἶναι τοὺσ ἀπογόνουσ εἰκὸσ καὶ μᾶλλον ἢ τινῶν ἄλλων, καὶ τὸ δέχεσθαι τοὺσ δεομένουσ τῶν κρειττόνων ἐστί. καὶ μὴν τῷ γε τὸν σῖτον ἐν ἀρχῇ διανεῖμαι πῶσ οὐκ εἰσ ταυτὸν ἥκει τὸ καὶ τὰ τῶν ἀποικιῶν σμήνη διαπέμψαι καὶ κατοικίσαι τὴν γῆν; ἄλλωσ τε καὶ ἐξουσίασ ἤδη πᾶσιν οὔσησ ἐργάζεσθαι καὶ τὰ τοῦ βίου τίθεσθαι ῥᾷον ἀφορμῶν ἕνεκα. ἐκδέχεται δ’ ἡ πάλαι τοῦ λόγου προσδοκωμένη μοῖρα, ὡσ ἐμοὶ δοκεῖ, καὶ ὑπὸ πολλῶν, αἱ μετὰ τῶν κινδύνων πράξεισ, ἃσ ἐγὼ δέδοικα μὴ τῷ λέγοντι κίνδυνον ἔχωσιν εἰπεῖν μᾶλλον ἢ τῇ πόλει τῶν ἔργων ὅτε ἐπραγματεύετο. οὐ μὴν ἀλλ’ ἀναγκαῖον ἅψασθαι καὶ τούτων ἤδη δυοῖν ἕνεκα, ἑνὸσ μὲν ὅτι τῶν ἀπὸ τῆσ εἰρήνησ ἀγαθῶν καὶ οἷσ κατεσκεύασε τὸν βίον ἡμῖν ἀποχρώντωσ μνημονεύσαντασ εἰκὸσ ἦν δή που καὶ τὰσ ἐπὶ τῶν ἑτέρων καιρῶν πράξεισ μὴ παρελθεῖν, ἄλλωσ τε καὶ πλείουσ μὲν ἢ τὰσ τῶν ἄλλων συμπάντων, μείζουσ δὲ ἁπασῶν οὔσασ ὧν παρειλήφαμεν· ἑτέρου δ’ ὅτι συμπίπτει τῇ πάσῃ φιλανθρωπίᾳ τῆσ πόλεωσ, ἣν ἄρτι διεξιόντεσ ἐπαυσάμεθα, ὁ τῶν ἔργων τῶν ἐν τοῖσ πολέμοισ ἐξετασμὸσ, ὥσθ’ ἡμῖν πάλιν ἀρχὴν ἐκ τελευτῆσ ἐπανήκειν.

καὶ τοῦτο μὲν ἐν τῇ Ἀττικῇ τὸ ἔργον ἐκρίθη, καὶ διὰ τῆσ τῶν ἱκετευσάντων σωτηρίασ ἅπασαν τὴν Πελοπόννησον ἠλευθέρωσε, τοσούτῳ χεῖρον ἐκείνων διακειμένην ὅσῳ τοῖσ μὲν μὴ καταφεύγειν ἀπορρηθὲν, τοῖσ δὲ μὴ δέχεσθαι, οἱ μὲν διὰ τῆσ πόλεωσ ἄδειαν εὑρ́οντο, οἱ δ’ οὐκ εἶχον ὅπωσ μὴ ποιήσουσι τὸ κελευόμενον· σχεδὸν μὲν οὖν οὐδὲ τὰσ ἀποικίασ εὑρ́οι τισ ἂν τοῦτο τὸ μέροσ τῶν λόγων διαπεφευγυίασ. οὐ γὰρ ἄνευ μεγάλων ἀγώνων οὐδὲ τοῦ πανταχοῦ κρατεῖν οὐδ’ αὗται δή που συνέβησαν. ἐπάνειμι δ’ ὅθεν ἐπαυσάμην. οὐ τοίνυν μόνον ταῖσ ἄλλαισ δωρεαῖσ οὐδὲ τῇ τῶν καταφευγόντων δή που θεραπείᾳ καὶ προστασίᾳ, οὐδ’ οἷσ, ὡσ εἴπομεν, ηὔξησε τὸ Ἑλληνικὸν τῆσ εἰσ πάντασ ἀρετῆσ καὶ μεγαλοψυχίασ ἐναργῆ δείγματα ἐξήνεγκεν ἡ πόλισ ἡμῖν, ἀλλ’ οὐδείσ ἐστιν ἀγὼν ὅτου δεῆσαν ὤκνησεν, ἀλλ’ ἀμείνων περὶ τοὺσ δεηθέντασ ἢ ’κεῖνοι συνεβούλοντο ἐγένετο. ἀφ’ ὧν δ’ ἠρξάμεθ’ ἀρτίωσ τὴν ὅλην φιλανθρωπίαν ἐξετάζειν, ταῦθ’ ἡμῖν καὶ νῦν τῆσ ἐπὶ τῶν ἀγώνων ἀρχέτω, τοὺσ σὺν Εὐρυσθεῖ Πελοποννησίουσ μεθ’ ὅσου τοῦ κρείττονοσ ἠμύνατο ὑπὲρ τῶν Ἡρακλειδῶν καὶ τὸ πρᾶγμα ὡσ μετέθηκεν. ὃν γὰρ οὐ πόλισ, οὐκ ἀνὴρ, οὐ γένοσ οὐδὲν τῶν ἐν τοῖσ Ἕλλησιν ὑφίστατο, καὶ ᾧ τοσοῦτον περιῆν ὥστ’ ἀπειλεῖν ἀπειλὰσ κοινὰσ τοῖσ τε Ἡρακλέουσ παισὶ καὶ ταῖσ πόλεσι, τοῖσ μὲν, εἰ φανήσονται, ταῖσ δὲ, εἰ δέξονται τοῦτον, εἰσ τοῦτ’ ἤγαγεν ὥστ’ αὐτὸν οἴκοι ταφῆσ μὴ τυχεῖν, καὶ τῆσ ἐξουσίασ, ἧσ παρ’ ἀξίαν ἀπέλαυσεν Εὐρυσθεὺσ, τὴν τελευτὴν ἡ πόλισ εὑρ͂ε κατ’ ἀξίαν. καὶ τοῦτ’ ἄρ’ ἐκεῖνοσ ἐν καιρῷ μόνον ὕβρισε· τοῖσ γὰρ ὑπάρχουσι θαρρήσασ ἔδωκε δίκην. ἕτερον δὲ πρὸ τούτων ἐν μέσῃ τῇ Βοιωτίᾳ τῆσ πόλεωσ ἔργον γίγνεται, καὶ μάλα μέντοι τῆσ πόλεωσ, ὃ τῷ μὲν ἀκοῦσαι καὶ τῇ χρείᾳ τῶν ἱκετῶν ὑπὲρ Ἀργείων οἱ τότε ἔπραξαν, τῇ δ’ ἀληθείᾳ καὶ τῷ σχήματι τῆσ εὐεργεσίασ ὑπὲρ τῆσ φύσεωσ ἁπάσησ τῆσ ἀνθρωπείασ κατεπράχθη.

ὡσ γὰρ ἤκουσαν τοὺσ ὑπὸ τῇ Καδμείᾳ δυστυχήσαντασ ἀτάφουσ ἐρρῖφθαι, οὐ φοβηθέντεσ τὴν ὕβριν τῶν ταῦτα τετολμηκότων οὐδ’ οἱᾶ βουλευομένοισ περὶ ὧν ἂν κρατήσωσιν ἐπίασιν, ἀλλὰ τὴν μὲν τοῦ νικήσειν ἐλπίδα τῷ συνειδότι τοῦ κρείττονοσ δόντεσ, τὴν δ’ ὀργὴν ὥσπερ ἂν αὐτοὶ πεπονθότεσ, οὕτω λαβόντεσ ὑπὲρ τοῦ κοινοῦ νόμου πρέπουσαν τοῖσ μὲν τὴν τιμὴν, τοῖσ δὲ τὴν τιμωρίαν ἀπέδοσαν. καὶ μὴν αὐτὸ τοῦτο πρῶτον τὸ πάντασ τοὺσ ἐν χρείᾳ βοηθείασ καταφεύγειν ἐπὶ τὴν πόλιν ὥσπερ ἐκ δυοῖν ποδοῖν ὡσ ἀληθῶσ καὶ μηδεμίαν τῶν ἄλλων πόλεων ὁρᾶν μέγα καὶ φανερὸν σύμβολόν ἐστι καὶ στήλησ ἄμεινον τοῦ προέχειν εὐθὺσ ἐξ ἀρχῆσ, οὐχ ὅσον λανθάνειν, καὶ μαρτύριόν γε δυοῖν τοῖν καλλίστοιν ἀνδρείασ καὶ φιλανθρωπίασ, εἰ δὲ βούλει, λέγω δικαιοσύνησ ἀντὶ τῆσ φιλανθρωπίασ. ὥσπερ γὰρ κήρυκεσ ἅπαντεσ οὗτοι περὶ αὐτῆσ γεγόνασι καὶ τὴν ἀνάρρησιν ἀπ’ αὐτῶν τῶν ἔργων πεποίηνται, μήτε μέλειν τισὶ τοῦ δικαίου μᾶλλον τῶν Ἀθηναίων μήτε ἀμείνουσ εἶναι κωλύειν ὅσα ἂν ἔξω τοῦ καλοῦ γίγνηται, ἀλλ’ εἶναι τὰσ μὲν ἄλλασ πόλεισ τῆσ Ἀθηναίων δεομένασ αὐτὰσ ἐφ’ αὑτῶν ἀριθμὸν πληρούσασ τῇ Ἑλλάδι, τὴν δ’ ὡσ ἀληθῶσ ὥσπερ πόλιν ἐν χωρίοισ ἀνέχουσαν ὁμοίαν τῇ κατασκευῇ καὶ τοῖσ λογισμοῖσ, τῶν μὲν τὰ δίκαια τιμώντων ὀχυρωτέραν, τῶν δὲ τὰσ δυνάμεισ ἐχόντων ἐπιεικεστέραν, μᾶλλον δὲ τῶν μὲν τὰ δίκαια τιμώντων ἀκριβεστέραν εἰσ αὐτὸν τὸν τοῦ δικαίου λόγον, τῶν δὲ ἐπὶ τοῦ βιάζεσθαι δυνατωτέραν εἰσ τέλοσ· ὥστ’ ἄμφω τὼ γένη δι’ ἀμφοῖν νικᾶν. ταυτὶ μὲν οὖν κοινὰ δείγματα, ὅπερ εἶπον, ἀνδρείασ τε καὶ φιλανθρωπίασ ὑπαρχέτω τῶν ἀρχαίων ἐξειλεγμένα. ἀλλὰ μὴν ἅ γε ὑπὲρ τῆσ οἰκείασ ἐπεδείξαντο πρὸσ τοὺσ ἑκάστοτε ἐπιόντασ ἀνήκοοσ μὲν οὐδεὶσ οἶμαι, λεκτέον δὲ καὶ τούτων μικρὰ προχειρισαμένουσ·

Ἀμαζόσι μὲν γὰρ, αἳ παρῆλθον τοῖσ ἔργοισ τὴν φύσιν, ἱππομαχίαν συνάψαντεσ πανωλεθρίᾳ διέφθειραν, οὐδενὸσ ἀνταίροντοσ τῶν μέχρι τῆσ Ἀττικῆσ, ἀλλ’ ἐξισώκεσαν ἤδη τὰσ ἠπείρουσ, ὥσπερ ἀπὸ σημείου τοῦ Θερμώδοντοσ ὁρμώμεναι, τὴν μὲν Ἀσίαν μέχρι Λυκίασ καὶ Καρίασ καὶ Παμφυλίασ παρατείνουσαι, ὥσπερ ἐν στρατοπέδῳ, τὴν δ’ Εὐρώπην ἄχρι τοῦ στρατοπέδου τοῦ πρὸσ τὴν πόλιν. ἐντεῦθεν δὲ ἤδη πάντα ὥσπερ κάλω ῥαγέντοσ ἐχώρησεν ὀπίσω, καὶ διελέλυτο Ἀμαζόσιν ἥ τε ἀρχὴ καὶ ὁ δρόμοσ, καὶ ἡ πόλισ κἀνταῦθα ἐβοήθησε τῇ κοινῇ φύσει, καὶ νῦν εἰσ ἄπιστον περιέστηκεν εἴ ποτε ἐγένοντο. οἶμαι δ’ οὐδὲ Θρᾷκασ αὑτοῖσ μέμψασθαι τῆσ συμφορᾶσ, οἳ δεῦρ’ ἔτι πρόσθεν ἐλθόντεσ σὺν Εὐμόλπῳ καὶ Ἑλλήνων τοῖσ τἀκείνων ἑλομένοισ ἔγνωσαν παραπλήσια βουλεύσαντεσ ὥσπερ ἂν εἰ τὴν θάλατταν ἐνεχείρουν περαιοῦσθαι πεζῇ. ἄξιον τοίνυν κἀκεῖνο προσθεῖναι, ὃ τοῖσ πολλοῖσ τῶν εἰωθότων λέγειν ἐπὶ τῷ τάφῳ τῷ δημοσίῳ παρεῖται, ὅτι οὐ μόνον ἡ κοινὴ τῆσ πόλεωσ προθυμία τε καὶ ῥώμη τοσαύτη περὶ πάντα ἃ δεῖ γεγένηται, ἀλλὰ καὶ ἰδίᾳ πεφήνασιν ἐνταῦθα βουλόμενοί τινεσ χρήσασθαι συμφοραῖσ ὑπὲρ τοῦ κοινοῦ, καὶ μάλα εὐλόγωσ. ᾧ γὰρ ἑώρων τρόπῳ τὴν πατρίδα τοῖσ Ἕλλησιν ὁμιλοῦσαν, τοῦτον ᾤοντο δεῖν αὐτοὶ προσφέρεσθαι τῇ πατρίδι, ἡνίκα ὁ καιρὸσ καλοίη· ὥστε καὶ ἐκ τῶν κοινῶν καὶ ἐκ τῶν ἰδίων διπλῆν εἶναι τῇ πόλει τὴν ὅλην φιλοτιμίαν. ὃ δέ γε ἔτι τούτου μεῖζόν ἐστιν, ὅτι καὶ τῶν ξένων τινὲσ οὕτω πρὸσ αὐτὴν διετέθησαν. λέγεται γὰρ Ἐρεχθεὺσ μὲν ἐν τῷ πρὸσ Εὔμολπον τούτῳ πολέμῳ τὴν θυγατέρα ὑπὲρ τῆσ πόλεωσ ἐπιδοῦναι, τοῦ θεοῦ χρήσαντοσ, προσαγαγεῖν δ’ αὐτὴν κοσμήσασα ἡ μήτηρ ὥσπερ εἰσ θεωρίαν πέμπουσα· λεὼσ δὲ ὅμοια τούτῳ βουλεύσασ, ἐκστῆναι τῶν θυγατέρων καὶ οὗτοσ ἐν τῷ λοιμῷ·

νῦν δ’ ἐξ ἴσου καθεστῶτοσ τοῦ θ’ εὑρεῖν ἃ χρὴ παραλιπεῖν καὶ τοῦ πρὸσ ἀξίαν εἰπεῖν τὰ νικήσαντα, καὶ οὐδενὸσ μὲν οὐδ’ ἐν ἁπλῇ διηγήσει πάντα πω διεξελθόντοσ, πλεῖστα δ’ ὑπὲρ μιᾶσ πόλεωσ ταύτησ ἁπάντων εἰρηκότων, μᾶλλον δ’ ὑπὲρ μόνησ πλείω σχεδὸν ἢ τῶν ἄλλων ἁπασῶν, οὐκ ἐνδέχεται διεξιέναι καθ’ ἕκαστον ἀκριβῶσ, ἀλλ’ ἀνάγκη τὰ πλεῖστα παραλιπεῖν, ἵνα τοῖσ μεγίστοισ χρησώμεθα. Κόδροσ δ’ ἐν τῷ πρὸσ Δωριέασ πολέμῳ καὶ Πελοποννησίουσ αὐτὸσ ἐθελοντὴσ ὑπὲρ τῆσ χώρασ ἀποθανεῖν. ὥστε καὶ οἷσ τοιαῦτα ὑπάρχει τῶν σφετέρων διηγήσασθαι, καὶ τούτοισ μηδὲν εἶναι πλέον εἰπεῖν τῶν παρ’ ὑμῖν, ἀλλὰ καὶ τῶν τοιούτων ἔργων ἄρχειν τὴν πόλιν διὰ τοσούτων καὶ ἔτι πλειόνων τῶν παραδειγμάτων, καὶ μηδεμίαν λείπεσθαι μήτε κοινὴν ὑπερβολὴν μήτ’ ἰδίαν. οὐ τοίνυν τῶν μὲν ἄλλων οὐδὲ καθ’ ἓν ἡττᾶσθαι τῇ πόλει συμβέβηκεν, οὐδὲ τῶν πολεμίων ὅσων εἶπον κεκρατηκέναι, τῶν δὲ παρ’ αὐτῇ ταῦτα γνόντων ὑπὲρ αὐτῆσ ἀπολειφθῆναι περὶ τὴν χάριν, ἀλλὰ καὶ τούτουσ ταῖσ εὐεργεσίαισ νενικηκυῖα φανήσεται, Κόδρῳ μὲν δοῦσα τὴν ἀρχὴν εἰσ τοὺσ παῖδασ καὶ κοσμήσασα καὶ παρ’ αὐτῇ κἀν τῇ ὑπερορίᾳ τὸ γένοσ, τῶν δὲ κορῶν ἱερὰ ἱδρυσαμένη καὶ θείασ μοίρασ ἀντὶ θνητῆσ ἀξιώσασα ταῖσ τιμαῖσ, Ἐρεχθέα δὲ τοῖσ ἐν ἀκροπόλει θεοῖσ πάρεδρον ἀποδείξασα. καὶ ταῦτα μὲν ἡμῖν εἰσ τοσοῦτον ἀνήχθω τοῦ λόγου, δείγματα τῆσ τε πρὸσ τοὺσ ἔξωθεν φιλανθρωπίασ τῶν προγόνων καὶ τῆσ ὑπὲρ αὐτῶν εὐψυχίασ ἐν τοῖσ ἐπείγουσι, καὶ αὖ τῶν ἐπιφανῶν τε καὶ πολλῶν ὡσ ἀλλήλοισ ὡμίλουν. χρὴ δὲ καὶ τῶν λοιπῶν ἴσωσ καθ’ ὅσον ἐγχωρεῖ μνησθῆναι, ἐπισκοποῦντασ τά θ’ ὑπὲρ τῶν ἄλλων καταπραχθέντα καὶ ὅσα ὑπὲρ τῆσ οἰκείασ ὑπέστησαν, ὅπωσ ἂν συμπίπτῃ τῷ λόγῳ τοῦ μὴ πολὺ τὰσ πράξεισ τῷ χρόνῳ παρενεγκεῖν. ἔξεστι δ’ ἀκούοντασ ἐπ’ αὐτῶν τῶν ἔργων διαιρεῖν τά τε κοινὰ καὶ τὰ ἴδια. εἰ μὲν οὖν περὶ ἄλλησ τινὸσ ἦν πόλεωσ ὁ λόγοσ, οὐκ ἂν ἦν παρελθεῖν ἃσ νῦν δεήσει πράξεισ, ἀλλὰ μόνασ ἂν ταύτασ ἀπέχρησεν εἰπεῖν· εἰσὶ γὰρ οἱάσ ἄν τισ ἐζήτησε, καὶ πολλοὶ πολλῶν ἂν χρημάτων, εἰ δύναιντο, πρίαιντο αὑτοῖσ εἶναι. ἐπεὶ τίσ οὐκ ἂν ἀσμένωσ καὶ ταῦτα εἰσ μέσον ἤνεγκεν ἃ ἑτέροισ γ’ ἂν ἤρκει καὶ μόνα;

τριῶν γὰρ ἐθνῶν τῶν μεγίστων ἐν τοῖσ Ἕλλησιν ἐπιθεμένων τῇ πόλει, τὸ μὲν αὑτῷ φυγῆσ τιμῆσαν ἀπῆλθε, τὸ Δωρικὸν, Βοιωτοὶ δὲ χερσὶν ἡττῶντο, καὶ τῆσ αὐτῆσ ἡμέρασ Εὐβοεῖσ ἐν Εὐβοίᾳ· τοσοῦτον περιῆν τῇ πόλει· ἀλλ’ ἵνα μὴ πολλὰ τοιαῦτα λέγων πόρρω τοῦ καιροῦ γένωμαι, παρεὶσ ἅπαν τὸ μέσον καὶ προσχρησάμενοσ καὶ πρὸσ αὐτό γε τοῦτο τῇ τῆσ πόλεωσ μεγαλοψυχίᾳ καὶ δὴ πρὸσ αὐτὰ τὰ κύρια τοῦ λόγου τρέψομαι. ὅτε γὰρ τοῖσ Ἕλλησι καὶ βαρβάροισ τὰ πράγματα ἐκρίνετο καὶ μικρὸν πρὸσ πολὺ τῆσ γῆσ μέροσ ἠγωνίζετο, ὁ δ’ ἀγὼν ἦν ὑπὲρ τῆσ σωτηρίασ ἅμα καὶ ἀρετῆσ, τότ’ ἐνίκησεν ἡ πόλισ ἄμφω τὼ γένη κάλλιον εὐχῆσ, ὡσ τὸ μὲν προσθήκην μικρὰν αὐτῆσ ἀποφανθῆναι, τὸ δὲ πλέον χεῖρον ἢ ὅσῳ πλέον ἐδόκει. ἔξεστι μὲν οὖν καὶ θεῶν τινα αἰτιάσασθαι τοῦ παντὸσ ἔργου βουλόμενον ὥσπερ κρίσιν τινὰ ποιήσασθαι τῶν ὑφ’ αὑτὸν ἀνθρώπων καὶ τὸν ἀγῶνα τοῦτον διαθεῖναι, καθάπερ τοὺσ εἰωθότασ ἡμεῖσ, οὐ μὴν ἀλλ’ οὐκ ἐλάχιστον μέροσ ἡ τῆσ πόλεωσ ἀρετὴ συνεβάλετο, καὶ μάλ’ εἰκότωσ καὶ μετ’ ἀξίου τοῦ λόγου τῆσ μελλούσησ τύχησ. ὥσπερ γὰρ ἐπὶ τούτῳ κινοῦσα τοὺσ βαρβάρουσ, ἵν’ αὐτήν τε καὶ πᾶν τὸ Ἑλληνικὸν ἐκφήνειε καὶ δείξειε τίσ οὖσα τίνων προέστηκεν, οὕτωσ ἐφειλκύσατο αὐτοὺσ, οὐκ ἄδικον τὴν ἀρχὴν παρασχομένη οὐδ’, ὥσπερ οἱ ὕστερον διαβάντεσ εἰσ τὴν Ἀσίαν, ἔρωτι τοῦ πλείονοσ, ἀλλ’ ἤδη τότε ἀμυνομένη καὶ δίκην ἀξιοῦσα λαβεῖν τῶν ἐν τῇ ἠπείρῳ τῇ τῶν Ιὤνων δεδουλωμένων Ἑλλήνων, οὓσ μόνη μὲν ἐδέξατο φθειρομένουσ κατὰ πᾶσαν τὴν Ἑλλάδα, μόνη δὲ εἰσ τὸ δέον κατέστησε. καὶ πρῶτοι δὴ τῶν εἰσ ἐκεῖνον τὸν χρόνον Ἑλλήνων ἀναβάντεσ εἰσ Σάρδεισ στρατιᾷ κοινῇ πορθήσαντεσ ᾤχοντο·

τέωσ δὲ ἐν Βαβυλῶνοσ τάξει καὶ τῶν ἐν Ἰνδοῖσ Ἕλληνεσ Σάρδεισ ἐθαύμαζον· λαβὼν δὲ ταύτην πρόφασιν Δαρεῖοσ ἡσυχίαν ἄγειν οὐκ ἠδύνατο, ἀλλ’ ἐξήταζε τὴν ἀρχὴν καὶ τὰσ δυνάμεισ συνεκρότει, καὶ πᾶν μικρὸν ἦν αὐτῷ. καὶ τὸ μὲν πρόσχημα τοῦτο ἦν ἀμύνασθαι Ἀθηναίουσ καὶ Ἐρετριέασ· παρενθήκην γὰρ τοὺσ Ἐρετριέασ ἐποιήσατο, ἵνα δὴ πιστὸν ᾖ. δύο δ’ ὡσ ἀληθῶσ ἦν τὰ κινοῦντα, ἓν μὲν φόβοσ ἤδη καὶ ὑποψία τῆσ πόλεωσ μὴ ἄρα οὐδὲν ἀποχρῆν ἀξιώσῃ· ἕτερον δ’ ἐπιθυμία καὶ πόθοσ αὐξῆσαι τὴν ἀρχὴν ἐνδόξῳ προσθήκῃ τῇ τοῦ Ἑλληνικοῦ καὶ τῆσ γῆσ μὴ διῃρημένωσ ἄρχειν, ἀλλὰ καὶ πάσησ. τοῦτο δ’ οὐ παντάπασιν ἀνέλπιστον ἦν αὐτῷ, διὰ πλῆθοσ τῶν ἤδη δεδουλωμένων ἐθνῶν, ἃ καὶ ὀνομαστὶ γνωρίσαι φιλοτιμίαν εἶχε καὶ ψιλῇ πορείᾳ διελθεῖν ἐλπίδοσ κρεῖττον ἦν. πάντα γὰρ τότε Πέρσαισ εἴπετο, ὥσπερ ἄλλωσ ζῆν οὐ δυνάμενα. ἔχων δ’, ὡσ εἶπον, μέσην τινὰ τοῦ τε φόβου καὶ τῆσ ἐπιθυμίασ ἦλθεν. αὐτὸσ μὲν γὰρ ἀπέγνω μὴ διαβαίνειν, τὰ δ’ ἔθνη πέμπειν ἐπενόει. καὶ πρῶτον μὲν ἡ τῶν κηρύκων περίοδοσ ἡ γιγνομένη κατὰ τὴν Ἑλλάδα ὑπ’ ἐκείνου τε καὶ τοῦ μετ’ ἐκεῖνον βασιλέωσ περὶ τῆσ γῆσ καὶ τοῦ ὕδατοσ ἀπὸ ταύτησ τῆσ πόλεωσ ἤρχετο, καὶ πάντα πρὸσ ταύτην διελέγοντο· ἔν τε ταῖσ ἐπιστολαῖσ ταῖσ Ἑλληνικαῖσ καὶ ὅσαι πυκναὶ τοῖσ ὑπάρχοισ ᾔεσαν οὐδὲν ἦν ὅτι μὴ Ἀθῆναι, ὡσ ταυτὸν ὃν εἰπεῖν τὴν Ἀθηναίων πόλιν καὶ τὴν Ἑλλάδα, καὶ οὐκ εἰπεῖν μόνον, ἀλλὰ καὶ ἔργῳ συμβαῖνον πάσασ ἔχειν τὰσ πόλεισ, εἴ τισ κατάσχοι ταύτην. καὶ μὴν ὅσα γε αὖ τούτοισ ἔδει χρήσασθαι καὶ προβουλεῦσαι περὶ τῶν ὅλων, ἅπαντα ἡ πόλισ ἐξήταζεν, ἀπ’ ἀρχῆσ προτάξασα τῶν Ἑλλήνων ἑαυτήν. καὶ διχόθεν ἤδη ἀπὸ Περσῶν καὶ Ἀθηναίων συνεκροτεῖτο ὁ πόλεμοσ, τοῦ μὲν ἀπειλοῦντοσ καὶ πειρωμένου, τῆσ δ’ ἀνθεστηκυίασ καὶ νικώσησ εὐθὺσ ταῖσ ἀποκρίσεσι. καὶ παρ’ ἀμφοτέρων τούτων ἐμαρτυρεῖτο ὅτι Ἀθηναίων καὶ Περσῶν ἐστιν ὁ πόλεμοσ περὶ τῆσ Ἑλλάδοσ, τῶν μὲν λαβεῖν πειρωμένων, τῶν δὲ κωλῦσαι.

οὗ τὸ διαλλάττον παρ’ ἑκάστουσ τοὺσ ἀφηγουμένουσ τοσοῦτόν ἐστιν ὥστ’ εἶναι τὸν μέγιστον ὁρ́ον στόλου, βουλόμενοσ μηδεμίαν πρόφασιν λιπεῖν μήτ’ ἐκείνοισ μήτ’ αὐτὸσ αὑτῷ τὸ μὴ οὐ πρᾶξαι περὶ ὧν ἐνετέλλετο. ἐν ἐκείνοισ μέντοι τοῖσ καιροῖσ ἔργα λόγων ἡττήθη ‐ λέγω δὲ τὰ τῶν ἄλλων ἔργα λόγων τῶν παρ’ ὑμῖν ‐ καὶ ψήφισμα τροπαίου κρεῖττον εἰσ μνήμην ἐνίκησεν ἅμα λόγῳ καὶ ἔργῳ νικῆσαν. εὐθὺσ γὰρ ἐν χεροῖν κύριον ἦν οὐ τῇ χειροτονίᾳ μόνον, ὡσ νόμοσ, ἀλλὰ καὶ τῷ διαφθεῖραι τοὺσ ἀγγέλουσ. τῷ δ’ ἑρμηνεύσαντι τὰ γράμματα διαχειροτονίαν μὲν ἀπέδοσαν, ἵν’, ἐπειδήπερ Ἕλλην ἦν, ἔχοι πλέον τὴν τῆσ κρίσεωσ εἰκόνα, ἀπέκτειναν δὲ καὶ τοῦτον, ὡσ οὐδ’ ἄχρι φωνῆσ διακονῆσαι προσῆκον τοῖσ βαρβάροισ. καὶ τὸ ἰσχυρὸν περιῆλθεν αὐτῷ· τὸν γὰρ τῆσ πόλεωσ ἄποικον οὐκ ἠξίουν κατὰ τῆσ πόλεωσ καὶ τῶν Ἑλλήνων ἑρμηνέα τῷ φύσει πολεμίῳ γίγνεσθαι. καὶ οὕτω δὴ ῥίπτουσιν εἰσ τὸ βάραθρον, ὥστ’ ἄλλουσ ἀναγγεῖλαι τῷ βασιλεῖ τὰσ ἀποκρίσεισ καὶ παρὰ τῶν πεμφθέντων μὴ ἐκγενέσθαι μαθεῖν. ὁ δὲ δὴ καὶ δὴ λαμπρῶσ ἐκινεῖτο, καὶ τοῦτο μὲν τοῖσ ὑπάρχοισ ἐκέλευεν ἑτοιμάζειν αὐτόθεν τὰσ πέδασ ὑπερβαλὼν ἢ καθ’ ὅσουσ ᾤετο τοὺσ Ἀθηναίουσ εἶναι, ἵνα μηδεὶσ ἄδετοσ αὐτῶν διαφύγοι, καὶ τῆσ ὀργῆσ ἀπολαύων ἑώσ ἐξῆν, τοῦτο δὲ τοῖσ πλήθεσιν ἄλλα ἄλλοισ ἐπέταττεν. ἐκ δὲ τούτου κήρυκεσ μὲν οὐκέτι ἐφοίτων εἰσ τὴν Ἑλλάδα, αὐτάγγελον δὲ ἤδη κατέπεμπε τὸν στόλον, προστήσασ ἄρχοντασ Περσῶν τοὺσ ἀρίστουσ, καὶ δίδωσι πλῆθοσ στρατιᾶσ. ταῦτα δ’ ἦν τὴν μὲν πόλιν καταποντίσαι, τὸ δὲ φῦλον κομίζειν ἅπαν ὡσ αὑτὸν ᾧ δὴ προειρήκειν τῷ σχήματι.

ὡσ δ’ αὐτῇ τὸ θεῖον ἤσκητο, οὐδὲν ἦν ἀργὸν ἔτι, ἀλλ’ οἱ μὲν φύλακεσ τῶν ἱερῶν οἱ γέροντεσ καὶ τῆσ πόλεωσ ὑπελείποντο, ἡ δὲ νεότησ ἐχώρει. θυμοῦ μὲν δὴ καὶ παρασκευῆσ οὕτωσ εἶχε τὰ τοῦ βασιλέωσ, οἱ δ’ ἐφέροντο ὑπερηχοῦντεσ μὲν τὸν Αἰγαῖον, ἀποστεροῦντεσ δὲ τὴν ὄψιν τοὺσ ἐντυγχάνοντασ, φυγῆσ δ’ ἐμπιμπλάντεσ τὴν θάλατταν· ὥστ’ οὐδεὶσ ἦν ὅστισ νῆσον τότ’ ἂν οἰκεῖν ἐβούλετο. ἔτι δ’ αὐτοῖσ οὖσιν ἐν πλῷ καὶ μικρὸν πρὸ τῆσ καταγωγῆσ ἔδοξεν ἀπάρξασθαι τοῖσ τοῦ βασιλέωσ ἐπιτάγμασι καὶ ὥσπερ τι προοίμιον ᾆσαι τοῦ πολέμου· καὶ δόξαν οὕτωσ Ἐρετριᾶσ ἐπιβάντεσ ᾤχοντο φέροντεσ, σαγήνην τινὰ μιμησάμενοι ναυτικήν. καὶ τὸ μὲν Ἐρετριέων γένοσ οὕτωσ ἀνήρπαστο ὡσπερεὶ παρ’ ἄλλου τινὸσ τῶν κρειττόνων ἁρπασθὲν, οἱ δ’ ἐπὶ τὸν δεύτερον ᾔεσαν, ὡσ ἀνασπάσοντεσ αὐτοὺσ ἤδη τοὺσ Ἀθηναίουσ καὶ τὴν Ἑλλάδα ἀναρπασόμενοι, κακῶσ εἰδότεσ οἱάν θήραν μετέρχονται καὶ ὅτι οὐκ ἐνέχονται τῷ λόγῳ ὡσ ἄρα οὐ τὰ φεύγοντα διώκουσιν, ἀλλὰ μᾶλλον τὰ τῷ διώκειν συνήθη. οὕτω δὲ τούτων κεχωρηκότων καὶ φερομένων αὐτῶν πρὸσ τὴν ἤπειρον ὥσπερ ἄλλου τινὸσ ἐκ τοῦ πελάγουσ κακοῦ, οἱ μὲν ἄλλοι πάντεσ Ἕλληνεσ καὶ πάλαι προϊδόντεσ τὴν διάβασιν καὶ τότε ὁρῶντεσ ἤδη καθῆντο ἐκπεπληγμένοι, τὸ μέλλον ἀποσκοποῦντεσ, ὀνειροπολοῦντεσ ἕκαστοι τὰσ Ἐρετριέων συμφορὰσ, καὶ τοσοῦτον τῶν δεινῶν ἀπέχειν νομίζοντεσ ὅσον τὸν στρατὸν αὐτῶν. ἡ δὲ πόλισ πομπὴν ἀγούσῃ προσεῴκει μᾶλλον ἢ πρὸσ ἀγῶνα κοσμουμένῃ. ἱερά τε γὰρ πάντα ἀνέῳγε καὶ τὰ τῶν ἱερέων γένη συνῆγε καὶ διεπρεσβεύετο πρὸσ τοὺσ θεοὺσ τὸν ἀρχαῖον τρόπον, συμμάχουσ τε καλοῦσα καὶ ἡγεμόνασ ποιουμένη· καὶ πρῶτον μὲν τοὺσ ἐν τοῖσ στεφανίταισ δρόμουσ ἀπέκρυψαν, ὅσῳ περὶ καλλιόνων τῶν ἄθλων ἠγωνίζοντο, τοσούτῳ θαυμαστοτέραν τὴν προθυμίαν παρασχόμενοι·

ἔπειτα κρείττουσ ἦσαν τὰ τελευταῖα ἢ τὰ ἀπὸ τῶν πυλῶν. καίτοι μεσοῦντασ μὲν ἔτι τῆσ πορείασ προσέβαλεν ὥσπερ πνεῦμα ἀπὸ θαλάττησ βοὴ συμμιγὴσ ἵππων καὶ ἀνδρῶν καὶ τῶν ἄλλων ἐφολκίων τῷ στρατοπέδῳ, τῶν μὲν χρείασ ἕνεκα, τῶν δὲ καὶ ψυχαγωγίασ βαρβαρικῆσ κεκομισμένων. ὑπερβαλόντεσ δ’ οὐκ εἶχον ὅ τι ἴδωσι, πλὴν τῶν πολεμίων καὶ τῶν ἀτόπων ἐκείνων φασμάτων. χαλκὸσ δὲ καὶ σίδηροσ πόρρωθεν εἶργε μὴ προσιέναι. τοσαύτη δ’ ἦν ὑπερηφανία τῆσ παρασκευῆσ καὶ τῶν ποιουμένων ὥστ’ ἐξαρκεῖν ἐδόκει τοῖσ βαρβάροισ ὀφθῆναι μόνον. ᾤοντο γὰρ ὥσπερ ἐν ἄθλοισ ἅπαντασ εὐθὺσ ἀπογνώσεσθαι καὶ δώσειν ἑαυτοὺσ ἀκονιτί. αὕτη πρώτη δημοτελὴσ κρίσισ ἐν τῷ μέσῳ κατὰ τοὺσ ἀνθρώπουσ ἐγένετο ἀρετῆσ πρὸσ πλοῦτον καὶ φρονήματοσ Ἑλληνικοῦ πρὸσ βαρβάρων πλῆθοσ καὶ παρασκευὴν, οὐ λόγων εὐφημίᾳ κριθεῖσα, ἀλλ’ ἔργων ἀποδείξει καὶ τῷ καλοῦντι τοῦ καιροῦ. οὐ γὰρ εἰσ φόβον τὴν θέαν ἔτρεψαν, ἀλλ’ εἰσ προθυμίαν κατεχρήσαντο, οὐδ’ ἐξεπλάγησαν τῶν ὁρωμένων τὴν ἀήθειαν, ἀλλ’ ἥσθησαν ὁρῶντεσ ὅσων κρείττουσ γενήσονται, καὶ νομίσαντεσ ὥσπερ ἀφορμὴν εἰληφέναι παρὰ τῆσ τύχησ ὑπερβαλέσθαι πάντασ ἀνθρώπουσ ἀνδραγαθίᾳ καὶ τοῦτ’ εἶναι πλέον τῆσ τοσαύτησ στρατιᾶσ ἔχειν ὥσπερ χρήμασιν ἀφθόνωσ χρήσασθαι, καὶ διανοηθέντεσ ὅτι νῦν ὥσπερ ἑστιάσονται λαμπρῶσ ὑπὸ τῶν βαρβάρων καὶ τῆσ ἀρετῆσ ἀξίωσ τῆσ ἑαυτῶν. καὶ γὰρ ἵπποι καὶ βέλη καὶ νῆεσ καὶ ψέλια καὶ στρεπτοὶ καὶ κύνεσ καὶ πάντα χρήματα δῶρα τῆσ τύχησ ἐστὶ προκείμενα τοῖσ κρείττοσι, καὶ πάντα ταῦτα ἡ νίκη παραδίδωσι. ταῦτα καὶ στρατηγοὶ πρὸσ ἑαυτοὺσ εἰπόντεσ καὶ πρὸσ ἀλλήλουσ ἕκαστοι διαλεχθέντεσ, ἐκ θεῶν ἀρξάμενοι καὶ τοῦ φίλου παιῶνοσ, ἐχώρουν δρόμῳ, καθάπερ διὰ ψιλοῦ τοῦ πεδίου θέοντεσ, καὶ τοῖσ βαρβάροισ οὐκ ἔδωκαν ἰδεῖν ὅ τι ἐστὶ τὰ γιγνόμενα, ἀλλ’ ἅμα τε τάξεισ ἐρρώγεσαν καὶ ἄνδρεσ ἐκτείνοντο καὶ ἵπποι συνελαμβάνοντο καὶ νῆεσ εἵλκοντο καὶ χρήματα ἤγετο καὶ χορεία Πανὸσ ἦν τὰ ποιούμενα. ἤδη δέ τισ καὶ τελευτήσασ εἱστήκει περιτοξευθεὶσ ὑπὸ τῶν βαρβάρων, φοβῶν τοὺσ λοιποὺσ, ὥσπερ ἀθάνατοσ ὤν.

ἀπολλύμενοι δὲ οἱ τὰ μεγάλα τολμήσαντεσ καὶ τρόπαια φέροντεσ ἐν ταῖσ ναυσὶ πλείουσ αὐτοῖσ ἐφάνησαν ἢ πρότερον. οὔτε γὰρ τὸ ἕλοσ οὔτε ἡ θάλαττα ἀρκούντωσ αὐτοὺσ ἐδέχετο, οὐδ’ ἦν εὐρυχωρία τοῖσ κακοῖσ οὐδὲ διέξοδοσ, ἀλλὰ τότε ὡσ ἀληθῶσ ὄχλοσ ὄντεσ ᾐσθάνοντο καὶ μέγιστον ἐναντίωμα ἑαυτοῖσ, καὶ τοῖσ πλείοσιν ἥττουσ ἐγένοντο ἢ ὅσοισ ἄν τισ ἐξ ἀρχῆσ ἐθάρρησεν ἀντιστῆναι. ὥστε οἱ τοῦ αἵματοσ ῥύακεσ ἤρκουν ἐν νοτίῳ ταῖσ ναυσὶν εἶναι. τοσαύτη δὲ ἡ λαμπρότησ τῶν ἀνδρῶν ἐκείνων ἐγένετο καὶ τοσοῦτον τῆσ νίκησ τὸ ἀξίωμα, ὥστε καὶ τὸ χωρίον ὥσπερ τι σύμβολον ἀρετῆσ κατέστησαν. οὔκουν ἔστι γε οὐδεὶσ ὅστισ ἀκούσασ τὸ τοῦ Μαραθῶνοσ ὄνομα οὐκ ἀνίσταται τῇ ψυχῇ οὐδ’ ὥσπερ ἄλλο τι τὴν ἐπωνυμίαν ἀσπάζεται καὶ σέβεται σὺν χαρᾷ. καὶ συνέβη δὲ τῇ πόλει πρώτῃ μὲν κινδυνεῦσαι τῶν κατὰ τὴν ἤπειρον Ἑλλήνων, μόνῃ δὲ ἀρκέσαι νικῆσαι, τῶν δὲ ἰδίων κινδύνων κοινὰ τὰ ἆθλα ἅπασι καταστῆσαι καὶ τροφὸν οὖσαν τῆσ Ἑλλάδοσ τοὐναντίον τοῦ νενομισμένου ποιῆσαι. τοὺσ μὲν γὰρ ἄλλουσ τὰ τροφεῖα κομίζεσθαι παρὰ τῶν ἐκτραφέντων ὁ νόμοσ λέγει, ἡ δὲ πόλισ πρὸσ ταῖσ τροφαῖσ καὶ οἷσ ἔδωκεν ἐξ ἀρχῆσ καὶ τὴν ἐλευθερίαν μετὰ τῆσ σωτηρίασ ἐν τοῖσ αὑτῆσ κινδύνοισ ἀπέδωκε τῇ Ἑλλάδι, ὥσπερ τοῦτο ὀφείλουσα τοῖσ Ἕλλησι, ποιεῖν διὰ παντὸσ αὐτοὺσ εὖ καὶ τοῦτο ὡμολογηκυῖα τοῖσ πρὸ τοῦ πᾶσιν. ὥστ’ εἰκότωσ εἰπεῖν εἶναι τὴν μὲν πόλιν τὸν ἐλευθέριον Δία τιμᾶν ἐπὶ τοῖσ πραχθεῖσι προσήκειν, τοῖσ δὲ ἄλλοισ Ἕλλησι τὴν πόλιν, καὶ νομίζειν τὸν Ἀθηναίων δῆμον ὥσπερ ἐλευθέριον τοῖσ Ἕλλησιν εἶναι. δοκεῖ δέ μοι συγκληρωθῆναι τῇ τύχῃ τῆσ πόλεωσ ἡ μάχη καὶ μηδένων ἄλλων εἶναι κατὰ γένοσ ἢ τῶν Ἀθηναίων.

ἐκείνη γὰρ, εἰ καὶ νεανικώτερον εἰπεῖν, ὥσπερ μητρόπολισ καὶ ἀφορμὴ τῶν ὕστερον πάντων ἐγένετο τοῖσ Ἕλλησιν, οὐ μόνον τῶν ἐν τοῖσ πολέμοισ ἀγώνων ἀντὶ κρηπῖδοσ ἢ παραδείγματοσ προτελεσθεῖσα, ἀλλὰ καὶ πάντων ἐπιτηδευμάτων καὶ βίου καὶ προαιρέσεωσ καὶ, τὸ σύμπαν εἰπεῖν, τοῦ τῶν Ἑλλήνων σπέρματοσ. καὶ εἰ μὴ τότε ἡ πόλισ οὕτω διήνεγκεν, ἅπαντ’ ἂν ἔρρει καὶ σώματα καὶ πράξεισ καὶ λόγοι καὶ τὰ κοινὰ τῆσ φύσεωσ. οἱ μὲν οὖν πολλοὶ θαυμάζουσιν ὅσασ μυριάδασ τῶν βαρβάρων ἐνίκων, ἐμοὶ δὲ δοκοῦσιν ἅπαντασ ἀνθρώπουσ, οὐ μόνον πρὸσ οὓσ ἠγωνίσαντο, ἐκεῖνοι νενικηκέναι, εἰ δεῖ παραιτησάμενον τὸν φθόνον εἰπεῖν, οὐ μόνον τῷ πᾶσι τοιούτων ἀγαθῶν αἴτιοι καταστῆναι, ἀλλὰ καὶ τῷ μηδένασ ἐγγὺσ εἶναι τοῖσ ὑπάρχουσιν. ὥστ’ εἰ τὸ μὴ ἔχειν ἐξ ἴσου γενέσθαι τῶν ἡττόνων ἐστὶν, ἅπαντασ νενικήκασιν. οἶμαι μὲν οὖν εἰ καὶ μόνα ταῦτα ἐκλέξασ ἐπεπαύμην, ἔχειν ἂν πέρασ ἀρκοῦν τὸν λόγον καὶ μηδὲν ἂν προσδεῖν τῇ πόλει φιλοτιμίασ μηδ’ ἀρετῆσ εἰσ τὸ ὁμόφυλον. τὴν γὰρ πρώτην μὲν ἀνεῖσαν ἀνθρώπουσ, πρώτην δὲ βίου χρῆσιν εὑροῦσαν, θρέψασαν δ’ οὐ μόνον τοὺσ ἐξ αὑτῆσ, ἀλλὰ καὶ πάντασ, δεξαμένην δὲ τοὺσ ἐκπίπτοντασ πρώτην τε καὶ πλείστουσ, ἑκάστουσ τε καὶ σύμπαντασ, πλείστουσ δὲ αὖθισ ἀποστείλασαν πανταχοῖ, πάλιν δ’ ἐν τοῖσ ὑπὲρ σωτηρίασ ἀγῶσιν ἀμφοτέρων προστᾶσαν, τῶν τ’ ἐν τῇ ὑπερορίᾳ καὶ τῶν ἐπὶ τῆσ ἀρχαίασ Ἑλλάδοσ, πῶσ οὐ διὰ παντὸσ ἂν εἴποι τισ ἀφῖχθαι καὶ καθάπερ τοὺσ δρομέασ τὸ γιγνόμενον πεπληρωκέναι; ὥστε μηδεμίαν πρὸ ταύτησ ἐγχωρεῖν ἐν τοῖσ Ἕλλησι κηρύττεσθαι. πρὶν γὰρ ἄρχεσθαι τῶν ὁμοίων ἑτέρουσ, τοσοῦτον ἡ πόλισ προεληλύθει. οὐ μὴν ἐῶσί γε ἀπελθεῖν αἱ πράξεισ, ἀλλὰ καλοῦσι καὶ προσάγουσιν εἰσ τὸ πρόσω τοῦ λόγου, καὶ τοσούτῳ μᾶλλον ὅσῳ ταῦτα ἀκριβέστερον ἐξήτασται.

τοσαύτην γὰρ ὑπερβολὴν τοῖσ ἐφεξῆσ ἐποιήσατο ἡ πόλισ ὥσθ’ ὑπερῆρεν αὑτὴν τοσοῦτον ὅσονπερ πρὸ τοῦ τοὺσ ἄλλουσ. καὶ πρὶν τὰ πρῶτα ἀξίωσ τινὰ θαυμάσαι, ἐπέθηκε τὰ δεύτερα, ὥσπερ αὐτὴ πρὸσ αὑτὴν ἁμιλλωμένη. γενομένου γὰρ τοῦ Μαραθῶνι τολμήματοσ καὶ τῶν βαρβάρων ἐλαθέντων ἐκ τῆσ Ἑλλάδοσ ὥσπερ κονιορτοῦ, Δαρεῖοσ μὲν οὐκ εἶχεν ὅ τι χρήσεται, ἀλλ’ ὥσπερ ἐκ θεοῦ πληγεὶσ ὑποπεπτώκει τῇ πόλει καὶ τοὺσ αἰτίουσ τῆσ διαβάσεωσ κατεμέμφετο, ὡσ κακῶσ προξενήσαντασ αὐτῷ τοὺσ Ἀθηναίουσ, καὶ τελευτᾷ δὴ, πρίν τι δεύτερον κακὸν αὑτὸν ἐξεργάσασθαι. ὁ δὲ πάντασ βασιλέασ παρενεγκὼν ταῖσ ἐπινοίαισ καὶ μηδὲν καταλιπὼν ἄτοπον νομίσαι, Ξέρξησ ὁ Δαρείου, καταγνοὺσ μὲν τοῦ πατρὸσ ὡσ ἐνδεῶσ ἐπιχειρήσαντοσ, ὑπεριδὼν δὲ τῆσ πόλεωσ καὶ τῶν Ἑλλήνων ὡσ οὐδαμοῦ φανησομένων, ἀγῶνα διπλοῦν ἀγωνίζεται, τὸν μὲν ὑπερβαλέσθαι, τὴν δὲ τιμωρήσασθαι, μετὰ πολλοῦ τοῦ κρείττονοσ. καὶ τοσοῦτον ὕβρισε τῇ ὑπερβολῇ ὥστ’ ἔγνω τὸν πρότερον στόλον ὡσπερεὶ παιδιὰν ἀποφῆναι. δοκεῖ δέ μοι καὶ πρὸσ τὰσ διοσημίασ τότε Ξέρξησ οὐ μόνον πρὸσ τὸν πατέρα ἁμιλλήσασθαι καὶ πρὸσ ἅπασαν ὄψιν τε καὶ ἀκοὴν ἀνθρώποισ ἀνέλπιστον ὥσπερ ἐνδείξασθαι βουλόμενοσ ὅτι αὑτοῦ βεβαίωσ ἐστὶν ἡ γῆ. ποίαν γὰρ κυμάτων ἐπιρροὴν, ἢ τίνασ σκηπτοὺσ, ἢ τίνασ σεισμοὺσ, ἢ ποίαν νεφῶν ἢ χαλάζησ ἐμβολὴν, ἢ ποίουσ ἀήθεισ ἀστέρασ οὐκ ἐλαφροτέρουσ ἐκεῖνόσ γε ἀπέδειξεν; ἢ ποίουσ φόβουσ ἐγγείουσ ἢ θαλαττίουσ οὐχὶ συνέστειλε τοῖσ παρ’ αὑτοῦ; οὗ τὰσ ἀπειλὰσ πρῶτον οὐκ ἦν ἑστῶσι τοῖσ ὠσὶν ἀκοῦσαι, ἀλλ’ ἀπῆγον εἰσ ἔσχατα γῆσ, καὶ προὔλεγον ἃ μηδενὸσ ἦν εὑρεῖν πλὴν ἐκείνου μόνου. αἰτεῖν μὲν γὰρ ἔφασκεν οὐδὲν τῶν ἀλλοτρίων, ἀλλ’ ἀπαρχὰσ γῆσ καὶ ὕδατοσ· πάντων δ’ εἶναι τούτων κύριοσ.

τῆσ δ’ ἀγνωμοσύνησ τῆσ Μαραθῶνι λύσιν μίαν εἶναι καὶ παραίτησιν, εἰ ταῦτα συγχωρήσαιεν καὶ μετὰ τῶν ἄλλων ἀνθρώπων γένοιντο καὶ τὸν κοινὸν δεσπότην γνοῖεν· εἰ δὲ μὴ, διδάξειν αὐτοὺσ καλῶσ μετὰ τῶν προπατόρων θεῶν· οὕτω γὰρ θεοῖσ τε καὶ Ξέρξῃ δοκεῖν ὑπὲρ τῶν Ξέρξου πραγμάτων· ἥξειν γὰρ ἄγων ἅπαντα, ναῦσ μὲν ὅσασ ἡ Ἑλληνικὴ θάλαττα οὐχ ὑποδέξεται, ἵππῳ δὲ καὶ πεζοῖσ ἀποκρύψειν τὴν Ἀττικὴν, καὶ τὴν πόλιν ἱππόκροτον καταστήσειν, ἱερά τε συμφλέξειν καὶ θήκασ ἀναρρήξειν καὶ μετασκευάσειν ἅπαντα. ἔτι δὲ Ἀτλαντικοῦ πελάγουσ κληρουχίασ ἀτίμουσ ἠπείλει καὶ γῆσ ποίησιν ἔξω τῆσ οἰκουμένησ, ἣν ἀναγκάσειν ἠκρωτηριασμένουσ προχοῦν εἰσ τὸ πέλαγοσ, ὕδωρ μὲν ἀντλοῦντασ, πέτρασ δὲ ὀρύττοντασ, τοσαῦτ’ ἔχοντασ τοῦ σώματοσ ὅσα τοῖσ ἔργοισ ἀρκέσει. καὶ οὐκ ἠπείλει μὲν οὕτωσ ἀήθη καὶ ὑπερόρια καὶ φόβου μείζω, ἐτελεύτησε δ’ ἐνταῦθα, ἀλλ’ ἀπέκρυψε τοῖσ ἔργοισ τὰσ ἀπειλὰσ, ἄνευ γε τοῦ τι δυνηθῆναι, λέγω δὴ χρήσασθαι τῇ πόλει. τίνα γὰρ μεσόγειαν ἢ ποίαν Ἀτλαντικὴν ῥαχίαν οὐκ ἔσεισεν; ἢ ποῖον κόλπον ὧν ἴσασιν ἄνθρωποι, λέγω τῶν εἰσεχόντων ἀπὸ τῆσ ἔξω θαλάττησ, παρῆκεν ἀσύμβολον; οὐ τὸν εἰσ Φᾶσιν, οὐ τὸν ἄνω τὸν Περσικὸν, οὐκ ἐρυθρὰν θάλατταν, οὐχ Ὑρκανίαν, οὐ πάντασ συνήγαγεν; οὐ διηρευνήσατο πάντασ τῆσ γῆσ τοὺσ μυχοὺσ ἀκριβέστερον ἢ Δᾶτισ τὴν Ἐρετρικήν; οὐκ ἐσχατιαῖσ γῆσ καὶ θαλάττησ τὸν στόλον ὡρίσατο, ὥσπερ σαγηνεύων τὴν ἀρχὴν τὴν αὐτὸσ αὑτοῦ; ποῖον δὲ τότε φάσμα οὐκ ἐκινήθη; ἢ τί τῶν ὄντων οὐχ ὑπερώφθη; ἢ τί τῶν οὐκ ὄντων οὐκ ἐγένετο; οὐχ οἱ πορθμοὶ τοσοῦτον αὐτῷ τῶν ποταμῶν διαφέρειν ἐδόκουν ὅσον οὐ παρέχειν πιεῖν ἐξ αὐτῶν; οἱ δ’ ἀέναοι ποταμοὶ τῶν χειμάρρων οὐδὲν ἀλλοιότερον διετέθησαν, μᾶλλον δὲ τοῖσ χειμάρροισ εἰσ τοὐναντίον περιέστησαν· ὥσπερ γὰρ τὰ ἐκείνων ῥεύματα ἐκ Διὸσ αὔξεται, οὕτωσ ὑπὸ Ξέρξῃ πάντα ἐπέλιπεν.

ἐδέχετο δ’ αὐτὸν οὔτε γῆ οὔτε θάλαττα ἱκανῶσ, καὶ ταῦτα εἶπε πρὸσ τὴν ἐκείνου χρείαν καὶ μετέβαλλεν εἰσ ἄλληλα. γῆ τε γὰρ ἡ μὲν ἐγίγνετο, ἡ δ’ ἀπώλλυτο, καὶ θάλαττα ὑπεχώρει καὶ πάλιν συνῄει τῷ βασιλεῖ· ‐ καὶ νῦν ἐστι τῆσ νέασ θαλάττησ ὅσοσ τῆσ ἐκείνου διαβάσεωσ χρόνοσ καὶ ὁ Ἄθωσ ἀντὶ στήλησ τῷ ἔργῳ λέλειπται· ‐ ὡσ δ’ εἰπεῖν πάντα κινουμένοισ ἐῴκει καὶ μεθισταμένοισ ὡσ ἐκείνῳ δοκοίη. κάμηλοι δὲ χρυσοῦ καὶ ἀργύρου κατέλαμπον, ὅσον μήκιστόν ἐστιν ἀνύσαι, τοσοῦτον ἐπέχουσαι. εἰ δ’ ἐπιθυμήσειε σκιᾶσ, δένδρον ἦν αὐτῷ χρυσοῦν ἡ σκιά. ὥστε νύκτωρ μὲν ἤστραπτεν ἀργύρῳ καὶ χρυσῷ, μεθ’ ἡμέραν δὲ νύκτα ἐπῆγεν ὁσαχοῦ τοξεῦσαι κελεύσειε. πολλοῖσ δ’ ἦν ἀφανὴσ ὧν ἦγεν οὗ γῆσ εἰή τὰ νῦν. οὐδὲν δ’ ἦν ἔθνοσ τῶν κατὰ τὴν πορείαν μεῖζον ἢ κρύπτεσθαι. φιλονεικήσασ δὲ μαθεῖν ὁ πάντα ἄτοποσ βασιλεὺσ ὁπόσουσ ἄγει, χρῆν γὰρ καὶ τοῦτο ἐκείνῳ γενέσθαι δυνατὸν, ἠναγκάσθη μετρῆσαι τρόπον δή τινα μᾶλλον ἢ ἀριθμῆσαι τὴν στρατιὰν, καὶ κατασκευασάμενοσ τεῖχοσ μυρίανδρον πρὸσ μέτρον ἠρίθμει. καὶ ὁ μὲν οὕτω πάντα κινῶν ᾔει, τοσαῦτα προσλαμβάνων ὁπόσοισ ἐντύχοι, καὶ κατεπτήχει καὶ ἔθνη καὶ πόλεισ καὶ πάντα γένη καὶ Εὐρωπαῖα καὶ τὰ ἐπὶ τῆσ Ἀσίασ πάντα, καὶ πρὸσ τὴν κίνησιν εἶκεν ὥσπερ τὰ κοῦφα σὺν πολλῷ τῷ φόβῳ. ἡ πόλισ δ’ ἕτερα ἀντεπεδείκνυτο, οὐδ’ ἦν Ξέρξην μᾶλλον θαυμάσαι τῆσ ὑπερηφανίασ ἢ τὴν πόλιν τοῦ μηδὲν τῶν ἐκείνου θαυμάσαι· ἣ θορύβου τοσούτου διὰ γῆσ ἁπάσησ καταρραγέντοσ καὶ τῶν ἠπείρων ἀμφοτέρων κρινομένων ἐπὶ τῆσ Ἑλλάδοσ ἀντέσχεν, ὥσπερ ἔρυμα καὶ πρόβολοσ, ἀπ’ ἀρχῆσ ἀρξαμένη καὶ αὐτὴ τὰ αὑτῆσ ἐπιδεικνύναι. πρῶτον μὲν τοῖσ περὶ τὰσ ἐπιστολὰσ ἀκροβολισμοῖσ καὶ πείραισ τοσοῦτον ὑπερέσχε φρονήματι καὶ τοσοῦτον ἀπέσχε τοῦ πτοηθῆναι πρὸσ τὰσ τῶν ἀτόπων ἐκείνων φόβων ἐπαγωγὰσ, ὥστ’ οὐκ ἐδεήθη ψηφίσματοσ πρὸσ ταῦτα ἔτι, ἀλλ’ ὥσπερ ἑνὸσ κοινοῦ νενικηκότοσ τοῦ κατὰ Δαρεῖον, μηδένα ἀκούειν βαρβάρων, πρὶν ἐκκλησίαν ἀποδοῦναι, ἀφανίζει τοὺσ ἀγγέλουσ αὐτῇ σκευῇ καὶ ποικίλμασι, καὶ τοῖσ εὖ φρονοῦσι τῶν Ἑλλήνων ἡγεμὼν τῆσ ἀποκρίσεωσ ἐγένετο.

ἔπειτα πάντων ἀγγελλόντων τὰ δεινὰ δὴ ταῦτα, ὅτι πάντα χρήματα μίγνυται καὶ τῶν Ἑλλήνων κερδανοῦσιν οἱ τελευταῖοι, πάντεσ δὲ ὥσπερ ὑπὸ κύματοσ τοῦ πολέμου καλυφθήσονται, καὶ τοσαύτησ κατεχούσησ ἐκπλήξεωσ τοῦ βαρβάρου ὥστ’ εἰκάζειν θεῶν τινοσ εἶναι πορείαν μετὰ τῶν λοιπῶν ἀνθρώπων ἐπὶ τὴν Ἑλλάδα ἐλαύνοντοσ, οὐδὲν μᾶλλον ὑφεῖτο οὐδὲ μετέγνω περὶ ὧν ἐβουλεύσατο, οὐδὲ ἐμέμψατο αὐτῇ τῆσ ἀποκρίσεωσ, ἀλλὰ τούσ τε Ἕλληνασ συνεκάλει πρὸσ τὸν ἀγῶνα τὸν κοινὸν, αἰσχυνομένη μοι δοκεῖν μόνη φανῆναι τῷ βαρβάρῳ, καθάπερ πρότερον Μαραθῶνι. οὐ γὰρ αὐτή γε ἐν ἄλλοισ εἶχε τὰσ ἐλπίδασ τῆσ σωτηρίασ, ἀλλὰ πάντεσ εἶχον ἐν αὐτῇ τὰσ ὑπὲρ αὑτῶν, οἵ γε ὁμοίωσ τε σωτηρίασ δεόμενοι καὶ ἐλευθερίασ, καὶ τὸ παράδειγμα ὑπῆρχεν ἀμφοῖν ἐγγύθεν ἡ προτέρα κρίσισ, ἐσκόπει τε ὅ τι βουλευσαμένη πρῶτον ἀντεκπλήξει τὸν βάρβαρον· καὶ παρῆλθέ γε αὐτὸν τοῖσ θαύμασι. μετοικίζεται γὰρ ἐξαναστᾶσα, καὶ τὸ μέγιστον ἁπάντων, γῆσ μὲν οὐδαμοῦ, πᾶσα γὰρ εἴχετο, ἡ δὲ εἰσ τὴν θάλατταν ἀπεχώρει, καὶ τῆσ περὶ τὸν Ἄθω διωρυχῆσ καὶ τοῦ πορθμοῦ τῆσ γεφύρασ οὔτε εἰσ ἀκοὴν ἀηδέστερον οὔτε γνώμῃ φαυλότερον τοῦτο τὸ τόλμημα ἀντεπεδείξατο ἐπὶ τῆσ θαλάττησ φανεῖσα, καὶ Ξέρξῃ καταλιποῦσα τὸ ἴχνοσ μόνον προσιδεῖν· ὥστ’ ἐλθὼν οὐχ εὑρ͂ε τὴν πόλιν οὐδὲ εἶχε λαβεῖν ἔχων ὡσ ᾤετο· οὕτωσ εἰσ ἄπορον καὶ ὑπερφυὲσ αἴνιγμα συνηλάθη. ἀλλ’ ὥσπερ τῶν ποιητῶν φασί τινεσ τὸν Ἀλέξανδρον τῆσ Ἑλένησ τὸ εἴδωλον λαβεῖν, αὐτὴν δὲ οὐ δυνηθῆναι, οὕτω καὶ Ξέρξησ τῆσ πόλεωσ τοὔδαφοσ εἶχεν, αὐτὴν δὲ οὐχ εὑρ͂ε, πλήν γε δὴ καλῶσ εὑρ͂εν ἐπ’ Ἀρτεμισίῳ καὶ Σαλαμῖνι, καὶ τὴν θέαν οὐκ ἤνεγκεν, ὥσπερ τινὸσ ἐν μύθῳ Γοργόνοσ, ἀλλ’ ἐκπλαγεὶσ ἔδεισεν οὐ μόνον περὶ τῶν λοιπῶν, ἀλλὰ καὶ περὶ τοῦ σώματοσ, πάντα τὸν ἔμπροσθεν χρόνον ἀήθησ ὢν τούτου καὶ τῷ φοβεῖν συνεζηκώσ.

ὅπερ δὲ καὶ πρὶν ἅπτεσθαι τῶν λόγων τούτων προειρήκειν, ὅτι ἄμφω τὼ γένη τῆσ πόλεωσ ἡττᾶτο λαμπρῶσ, τό τε Ἑλληνικὸν καὶ τὸ βαρβαρικὸν, τὸ μὲν ἁπάντων ἀποτυχὸν, τὸ δὲ οὐδ’ ἐγγὺσ γενόμενον, καὶ πάλιν ὃ μικρῷ πρόσθεν ἔφην, ὅτι μᾶλλον αἰσχυνομένη συνῆγε τοὺσ Ἕλληνασ ἢ δεομένη, νῦν τοῦτο ἄξιον εἰπεῖν καὶ πάρεστι διὰ τῶν πραγμάτων καταμαθεῖν. φανεῖται γὰρ πανταχῆ σκοπουμένῳ τοσοῦτον ὑπερβαλλομένη ὥστε μὴ πρώτη τῶν Ἑλληνίδων μηδὲ μάλιστα αἰτία τῆσ ἐλευθερίασ μᾶλλον ἢ μόνη δικαίωσ ἂν ἀκοῦσαι πάντα κατειργασμένη. πρῶτον μὲν γὰρ ἐκεῖνο πάντεσ ἂν συμφαῖεν ὅτι τοῖσ τοσοῦτον λειπομένοισ καὶ ναυσὶ καὶ ὅπλοισ καὶ σώμασι καὶ χρήμασι καὶ πάσῃ τῇ τοῦ πολέμου παρασκευῇ ἓν μόνον ἀντίρροπον κατελείπετο καὶ ὡσ ἀληθῶσ Ἑλληνικὸν, τὸ βουλεύεσθαι καλῶσ, ἢ χρῆναι ἀτίμωσ συμπατηθῆναι, καθάπερ τὰ μικρὸν τῆσ γῆσ ὑπερέχοντα. μὴ γὰρ ὅτι εἰσ ἀντιπάλων μέροσ ἐξήρκουν, ἀλλ’ ἐν προσθήκῃ τῷ βασιλεῖ γενομένων οὐκ ἂν ἦν τὸ ἐπίδηλον. τούτου δ’ οὕτω κειμένου καὶ πάντων ἂν ταύτῃ [κατὰ ταὐτὸ ψηφιζομένων ἢ] θεμένων καὶ σοφῶν καὶ πολλῶν οὐκ ἔστιν ἀντειπεῖν ὡσ οὐχ ἥδ’ ἐστὶν ἡ παρασχομένη τὸν βουλευσάμενον καὶ περὶ αὐτῶν καὶ περὶ τῶν ἄλλων ἃ σώσειν ἔμελλεν. ὃ δὲ τούτου τ’ ἐξήρτηται καὶ καθ’ αὑτὸ διαρκῆ τὴν ἐπίδειξιν ἔχει πάλιν σκεψώμεθα.

ὥστ’ εἴ τισ θεῶν ἤρετο τοὺσ Ἕλληνασ τότ’ εἰ μὴ δέοι πάσασ ἀγωνίσασθαι μηδ’ ἐξείη, πότερον τὰσ ἁπάντων τῶν ἄλλων παρούσασ δέξαιντο ἂν μᾶλλον ἢ τὰσ Ἀθήνηθεν μόνασ, οὐχ αἱρ́εσιν εἶναι πάντεσ ἂν εἶπον, ἀλλ’ Ἀθηναίουσ ὑπὲρ σφῶν ἀγωνίζεσθαι λείπεσθαι. οὐδεὶσ γὰρ οὕτω σκαιόσ ἐστιν οὐδὲ τἀναντία τοῖσ φανεροῖσ φρονῶν ὅστισ οὐ συμφήσει ὡσ εἰσ τὰσ ναῦσ ἧκε τότε τοῖσ Ἕλλησι τὰ πράγματα, οὐδ’ ὡσ τοῦτο ἄριστον ἦν τῆσ γνώμησ· οἱ μὲν γὰρ εἰσ Πύλασ ἐξελθόντεσ καὶ τάξαντεσ ἑαυτοὺσ ἐπὶ τὰσ παρόδουσ οἱ μὲν ὥσπερ νεφέλην προσιοῦσαν οὐκ ἤνεγκαν, ἀλλ’ αἰσχρῶσ τὴν ἐπίνοιαν διέφθειραν, δραπετεύειν ἀναγκασθέντεσ καὶ σώζειν ἑαυτοὺσ χωρὶσ ἕκαστοι μελλόντων ἔτι τῶν δεινῶν· οὕτωσ ἀνομοίωσ τὴν Μαραθῶνι μάχην ἐμιμήσαντο· οἱ δὲ ὑπολειφθέντεσ οὐκ ἠδυνήθησαν ταυτὸν τοῖσ Μαραθῶνι διαπράξασθαι, ἀλλ’ εὐθύσ τ’ ἔμειναν ὡσ πεισόμενοι μᾶλλον ἢ δράσοντεσ καὶ καταχωσθέντεσ ἀπώλοντο, ἑνὶ τούτῳ κοσμήσαντεσ τὴν Ἑλλάδα, τῷ καλῶσ ἀποθανεῖν, καὶ τοσοῦτον ἐπιδειξάμενοι μόνον· οἱ δ’ ὥσπερ χειμάρρουσ ἐχώρουν διὰ πάντων ἤδη δεχομένων. καίτοι τοῦτο δυοῖν ἐστι σημεῖον, τοῦ μήτ’ ἐν τῇ γῇ φανῆναί τινασ τῶν Ἑλλήνων ὁμοίουσ τῇ πόλει καὶ οἷσ ἐκεῖνοι πρότερον κατέπραξαν, μᾶλλον δὲ τοῦ μηδὲ σύμπαντασ ὁμοίουσ καὶ τοῦ τὰ ἐν τῇ θαλάττῃ μόνα τότε τοῖσ Ἕλλησι λειφθῆναι· οὕτω δ’ αὖ τούτου σαφοῦσ ὄντοσ καὶ διπλῆν γενέσθαι τὴν γνώμην οὐδενὶ λείποντοσ τοσοῦτον διήνεγκεν ἡ πόλισ ἐν τούτοισ ὥστε κἂν αἰσχυνθῆναί τινα ὑπὲρ τῆσ λοιπῆσ Ἑλλάδοσ. πρῶτον μέν γε τῷ πλήθει τῶν τριήρων οὕτω λαμπρῶσ ὑπερῆρεν ὥστε, εἴ τισ χωρὶσ ἀφέλοι τὸ τῆσ πόλεωσ ἀξίωμα καὶ τὴν δύναμιν πρόσ γε τὸν συλλεχθέντα τοῦ ναυτικοῦ ἀριθμὸν, ἐξεῖναι τὰσ μὲν τῆσ πόλεωσ ναῦσ νομίσαι τὰσ ἁπάντων εἶναι, τὰσ δὲ κοινὰσ ἁπάντων μιᾶσ τινοσ τῶν ἐν τοῖσ Ἕλλησι πόλεωσ. κἂν εἰ πάλιν αὐτὸσ ὁ θεὸσ αὐτοὺσ ἐπανήρετο, οὐκοῦν ὁμολογεῖτ’ Ἀθηναίοισ γε θαρρεῖν ὑπὲρ αὑτῶν μᾶλλον ἢ ὑμῖν αὐτοῖσ, ἄρνησισ οὐκ ἦν δήπουθεν.

οὐ γὰρ μέροσ εἰσ τὸ κοινὸν εἰσήνεγκαν, ἀλλ’ ἡ παρὰ πάντων συντέλεια μέροσ τῶν ἰδίων τῆσ πόλεωσ ἐγένετο. ἀλλὰ μὴν τήν γε εὐψυχίαν καὶ τόλμαν τοσαύτην συνεισήνεγκαν ὥστε μικρὸν εἶναι τὸ ταῖσ ναυσὶ τοσοῦτον ὑπερέχειν. μόνοι μὲν γὰρ ἁπάντων ἀνθρώπων ὑπέμειναν τὴν ἑαυτῶν ἐκλιπεῖν ὑπὲρ τοῦ μὴ τὴν τῶν ἄλλων ἁπάντων ἀνάστατον γενομένην ἐπιδεῖν, μόνοι δὲ οὐχ ὑπὸ πολεμίων τοῦτο παθόντεσ, ὑπὸ σφῶν αὐτῶν ἐξῳκίσθησαν ὑπὲρ νίκησ, οὐ κατὰ συμφορὰν ὑφ’ ἑτέρων, ἀλλ’ ἃ τοῖσ ἄλλοισ πέρασ εἶναι δοκεῖ τῶν ἐν τοῖσ πολέμοισ ἀτυχημάτων, ταῦτ’ εἰσ ἀρετὴν ἔτρεψαν καὶ παρείλοντο Ξέρξην τὰσ ἐλπίδασ τὸ καθ’ αὑτοὺσ, ἐνδειξάμενοι τοῦθ’, ὅτι κἂν μυριάκισ κατάσχῃ τὴν χώραν, κἂν τὰσ ἑστίασ διερευνήσηται, κἂν ἐκ βάθρων ἅπαντα ἀνασπάσῃ, οὐδὲν μᾶλλον τὸ τῶν Ἀθηναίων ἀξίωμα καθαιρήσει οὐδὲ ἀφαιρήσεται σφᾶσ τό γ’ Ἀθηναίουσ εἶναι, ἀλλ’ ἀπέραντα πονεῖ καὶ τοῖσ ἐν Αἵδου καταδίκοισ προσόμοια. καίτοι τίσ προθυμία λαμπροτέρα, τίσ εὐψυχία φανερωτέρα τίνων Ἑλλήνων ἢ καθάπαξ εἰπεῖν ἀνθρώπων ἐξετάζοντι φανήσεται; οἳ τῆσ γῆσ ἐξέστησαν ὑπὲρ τοῦ μήτ’ ἐν γῇ μήτ’ ἐν θαλάττῃ δουλεῦσαι, τὸ μὲν τηρεῖν τὰ ὑπάρχοντα δουλείασ ἀρχὴν νομίσαντεσ εἶναι, τὴν δὲ τῶν ὄντων στέρησιν ἀφορμὴν τῶν μελλόντων ἀγαθῶν ποιησάμενοι, καὶ τοὺσ ἔχοντασ τὰ ἑαυτῶν ἔσωζον ἀφ’ ὧν αὐτοὶ προεῖντο τὴν αὑτῶν. ἡ μὲν δὴ πρὸ τῶν κινδύνων τε καὶ πρὸσ τοὺσ κινδύνουσ προθυμία τοσαύτη καὶ οὕτωσ ἄλογοσ ὡσ εἰπεῖν, ἢ τό γε ἀληθέστερον εἰπεῖν, οὕτωσ εὔλογοσ· ἡ δὲ παρ’ αὐτὸν τὸν ἀγῶνα καὶ κίνδυνον οὕτω περιφανὴσ ὥστε μόνουσ ἔξεστιν εἰπεῖν ἐπὶ σφῶν αὐτῶν νικῆσαι· πρῶτοι γὰρ ἐποίησαν τὴν τροπήν. βούλομαι δὲ ἐπαναχωρήσασ ἔτι μικρὰ πρὸ τῆσ ναυμαχίασ προειπεῖν.

οἱ μὲν γὰρ ἄλλοι πάντεσ τὸ τῶν νεῶν πλῆθοσ καὶ τὴν προθυμίαν τῆσ πόλεωσ καὶ τὰσ πράξεισ ἐγκωμιάζουσιν, ἐγὼ δὲ, εἰ καὶ παράδοξον εἰπεῖν, ἕν τι φημὶ πάντασ αὐτοὺσ παραλιπεῖν, οὐδενὸσ ἧττον τούτων ἄξιον ἰδεῖν καὶ θαυμάσαι, ὃ νῦν αὐτὸσ εἰσ μέσον θήσω, τἀληθὲσ οὐκ αἰσχυνθείσ· ὡσ ὅστισ αἰσχύνῃ τοῦτο παρέρχεται καὶ δι’ εὔνοιαν τὴν πρὸσ τὴν πόλιν παραπλήσιον ποιεῖ ὥσπερ ἂν εἰ τὴν ναυμαχίαν παρέρχοιτο δι’ εὔνοιαν τὴν πρὸσ τὴν πόλιν. ἀμφοτέρασ γὰρ τὰσ νίκασ ἀνείλοντο σαφέστατα ἀνθρώπων οἱ τότε, πάλαι τε δὴ τὰσ Ἀθήνασ οἰκοῦντεσ καὶ ἔτι κάλλιον κομισάμενοι· τοὺσ μὲν γὰρ ἐχθροὺσ τοῖσ ὅπλοισ, τῇ δ’ ἐπιεικείᾳ τοὺσ φίλουσ ἐνίκησαν. τὸ γὰρ τοσαύτην μὲν προθυμίαν παρεχομένουσ ὑπὲρ τῆσ ἁπάντων σωτηρίασ, τοσαύτην δὲ εἰσφορὰν εἰσενεγκόντασ τῇ κοινῇ χρείᾳ, πάντα δὲ αὐτοὺσ ὄντασ, καὶ τῶν μὲν πραγμάτων εἰσ τὴν θάλατταν καὶ τὰσ ναῦσ, τῶν δ’ ἐν ταῖσ ναυσὶν εἰσ τὴν πόλιν ἀνακειμένων, τῶν δ’ ἄλλων, ὥσπερ χειμῶνοσ ὡρ́ᾳ, καταφευγόντων πρὸσ τὴν ἐκείνων δύναμιν καὶ ἐπὶ τῆσ ἐκείνων ἀρετῆσ τε καὶ τύχησ ὁρμούντων, καὶ μηδ’ ἂν αὐτῶν, ὅπερ εἶπον, ἐξάρνων γιγνομένων ὡσ οὐχ οὕτωσ ταῦτ’ ἔχει, τοσοῦτον πραότητοσ καὶ μεγαλοψυχίασ προσθεῖναι ὥσθ’ ἑτέροισ ἡγεῖσθαι συγχωρῆσαι τὴν ἐπὶ σχήματοσ ἡγεμονίαν, καὶ μὴ φιλονεικῆσαι, μηδὲ ἃ κἂν οἱ νωθρότατοι τὴν φύσιν εἶπον, κἂν ὑπὲρ αὐτῶν ἕτεροι μηδὲν μήτε φθέγξασθαι μήτε μελλῆσαι μήθ’ ὅλωσ φωνὴν ἔχουσιν ἐοικότασ ὀφθῆναι τούτων ἕνεκα, πῶσ οὐ πᾶσαν ἤδη σοφίαν παρ’ ἐκείνοισ οὖσαν ὡσ ἀληθῶσ ἀποφαίνει καὶ πάντων ἄνδρασ ἀρίστουσ ἐκείνουσ καὶ κατὰ ἔθνη καὶ καθ’ ἕνα καὶ ὁπωσοῦν ἐξετάζοντι; εἰ γὰρ τότ’ ἐκεῖνοι δυσχεράναντεσ τὴν τοιαύτην ἀγνωμοσύνην ἐκποδὼν ἔστησαν, ἢ πρὸσ φιλονεικίαν ἐχώρησαν, τίσ μηχανὴ σωτηρίασ, ἢ ποῖον ὄναρ χρηστὸν κατελείπετο τοῖσ ἄλλοισ, ἢ τίσ τῶν εἴτε πλεόνων εἴτε ἐλαττόνων νεῶν ὑπῆρξεν ἂν εἰσ τὸ δέον τοῖσ Ἕλλησιν ἔτι; φέρε γὰρ πρὸσ θεῶν, ἵνα μικρὸν προσδιατρίψωμεν τῷ λόγῳ καὶ τὸ ἦθοσ αὐτῶν καὶ πᾶν ὃ λέγω σαφέστερον κατίδῃ τισ, εἰ τὴν ἡγεμονίαν αὐτοὶ τότε τοὺσ Ἕλληνασ ᾔτησαν, λέγοντεσ ὡσ, ἂν μὲν κρατηθῶσι τῇ ναυμαχίᾳ, οὐκ ἔσονται κύριοι σφίσιν αἱρεῖσθαι τοὺσ ἡγεμόνασ οὐδὲ ὑπὲρ τῶν ἐν αὐτοῖσ ἡγησομένων ὁ βάρβαροσ αὐτοῖσ εἶναι ποιήσει τὸν λόγον, ἀλλ’ ἀκολουθεῖν αἰσχρῶσ ἐκείνῳ δεήσει καὶ δούλουσ καὶ ἀναρπάστουσ γενέσθαι, ἴσωσ δὲ οὐδ’ ἀκολουθεῖν, ἀλλ’ ἀφανισθέντασ τρόπον ὅντινα ἐκείνῳ δόξειεν ἀπελθεῖν ἐξ ἀνθρώπων αὐτοῖσ ἱεροῖσ καὶ ὅπλοισ καὶ νόμοισ·

λέγοντεσ δ’ ὅτι ταῦθ’ ἡμεῖσ προορώμενοι τὴν πόλιν εἰσ τὰσ τριήρεισ πᾶσαν μετεσκευάσαμεν, καὶ εἴτε δεῖ τὰ μέγιστα τετολμηκέναι, ἐκλέλειπται τὰ κοινὰ τῆσ ἀνθρωπείασ φύσεωσ ἡμῖν ὑπὲρ ὑμῶν, εἴτε παρασκευῆσ οὕτωσ ἔχειν, ὡσ ἀβίωτον ὂν ἡττηθεῖσιν, ἡμεῖσ τοῦτο διανενοήμεθα· καὶ μόνοισ ἡμῖν ἀναγκαῖόν ἐστι τὸ νικᾶν· ὥστ’ εἴτε τι νίκησ δεῖσθε, τοσοῦτον ἡμῖν προκέκοπται, εἴτε καὶ τὴν συντέλειαν δεῖ σκοπεῖν, δύο τοῦ παντὸσ μέρη μόνοι πληροῦμεν, οὗτοι δ’ εἰκοστὸν τοῦ παρ’ ἡμῶν· εἰ ταῦτ’ ἔλεγον καὶ κεφάλαια προσετίθεσαν, ὅτι εἰ μὲν δέχεσθε ἐπὶ τούτοισ· εἰ δὲ μὴ, σκοπεῖτε μὴ οὐχ ἡμᾶσ μειζόνων ἢ ὑμᾶσ αὐτοὺσ ἀποστερήσετε· εἰ δὲ δὴ καὶ προσέθηκαν, ἐῶ γὰρ τὸν ἡγούμενον, ὃσ τοσοῦτον ἁπάντων ὑπερεῖχεν ὥσθ’ εἷσ ἀντὶ πάντων ἦν, ὃσ μόνοσ καὶ τόπουσ καὶ καιροὺσ καὶ τὰ τῶν βαρβάρων ἀπόρρητα καὶ τὰ μέλλοντα ὥσπερ μάντισ ἐξηγεῖτο· ἀλλ’ εἰ προσέθηκαν ἐκεῖνο μόνον τῇ προκλήσει, ὅτι, εἰ δ’ ἄρ’ ἄλλωσ ἐγνώκατε ὑμεῖσ, ἡμῖν δ’ ἕτεροσ δώσει τὴν ὑμετέραν ἡγεμονίαν ἄσμενοσ καὶ προσθήσει χρήματα Μηδικὰ καὶ δωρεὰσ, πρὸσ ταῦθ’ αἱρεῖσθε ὁπότερα βούλεσθε, ἆρ’ ἢ τῷ δικαίῳ λόγουσ οὐχὶ συμβαίνοντασ, ἢ ταῖσ παρούσαισ ἀνάγκαισ οἱούσ ἐγχωρεῖ παριδεῖν, εἶπον ἂν, εἰ τούτοισ ἐχρῶντο; μὴ γὰρ ὅτι λειπομένησ μὲν τῆσ θαλάττησ μόνησ, τοσαύτασ δὲ ναῦσ αὐτοὺσ ἰδίᾳ παρεχομένουσ, τῶν δ’ ἐλπίδων ὄντασ τὸ κεφάλαιον, ἐφεστηκότασ δὲ τῇ ῥοπῇ τῆσ σωτηρίασ, μόνουσ δὲ ἀγωνιστὰσ ὄντασ τοῦ πράγματοσ ἀξιόχρεωσ, πάντων δὲ προβεβληκότασ αὑτοὺσ, οὐχ ἡγεμόνων τάξιν μόνον, ἀλλὰ καὶ πατέρων, ἔχοντασ δ’ ὡσ εἰπεῖν παρ’ αὐτῶν ὧν ἐποίουν τὴν ἡγεμονίαν·

ἀλλ’ εἰ κοινὰ μὲν πάντα ἦν, μηδεὶσ δὲ ὑπερεῖχε μηδενὸσ, πάντεσ δ’ ἐξ ἴσου συνετέλουν, οἱ δὲ ναύαρχοι παραπλησίωσ εἶχον τὰσ φύσεισ ἀλλήλοισ, ἔρανοσ δ’ ἦν, ἔδει δ’ ἐκ τῶν ὑπαρχόντων σκεψαμένουσ τοὺσ ἡγησομένουσ καταστῆσαι, πῶσ οὐκ ἐκεῖνοι διὰ πάντων ἐξέλαμπον ὥσπερ ἀστέρεσ; ἢ πῶσ οὐχ ὑπὲρ σύμπαντασ ἦσαν ταῖσ ψήφοισ, οὐ μόνον κατὰ τὴν ἐπιστήμην; καίτοι τοῦτο ἔσχατον εἶναι δοκεῖ τῶν δικαίων ἐν τοῖσ τοιούτοισ· οὐ γὰρ δή που κατὰ μίαν μὲν τῶν τριήρων αὐτοῖσ οὕτωσ ἦρχον οἱ κυβερνῆται τέχνῃ προκριθέντεσ, πασῶν δὲ λαβεῖν τὴν ἡγεμονίαν οὐ τοῖσ ταῦτα κρατίστοισ ὠφείλετο, ἀλλὰ καὶ τοῦτο μικρὸν ἐκείνοισ τὸ δίκαιον. ἀλλ’ ἐκεῖνό γε δὴ καὶ πρόδηλον καὶ μόνον ἀρκοῦν, τῶν συνειλεγμένων δέον τινὰσ ἡγεῖσθαι τοῦ πρὸσ τὸν βάρβαρον πολέμου, οὐ τοὺσ πρὸσ τὸν πρότερον στόλον τῶν αὐτῶν τούτων βαρβάρων μόνουσ κινδυνεύσαντασ ὑπὲρ πάντων, τούτουσ ἡγεῖσθαι ἔδει; οἷσ γὰρ τὰ παρόντα κοινὰ πρὸσ τοὺσ μετέχοντασ ἦν, οὗτοι τοῖσ ἰδίοισ ἐνίκων ἅπαντασ· καὶ τοσούτῳ γε ἐλάττω τὴν χάριν ἐκομίζοντ’ ἂν, ὅσῳ πάντασ μὲν ἠλευθέρωσαν, τῶν παρόντων δὲ ἔμελλον ἡγήσεσθαι. καὶ μὴν εἰ μὲν οὐδεὶσ ἀντεῖπεν αὐτοῖσ πρὸσ ταῦτα, ἀλλὰ πάντεσ ἀμφοῖν χεροῖν ἀπέστησαν, πῶσ οὐκ ἄξιον τῆσ μεγαλοψυχίασ ἀγασθῆναι; οἳ πανταχῆ παρεῖδον τὰ καθ’ ἑαυτοὺσ, καὶ τοσοῦτον μὲν τὸν πρόσθεν ἀράμενοι, πάλιν δὲ ἐν τῷ τότε ὑπὲρ τὴν φύσιν φιλοτιμούμενοι πλέον οὐδὲν ἐζήτησαν. εἰ δὲ μὴ προσέξειν ἔμελλον αὐτοῖσ οἱ Ἕλληνεσ, οἱ δὲ πρὸσ ὀργὴν ἐγκατέλιπον, τί ἦν ἐν μέσῳ τῆσ οὐδ’ ἐν τοῖσ βαρβάροισ ἀπεστερημένησ Ἑλλάδοσ τὸ θαυμάζεσθαι ἀλλ’ οὐδ’ ὄνομα νῦν λείπεσθαι; ἀλλὰ μὴν τριῶν γε ἕν τι κατηνάγκαστο, ἢ πάντων εἰξάντων ἔχειν τὴν ἡγεμονίαν, οὗ μεῖζον οὐδὲν ἂν εἴποι τισ δεῖγμα τῆσ ἐκείνων ἀρετῆσ καὶ τοῦ προῖκα τοὺσ Ἕλληνασ ἐλευθεροῦν, ἢ μηδενὸσ ταῦτα συγχωροῦντοσ ἅπαντασ οἴχεσθαι καταλειφθέντασ, ἢ δίχα τὰσ ψήφουσ ἐλθεῖν, ἐν ᾧ στασιάζειν καὶ πολεμεῖν πρὸσ ἀλλήλουσ ἦν, οὐκ ἔχοντασ ὅπωσ χρὴ τοῖσ βαρβάροισ· ὃ τῇ μὲν τοῦ πράγματοσ φύσει συμβὰν, τῇ δὲ ἐκείνων προνοίᾳ κωλυθὲν φαίνεται.

καὶ μὴν εἰ μὲν ἐκίνει ταῦτα αὐτοὺσ ἃ νῦν διεξῆλθον, εἶτα κατεῖχον σιγῇ τοὺσ λογισμοὺσ, ἐσχάτησ βάσανον καρτερίασ παρεῖχον. εἰ δ’ οὐδὲν ᾤοντο ἐλαττοῦσθαι, τίνασ εἰσ ταυτὸν ἄξιον ἐκείνοισ θεῖναι, οἳ μόνοισ ᾔδεσαν τοῖσ βαρβάροισ ὀργίζεσθαι; ἀλλ’ οἶμαι πρὸσ ἓν τοῦτο ἅπαντα συνετάξαντο, ὅπωσ καὶ τοὺσ παρόντασ καὶ τοὺσ ἀπόντασ τοὺσ μὲν ἑκόντασ, τοὺσ δ’ ἄκοντασ ἐξαιρήσονται καὶ τοῦτο δίκαιον ἑώρων μόνον, ἐπεὶ πάντα γε εἰ καθαρῶσ ἐξήταζον, οὐδεὶσ ἂν Ἑλλήνων τότ’ ἦν ἐν Σαλαμῖνι. προσθήσω γὰρ εὐφημίασ ἕνεκα τὴν Σαλαμῖνα. νῦν δὲ τοῦτο σφίσιν ἔκριναν ἐξαρκεῖν, καταστῆναι τοῖσ Ἕλλησι τὰ πράγματα. καὶ διὰ τοῦτο οὐ μόνον τῆσ ἡγεμονίασ, ἀλλὰ καὶ τῆσ πόλεωσ αὐτῆσ ἀπέστησαν, ἁπάσησ ἰδίασ ἀσφαλείασ καὶ πλεονεξίασ τὰ κοινῇ συμφέροντα προκρίναντεσ, καὶ νομίζοντεσ ταύτην ὡσ ἀληθῶσ καὶ μεγάλην ἡγεμονίαν κατεργάσεσθαι, ἐὰν ἡγήσωνται τοῖσ Ἕλλησι πρὸσ τὴν ἐλευθερίαν καὶ τὸ σωθῆναι. Λακεδαιμονίουσ δὲ, ὥσπερ οἱ τοὺσ παῖδασ προδιδάσκοντεσ, ἐβουλήθησαν προθυμοτέρουσ ποιῆσαι. καὶ διὰ τοῦτο ἤγαγον εἰσ τὸ πρόσθεν παρακλήσεωσ ἕνεκα καὶ τοῦ τὰ πραττόμενα ὑπὸ σφῶν μιμεῖσθαι. ταῦτα δὲ ἐποίουν καὶ τοῖσ ψηφίσμασιν. οὐ μὴν ὥσπερ τῷ ῥήματι καὶ τῷ κέρᾳ τῆσ παρατάξεωσ, οὕτω κἀν ταῖσ πράξεσι τὴν ἡγεμονίαν ἑτέροισ παρεῖσαν, πόθεν; ἀλλ’ οἱ μὲν ὄνομα ἡγεμόνων, οἱ δ’ ἔργα παρείχοντο, καὶ τοσούτῳ κάλλιον αὐτοῖσ τὸ σχῆμα καθίστατο ὅσῳ τῶν ἡγεμόνων αὐτῶν εἶχον τὴν ἡγεμονίαν. ὅ τι γὰρ μὴ δόξειεν Ἀθηναίων ἑνὶ, πάντ’ ἦν ἄκυρα, ὥσθ’ ὁ μὲν Λακεδαιμονίων ναύαρχοσ τῶν ἀφ’ ἑκάστων ἀρχόντων ἦρχεν, ὁ δὲ τῶν Ἀθηναίων ἄρχοντοσ ἀρχόντων·

ἅπερ οὖν καὶ οἱ Ἕλληνεσ συνιδόντεσ τὰ ἀριστεῖα τῶν ναυμαχιῶν ἀπέδοσαν τῇ πόλει, καὶ μαρτυρίαν παρόντων ὡσ ἀληθῶσ καὶ ἑορακότων παρέσχοντο τίνεσ ἦσαν οἱ πρὸσ τὴν σωτηρίαν αὐτοῖσ ἡγησάμενοι. καὶ συνέβη τῇ πόλει διχόθεν τὰ πρωτεῖα ἀνελέσθαι. τὰσ μὲν γὰρ πόλεισ ὑπερεῖχον Ἀθῆναι, τοὺσ δὲ ἄνδρασ ἀνὴρ Ἀθηναίων εἷσ. οὕτωσ ὃ μὲν ἦν τρόπου πραότητοσ ἐν τῷ συγχωρῆσαι παρέσχοντο, ὃ δὲ ἀληθινῆσ ἡγεμονίασ ἦν παρὰ πάντων ἐκείνοισ ἀνετέθη. καὶ μὴν καὶ πρὸσ τὰ λοιπὰ τοῦ πολέμου τὴν πόλιν ἤδη καθαρῶσ προεστήσαντο οἱ Ἕλληνεσ· πάντεσ γὰρ οἱ σύλλογοι καὶ αἱ σύνοδοι πρὸσ Ἀθηναίουσ καὶ παρ’ Ἀθηναίων ἐκ τούτων ἐγίγνοντο, καὶ κατέστη κοινὸν βουλευτήριον ἡ πόλισ τοῦ πρὸσ τὸν βάρβαρον πολέμου. ἀλλὰ γὰρ ἡ περὶ τὰσ ἀποδείξεισ σπουδὴ καὶ λόγοσ λόγῳ παραδιδοὺσ ἡμᾶσ παρήνεγκε περαιτέρω. εἶμι δὲ ἐπ’ αὐτὰσ πάλιν τὰσ πράξεισ, ἐπειδὴ περὶ ὧν ἐβουλόμην ἐν τῷ μέσῳ διέλαβον. μηδεὶσ δὲ ἡμᾶσ ἡγείσθω πέρα τοῦ δέοντοσ διατρίβειν μηδ’ ἐπ’ ἐξειργασμένοισ ἀναλαμβάνειν, ἀλλὰ σκοπείσθω τὴν χρείαν ὅση καὶ τὴν ἑκάστου τοῦ λόγου πρόφασιν καὶ ποῖ φέρει. κἂν οὕτωσ σκοπῇ, πολλὰ μὲν εἶναι δόξει τὰ λεγόμενα, ἕκαστον δ’ εἰσάπαξ εἰρῆσθαι, καὶ τῇ μὲν ἀνάγκῃ ἐφάμιλλα πάντα, ὥστε μηδὲν εἶναι παραλιπεῖν ἀτιμάσαντα, τῇ τάξει δ’ ἑτέρωσ οὐκ ἐγχωροῦντα συμβῆναι, τὸ δὲ ἀεὶ παρενεγκὸν τῆσ συνεχείασ ὂν καὶ τῆσ ἀκολουθίασ εἴσεται, ἀναλαμβάνων τῷ νῷ ταῦτα παρ’ αὑτῷ καὶ σκοπῶν εἴ πωσ ἑτέρωσ μᾶλλον ἡρ́μοττεν. ἔτι δὲ εἰ μὲν περὶ μηδενὸσ ἀξίων πραγμάτων ἢ περὶ ὧν ἐκ γειτόνων ἐστὶ τὰ παραδείγματα τὴν ἐξέτασιν ταύτην καὶ σπουδὴν ἐποιούμεθα, εἰκότωσ ἄν τισ ἡμᾶσ ἔφη μικρολογεῖσθαι· νῦν δὲ ὑπὲρ ὧν πάντεσ μὲν ποιηταὶ λέγοντεσ ἐλάττουσ γεγόνασι, πᾶσα δ’ ἡ περὶ τοὺσ λόγουσ δύναμισ ἥττηται, πάντεσ δ’ ὥσπερ ὑπ’ ἐκπλήξεωσ θαυμάζουσι μᾶλλον ἢ οἱ δι’ ἀκριβείασ ἕκαστα ἑορακότεσ, περὶ τούτων ἀγωνιζόμεθα οὐδὲν ἐλάττω κατὰ τοὺσ λόγουσ ἀγῶνα μικροῦ δεῖν ἢ κατὰ τὰσ πράξεισ ἐκεῖνοι τότε.

οὐδὲν οὖν ἀργὸν οὐδ’ ἀνεξέταστον εἰκὸσ παραλιπεῖν, ὡσ ὁμοίωσ ἥ τ’ ἐπὶ τοῖσ μικροῖσ σπουδὴ φέρει μέμψιν καὶ τὸ τοῖσ τηλικούτοισ μὴ τὴν ἀξίαν διὰ πάντων φυλάξαι. καὶ γὰρ τοῦτο ἕτερον τρόπον ἄν τισ εἶναι φαίη μικρολογουμένου. ἀλλ’ ἐπάνειμι δή. συμβάντοσ γὰρ τοῦ περὶ τὰσ Πύλασ πάθουσ καὶ τῆσ Ἑλλάδοσ λαμπρῶσ καὶ σφαλερῶσ ἀνοιχθείσησ οἱ μὲν ὥσπερ πύλασ τείχουσ ῥήξαντεσ εἰσεχέοντο, δυοῖν μερίδοιν οὐδετέρασ στερόμενοι. οἱ μὲν γὰρ ἑκόντεσ, οἱ δ’ ἀνάγκῃ προσεχώρουν, περιρρέοντοσ τοῦ πολέμου καὶ πάντων ἐφεξῆσ ὥσπερ πῦρ ἐπιὸν ὑποφευγόντων, οἱ δὲ τῆσ Ἀθηνᾶσ ἐν πολλοῖσ ἤδη πολλάκισ δείξαντεσ ὡσ ὀρθῶσ εἰσιν ἐπώνυμοι καὶ μάλα ἵλεῳ τῇ τῆσ θεοῦ χρῶνται διανοίᾳ, καὶ συνειδότεσ ἔξωθεν οὖσαν τῇ πόλει τὴν φυλακὴν ψήφισμα ποιοῦνται τὴν μὲν πόλιν ἐπιτρέψαι τῇ πολιούχῳ θεῷ, παῖδασ δὲ καὶ γυναῖκασ εἰσ Τροιζῆνα παρακαταθέσθαι, αὐτοὶ δὲ γυμνωθέντεσ τῶν περιττῶν προβαλέσθαι τὴν θάλατταν, πάντων ὅσα τισ εἴποι μέγιστα κατ’ ἀνθρώπουσ ἐν ἡμέρᾳ μιᾷ παρασχόμενοι σύμβολα εὐσεβείασ, καρτερίασ, φρονήσεωσ, φιλανθρωπίασ, μεγαλοψυχίασ· εὐσεβείασ μὲν διὰ τὴν πίστιν ἣν ἐν τοῖσ θεοῖσ εἶχον· καρτερίασ δὲ παίδων καὶ γυναικῶν καὶ τῆσ τῶν οἰκειοτάτων συνηθείασ ἀπεζευγμένοι φέροντι τῷ θυμῷ· φιλανθρωπίασ δὲ ὅτι ταῦτα ὑπὲρ τῆσ τῶν ἄλλων σωτηρίασ ὑπέμενον. καὶ μὴν καὶ μεγαλοψυχίᾳ γε τίσ ἀνθρώπων ἐκείνοισ ὅμοιοσ, οἳ τῶν ὄντων ὑπὲρ τῆσ ἐλευθερίασ ἀπέστησαν; ἀλλὰ μὴν τό γε γνῶναι τὸ μόνον μέλλον διασώζειν ἅπαντα τὰ πράγματα, τὴν σοφίαν λέγω, δι’ ἣν καὶ τῆσ ὑπὸ πάντων ἐν τοῖσ λόγοισ τιμωμένησ τοῖσ ἄρχουσιν εὐπειθείασ τοὺσ πώποτ’ ἐνίκησαν τῷ δόγματι. καὶ οἱ μὲν οὕτωσ ἀπεσκευασμένοι πρὸσ τῇ Σαλαμῖνι κατεῖχον τοὺσ Ἕλληνασ, ὁ δὲ ἀμφοτέρᾳ τῇ χειρὶ παρῆν, ἄγων τοὺσ μέχρι τῆσ Ἀττικῆσ Ἕλληνασ ὁμοῦ καὶ βαρβάρουσ, καὶ πέμπει δὴ πάλιν εἰσ τὴν Σαλαμῖνα, κελεύων ἃ πρὸ τοῦ, γῆν καὶ ὕδωρ λαβεῖν, νομίζων, εἰ παρόντων καὶ ὁρωμένων τῶν δεινῶν γίγνοιντο οἱ λόγοι, μᾶλλόν τι καμφθήσεσθαι καὶ παραδώσειν τὰ ὦτα αὐτούσ·

ἐνταῦθα δὴ καὶ πλεῖστον ἐλπίδοσ ἐσφάλη. οὕτω γὰρ πόρρω δέουσ ἢ τοῦ μεταθέσθαι περὶ τῶν ἐξ ἀρχῆσ ἐγνωσμένων ἐγένοντο ὥστ’ ἐπειδή τισ ἐτόλμησεν εἰπεῖν ὡσ χρὴ συγχωρεῖν, αὐτοὶ μὲν αὐτὸν, αἱ δὲ γυναῖκεσ τὴν γυναῖκα ἐπελθοῦσαι διέφθειραν ἐκ χειρόσ. καὶ παράκλησισ αὕτη πρώτη πρὸσ τὴν ναυμαχίαν τοῖσ Ἕλλησιν ἐγένετο κοινὴ τῶν τε ἀνδρῶν καὶ τῶν γυναικῶν. οὐ μὴν κατῄσχυναν ταύτην τοῖσ ἔργοισ ἐφεξῆσ, ἀλλὰ πρῶτον μὲν ἀνάξια τῶν Ἑλλήνων βουλευομένων τῆσ ἐπ’ Ἀρτεμισίῳ τόλμησ καὶ τῆσ Ἀθηναίων παρουσίασ καὶ νικῶντοσ ἤδη τοῦ δρασμοῦ, διεκώλυσαν αὐτοὶ καὶ κατηνάγκασαν ὥσπερ παῖδασ ἄκοντασ ὑποστῆναι τῇ θεραπείᾳ πάντα πραγματευσάμενοι, τὸ μὲν πρῶτον ἐνδεχομένουσ μόλισ φωνὴν πείθοντεσ, ἔπειτα, ὡσ ἀπέραντον ἦν, ἀπροσδοκήτωσ περιθέντεσ τὰσ ἀνάγκασ καὶ συσκευάσαντεσ τὴν ναυμαχίαν, ὥστε πρὸσ βίαν θαρρῆσαι. ἔπειτα γιγνομένησ τῆσ συνόδου καὶ τῶν βαρβάρων περικαλυψάντων ταῖσ ναυσὶν ἅπαντα τὸν ἔξω τόπον, τότε ἤδη καὶ γῆσ καὶ θαλάττησ παρὰ τοσοῦτον ἐξειργόμενοι, παρ’ ὅσον αἱ τριήρεισ ἐπεῖχον, καὶ ὡσ ἀληθῶσ ὥσπερ ἐν θαλάττῃ καὶ κύμασι πανταχῆ ταυτὸν ὁρῶντεσ ὅποι βλέψειαν, πολεμίουσ, οὐδὲν παρεῖσαν ἑτέροισ, ἀλλὰ πρῶτοι μὲν αὐτοὶ κατῆρξαν τῆσ ναυμαχίασ, ὥσπερ ἐν Εὐβοίᾳ πάντων ἀποκνούντων, μόνοι δὲ τὸ πᾶν ἐξειργάσαντο, ὅσα μὲν στρατηγοῦ προνοίᾳ κακῶσαι τὸν βασιλέα ἔδει πρότερον παρασκευάσαντεσ, ὥστ’ ἐν τοῖσ πολεμίοισ φιλίων καὶ τῶν συνευξομένων εὐπορῆσαι ‐ λέγω δὲ τὴν περὶ τοὺσ Ιὤνασ πρᾶξιν ‐ ἃ δὲ χειρῶν νόμῳ καὶ μετὰ κοινῆσ τῆσ εὐψυχίασ ἔδει πραχθῆναι, κάλλιστα δὴ τῶν ὑφ’ ἡλίῳ μάρτυρι καὶ τολμήσαντεσ καὶ τελεσάμενοι, τάξαντεσ μὲν αὑτοὺσ ἐναντία ἐκείνοισ, οἵπερ ἦσαν κεφάλαιον τοῦ ναυτικοῦ τῶν πολεμίων, τρεψάμενοι δὲ πρῶτοι καὶ διαφθείραντεσ ἄλλασ ἀλλαχοῦ τῶν νεῶν ἐν παντοδαποῖσ τῶν ἔργων εἴδεσι, παρασχόντεσ δὲ τοῖσ λοιποῖσ διώκειν ἀντὶ τοῦ ναυμαχεῖν. ὥστ’ ἐμοὶ μὲν παραπλησίωσ οἱ Ἕλληνεσ δοκοῦσι νικῆσαι τὴν ναυμαχίαν ἐκείνην ὥσπερ ἂν εἰ καὶ Μαραθῶνι παρόντεσ μετέσχον τῆσ νίκησ. ἐκεῖ τε γὰρ ἤρκεσεν ἡ πόλισ αὑτῇ καὶ ἐν Σαλαμῖνι τῶν γιγνομένων ἀπέλαυσαν οἱ λοιποί.

καὶ τότε μὲν ἡμέρᾳ μιᾷ τῆσ μάχησ ὑστέρησαν Λακεδαιμόνιοι, ἐκείνῃ δὲ τῇ ἡμέρᾳ αὐτῆσ ὑστέρησαν τῆσ τροπῆσ οἱ συντελεῖσ. καὶ τοσοῦτον διενήνοχεν ὥστ’ εἰκότωσ ἄν τινα φῆσαι μὴ μόνον τῆσ ἐλευθερίασ μηδὲ τῶν ἄθλων τῶν ἐκ τῆσ ναυμαχίασ χάριν ἂν τῇ πόλει τοὺσ Ἕλληνασ ἔχειν δικαίωσ, ἀλλὰ καὶ τῆσ νίκησ αὐτῆσ. καὶ γὰρ ταύτην ὥσπερ ἄλλο τι κέρδοσ προσλαβόντεσ φαίνονται καὶ τῆσ φιλοτιμίασ κοινῇ μετασχόντεσ. ἐνταῦθα δὴ πᾶσα μὲν ἀκτὴ ναυαγίων ἐπέπληστο, πάντεσ δὲ οἱ πορθμοὶ συνεκέχυντο, ἔφερε δὲ ὁ πόροσ πρὸσ τὴν ἤπειρον ἔξω τῷ βασιλεῖ δεινὰ θεάματα καὶ μάλα ἀπᾴδοντα τῆσ ἐκείνου περινοίασ καὶ τρυφῆσ. ἄξιον δὲ καὶ τῆσ ἐπιθήκησ τῶν κακῶν τῶν γενομένων τοῖσ βαρβάροισ μνησθῆναι. τὸ γὰρ δὴ πάρεργον τῶν ἔργων οὐκ ἀτιμότερον προσεξείργασται. τί οὖν ἦν τοῦτο; τρεῖσ τόπουσ οἱ βάρβαροι κατέλαβον τὸ κατ’ ἀρχὰσ, τὴν ἤπειρον, τὴν θάλατταν, τὴν πρὸ τῆσ Σαλαμῖνοσ νῆσον, ὅπωσ ἀκριβέστερον ἢ δικτύῳ συγκλείοιντο οἱ Ἕλληνεσ. δοκεῖ γὰρ εἶναι μεγάλη συμφορὰ καὶ παρὰ τὸν νόμον τὸν Μηδικὸν, εἴ τισ τῶν ἀνταίρειν τῷ βασιλεῖ τολμησάντων διαφεύξεται.

κατὰ οὖν τοὺσ ἐκπίπτοντασ ἐκ τῆσ ναυμαχίασ ἐτάχθη τὰ κύρια τῆσ στρατιᾶσ, ἄνδρεσ Περσῶν οἱ πρῶτοι, καὶ κατέσχον τὴν νῆσον ἐφεστηκότεσ ὡσ ἐφ’ ἑτοίμοισ. ὡσ δὲ τῶν πρώτων ἀπέτυχον καὶ μετὰ τῶν Ἑλλήνων ἦν ἡ τύχη καὶ περιέστραπτο ἡ πεῖρα, ἀνὴρ Ἀθηναίων εἷσ ἐθελοντὴσ τὸν κίνδυνον ὑφίστατο καὶ λαβὼν τοὺσ ὄντασ αὐτῶν ἐν Σαλαμῖνι τοὺσ πρεσβύτασ ἀποβιβάσασ εἰσ τὴν νῆσον κτείνει πᾶν τοῦτο τὸ Περσικόν. Ξέρξησ δὲ καθῆστο μὲν ἐπὶ τῆσ ἠπείρου κεκοσμημένοσ, ὥσπερ ἄλλον τινὰ ἀγῶνα ποιῶν, ἤ τισ τῶν ἐξ οὐρανοῦ κριτὴσ τῶν γιγνομένων, οἰόμενοσ τοῖσ ἑαυτοῦ τὸν παρ’ αὑτοῦ φόβον ἀρκέσειν. καὶ τοσοῦτον ἦν ἄρα τὸ ἔργον αὐτῷ ὅσον τοῖσ μὲν ὀργισθῆναι, τοὺσ δὲ τιμῆσαι τῶν στρατιωτῶν. ὡσ δ’ ἑώρα τὴν θάλατταν αἵματι καὶ ῥοθίῳ ζέουσαν καὶ πάντα νεκρῶν καὶ ναυαγίων μεστὰ καὶ κυριωτέρουσ ἑτέρουσ φοβεῖν καὶ τοὺσ ἐκείνου καὶ αὐτὸν, ἐκπλαγεὶσ καὶ νομίσασ θαυματοποιὸν εἶναι τὴν πόλιν παλινῳδίαν ᾖδε, καὶ μεταστρέψασ ᾔει τὴν αὐτὴν, οὐ μετὰ τοῦ αὐτοῦ σχήματοσ, ἓν ἤδη τοῦτ’ ἀγώνισμα ποιούμενοσ τὴν σχεδίαν καταλαβεῖν. οὕτω διὰ πάντων ἡ πόλισ πᾶν ἔσωσε τὸ Ἑλληνικὸν, καὶ τοῖσ πᾶσιν ἐδείχθη μόνον φυλακτήριον οὖσα τοῖσ Ἕλλησιν, οἶμαι δὲ καὶ τῷ λοιπῷ μέρει τῆσ οἰκουμένησ. τίσι δὲ λέγω τοῖσ πᾶσιν; οἷσ ἐνίκα πρότερον μόνη Μαραθῶνι, οἷσ ὕστερον τοσοῦτον παρῆλθε τοὺσ συστάντασ, οἷσ αὐτὴ κεφάλαιον τοῦ πολέμου τοῖσ στόλοισ ἀμφοτέροισ ἦν, τοῖσ ἐν Πύλαισ ἀτυχοῦσιν ἄνευ τῆσ πόλεωσ, τοῖσ ἐπ’ Ἀρτεμισίῳ νικῶσι διὰ τῆσ πόλεωσ, ταῖσ τοῦ θεοῦ μαντείαισ, ὧν αἱ μὲν τῆσ Ἀθηνᾶσ εἶναι τὴν δωρεὰν, αἱ δὲ ἀπολέσθαι τοὺσ Ἕλληνασ ἔφραζον, εἰ συσταῖεν Ἀθηναῖοι μετὰ τῶν βαρβάρων. ὥστε καὶ ἐξ ὧν οὐκ ἔπαθον οἱ Ἕλληνεσ καὶ ἐξ ὧν ἔμελλον πείσεσθαι καὶ οἷσ ἐποίησεν ἡ πόλισ καὶ οἷσ οὐκ ἐποίησε μόνη φέρεται τὴν τοῦ παντὸσ κρίσιν·

ἔτι πρὸσ τούτοισ τῇ τοῦ στρατηγοῦ συντελείᾳ, τῷ πλήθει τῶν τριήρων, τῷ κατάρξαι τῶν ναυμαχιῶν, τῷ τοὺσ τόπουσ εὑρεῖν, τῷ τοὺσ Ἕλληνασ κατασχεῖν, τῷ πρώτην νικῆσαι καὶ τὴν μεγίστην τοῦ ναυτικοῦ μοῖραν, τῷ πλεῖστον διαφθεῖραι, τοῖσ ἀπ’ Ἐλευσῖνοσ φάσμασι, τοῖσ ἐν Ψυτταλίᾳ περιττοῖσ, τῇ παρὰ τῶν ἐχθρῶν· οἱ μὲν γὰρ τὰ ἀριστεῖα ἔδοσαν τῇ πόλει καὶ ταῦτα ἡγεῖσθαι ἐφ’ ὧν ἦν, ὁ δὲ ἐκείνων βασιλεὺσ φεύγων ᾤχετο· ὥστε καὶ παρὰ θεῶν καὶ παρ’ ἀνθρώπων καὶ φίλων καὶ πολεμίων τῇ πόλει δεδόσθαι τὰσ ψήφουσ. καὶ ταύτῃ αὖ διχόθεν ταῦτα συμβαίνει, τὰ μὲν ἐξ ὧν κοινῇ προὐκρίθη καὶ κατέπραξε, τὰ δ’ ἐξ ὧν διὰ τοῦ στρατηγοῦ. καὶ τὰ μὲν αὖ τοῦ βασιλέωσ οὕτωσ εἶχε· Μαρδόνιοσ δὲ ὑπελείπετο μὲν θανατῶν, συνειδὼσ ἑαυτῷ μέροσ τι τῆσ στρατείασ αἴτιοσ γεγονὼσ, τῆσ δ’ αὐτῆσ μονῆσ καὶ τύχησ ἔγνω τι καὶ τολμήσασ καὶ λαβὼν παρὰ τοῦ βασιλέωσ τὰ κράτιστα τοῦ πεζοῦ προσεκάθητο. οὐ μὴν οὐδὲ πρὸσ ταῦτα ἑτέρων ἐδέησε τοῖσ Ἕλλησιν, ἀλλ’ ὥσπερ ἄλλο τι λοιπὸν καὶ τοῦτο προσεξειργάσατο ἡ πόλισ καὶ διεξῆλθε μέχρι τῆσ τελευτῆσ, ὥσπερ οἱ τοὺσ στεφάνουσ συνειρόντεσ. οἱ μὲν οὖν ἄλλοι τῇ μετουσίᾳ τῆσ μάχησ σεμνύνονται, ὅσοι δὴ καὶ παρεγένοντο, καὶ ταῦτα οὐδένεσ αὐτῶν ἐγγὺσ τῆσ πόλεωσ οὔτε πλήθει στρατοπέδου οὔτε προθυμίᾳ γενόμενοι, ἡ δὲ ὑμετέρα πόλισ πολλῷ πρότερον τῆσ μάχησ ἐνίκησεν αὖθισ καὶ Μαρδόνιον καὶ βασιλέα ὡσ ἀληθῶσ ἰδίαν νίκην ἑαυτῆσ καὶ μόνοισ τοῖσ Ἀθηναίοισ προσήκουσαν. ὡσ γὰρ πρὸσ αὐτὴν ἑώρα πᾶν τὸ Ἑλληνικὸν καὶ παρ’ ἀμφοτέρων ἔγνωστο καλῶσ οὗ τῶν πραγμάτων ἐστὶ τὰ κύρια, καὶ παρὰ τῶν Ἑλλήνων λέγω καὶ παρὰ τῶν βαρβάρων, ἐνθύμιον βασιλεῖ καὶ Μαρδονίῳ γίγνεται· ὃ καὶ φρόνιμον καὶ εὐήθεσ ἔξεστι προσεπεῖν. ἦν μέν γε τὸ πάντων κράτιστον περιφανῶσ, εἰ προὐχώρησε. τοῦτο δὲ ἦν παντὸσ μᾶλλον ἀδύνατον.

τί δὲ τοῦτο ἦν; ἐσκέψαντο μεταστῆσαι πρὸσ αὑτοὺσ τὴν πόλιν καὶ ψιλῶσαι τὸ Ἑλληνικὸν αὐτῆσ, οὐ μόνον τὰ παρελθόντα συνειδότεσ, ἀλλὰ καὶ τὰ παρόντα ὁρῶντεσ ὡσ δι’ ἐκείνων ἤγετο· πρὸσ δὲ τούτοισ καὶ τῶν ἐκ Δελφῶν λογίων, ὡσ λέγεται, διαρρήδην μαρτυρούντων, εἰ γένοιντο Ἀθηναῖοι μετὰ τούτων, οἰχήσεσθαι τοῖσ Ἕλλησι τὰ πράγματα. ἐδόκει δὴ τῷ βασιλεῖ καὶ τὸν φόβον ὠνουμένῳ καὶ τὸ κέρδοσ ἐνθυμουμένῳ πειρᾶσθαι τῆσ πόλεωσ· καὶ πέμπει δὴ κήρυκασ τἀναντία τοῖσ πρόσθεν λέγοντασ. ἀντὶ γὰρ ὧν ᾔτει πρότερον γῆσ καὶ ὕδατοσ, ταῦτα ἐδίδου τότε, οὐκ ἀπὸ ἴσου τοῦ μέτρου, ἀλλὰ τοῦτο μὲν τὴν πόλιν καὶ τὴν χώραν αὐτοῖσ ἀπεδίδου πᾶσαν, τοῦτο δὲ τὴν λοιπὴν Ἑλλάδα δωρεὰν προσετίθει. χωρὶσ δὲ τούτων ἐπῆν χρήματα ὑπὲρ πάνθ’ ὅσ’ ἐν Ἕλλησι καὶ φίλουσ καὶ συμμάχουσ εἶναι βεβαίωσ· ἐξ ὧν ὅτι καὶ μόνουσ ἐδεδίει καὶ μόνοισ ἐθάρρει μᾶλλον ἢ πᾶσιν οἷσ εἶχεν, εἰ πείσειεν, ἐμαρτύρει. καὶ τὸ μὲν κεφάλαιον τῆσ πρεσβείασ τοιοῦτον ἦν. ἐκηρύκευε δὲ Ἀλέξανδροσ βασιλεὺσ Μακεδονίασ. οἱ δὲ τοσοῦτον ἀπέσχον τοῦ θαυμάσαι τὰσ ἐπαγγελίασ, ἢ καὶ σύμπαντα ἃ κέκτηται διδόντα ἄξια σφῶν εἶναι νομίσαι, ὥστε ἔσωσε τὸν πρεσβευτὴν τὸ σχῆμα τῆσ προξενίασ. οὐ μὴν οὐδὲ οὕτωσ ἀδεᾶ καθάπαξ ἀπέστειλαν, ἀλλ’ εἰ μὴ πρὸ ἡλίου δύνοντοσ ἐκτὸσ ὁρ́ων εἰή, καὶ τοῦ λοιποῦ προειπόντεσ ἄλλο τι τοῖσ Ἀθηναίοισ μᾶλλον προξενεῖν, ὡσ οὐκ ἄνευ θανάτου τοιαῦτα πρεσβεύσοντα· καὶ ἅμα ἀγωγοὶ διὰ τῆσ χώρασ αὐτὸν ἦγον, ὅπωσ μήτε τισ ἅψηται μήτε τῳ διαλέξηται. ταύτην ἐγὼ τὴν ἀπόκρισιν τῆσ ἐν Σαλαμῖνι ναυμαχίασ καὶ τῶν τροπαίων οὐχ ἧττον ἀξίαν ἡγοῦμαι θαυμάσαι οὐδὲ ἐλάττω φιλοτιμίαν παρέχειν οὔτε τοῖσ δοῦσιν οὔτε τῷ πείσαντι. εἰσ μὲν γὰρ ἐκεῖνα ὅπλοισ καὶ τριήρεσι καὶ ὀργάνοισ ἔδει προσχρήσασθαι, ἐνταῦθα δὲ τοῖσ σφετέροισ αὐτῶν καθαρῶσ ἐχρήσαντο, γνώμῃ καὶ λόγῳ.

τίνεσ οὖν ἀρετῆσ ἀγωνισταὶ καλλίουσ, ἢ τίνεσ τῶν πώποτε διαρκέστερον τὴν ἐπίδειξιν αὐτῆσ ἐποιήσαντο; οἳ καὶ χρυσῷ καὶ ἀργύρῳ καὶ σιδήρῳ καὶ τοῖσ πᾶσιν ἀήττητοι διεγένοντο καὶ πάντα ἀπέφηναν ὁμοίωσ ἄχρηστα τῷ βασιλεῖ ὥσπερ ἂν εἰ ἐκρύπτετο ὑπὸ γῆσ ἔτι, πενίαν μὲν ἀντὶ πλούτου τιμήσαντεσ, κινδύνουσ δ’ ἀντ’ ἀσφαλείασ ἑλόμενοι, δικαιοσύνην δ’ ἀντὶ τῆσ βασιλέωσ τοσαύτησ φιλανθρωπίασ. καὶ οὐ πρὸσ μὲν τὰσ βαρβαρικὰσ ὑποσχέσεισ οὕτωσ ἐχθρῶσ καὶ παρατεταγμένωσ εἶχον, πρὸσ δὲ τὰσ Ἑλληνικὰσ, εἰ προσείη σχῆμα χρείασ, ὑποπεπτωκότωσ, ἢ ὡσ ἐπὶ πλεῖον ἀκοῦσαι λόγου. ἀλλὰ ἐλθόντων Λακεδαιμονίων περιφόβων καὶ δεομένων ἐναντία τῇ τοῦ βασιλέωσ πρεσβείᾳ καὶ τοὺσ παῖδασ καὶ πρεσβύτασ καὶ γυναῖκασ αὐτοῖσ θρέψειν ὑπισχνουμένων, ἑώσ ἂν ὁ πόλεμοσ ᾖ, συνέγνωσαν μᾶλλον ἢ ἀπεδέξαντο, τῷ μὲν φόβῳ χρηστοὺσ νομίζοντεσ, οἷσ δ’ ἐπηγγέλλοντο ἀπείρουσ ἔτι τῶν Ἀθηναίων· καὶ τὴν μεγαλοψυχίαν οὐχ ἧττον ἔδειξαν τῷ τὴν ὀργὴν κατασχεῖν ἢ τῷ τὰσ ἐπαγγελίασ διώσασθαι· εὖ γὰρ ποιεῖν, οὐκ εὖ πάσχειν πεφυκότεσ ᾔδεσαν καὶ μισθὸν ὀφείλειν αὐτοὺσ τοῖσ εὖ ποιοῦσι τὸ Ἑλληνικὸν, ἀλλ’ οὐχ αὑτοὺσ δεῖν παρ’ ἑτέρων μισθὸν τῆσ ἀρετῆσ λαμβάνειν, οὐδ’ ἐπὶ κέρδει φιλεῖν τοὺσ δόντασ αὑτοὺσ, οὐδέν γε μᾶλλον ἢ τοὺσ παῖδασ καὶ γονέασ ἐπὶ κέρδει φιλεῖν, ἀλλὰ καὶ μετὰ τῶν ἀναλωμάτων σώζειν, ὥσπερ εἰκὸσ τοὺσ ὡσ ὑπὲρ οἰκείων ταῖσ γνώμαισ διακειμένουσ. καὶ τοῦτο μὲν τοσοῦτον καὶ τηλικοῦτον ἔργον εἰσ ἀρετῆσ λόγον ἐν τοῖσ τοῦ πολέμου καιροῖσ ἐξέλαμψε, μέσον τῆσ ἐν Σαλαμῖνι ναυμαχίασ καὶ τῆσ Πλαταιᾶσι μάχησ. ἔδειξαν δ’ αὖ κἀκ τούτων χωρὶσ ὧν καὶ πρόσθεν διεξῄειν καὶ βασιλεὺσ καὶ οἱ Ἕλληνεσ ἐξ ἁπάντων τοῖσ Ἀθηναίοισ τιθέμενοι ὁ μὲν διὰ Μαρδονίου καλῶν ἐπὶ τούτοισ, οἱ δὲ μὴ ποιεῖν ταῦτα διὰ Λακεδαιμονίων δεόμενοι· τὸ γὰρ ἀνθέλκειν καὶ καλεῖν ὡσ αὑτοὺσ ἑκατέρουσ ψῆφοσ ἦν φανερὰ καὶ πίστισ ἐναργὴσ παρ’ ἀμφοῖν ὅτι καὶ σφῶν αὐτῶν καὶ τῶν ἐναντίων συνίσασι κρείττουσ ὄντασ οὐ μικρῷ τινι.

οὕτω δ’ ἐλπίσαντεσ ἐξ ἀρχῆσ ἔτι μᾶλλον θαυμάσαντεσ ἀπῆλθον· τῶν μὲν γὰρ οὐκ ἠνέσχοντο, τοὺσ δὲ ἀπὸ πολλοῦ τοῦ κρείττονοσ προσεδέξαντο. ὥστε καὶ τὸ εἰκὸσ προσγενέσθαι, τὸ καὶ αὐτοὺσ ὑπὲρ σφῶν αὐτῶν τὴν ἀξίαν προσθέσθαι ψῆφον καὶ τρεῖσ εἶναι τοὺσ μάρτυρασ ἑξῆσ, τοὺσ πολεμίουσ, τοὺσ συμμάχουσ, αὐτοὺσ ἑαυτοῖσ ἔργῳ διὰ πάντων ὁμοίουσ γεγενημένουσ. συναγαγόντεσ δὲ τοὺσ Ἕλληνασ ἤδη μᾶλλον αὐτοῖσ ἀκολουθεῖν δυναμένουσ Πλαταιᾶσι γίγνονται. καὶ τὸ μὲν ἀξίωμα τῶν στρατοπέδων, ἢ τὴν παράταξιν τῶν βαρβάρων, ὡσ ἐτάχθη διὰ τῆσ Βοιωτίασ, ἢ τὰ πρὸ τῆσ μάχησ διηγεῖσθαι διατριβή ἐστι τῆσ σπουδῆσ οὐκ ἐφικνουμένη. μαρτυρία δ’ αὖθισ γίγνεται τῇ πόλει θαυμαστὴ παρ’ ἀμφοτέρων ἐπὶ τῆσ μάχησ. Λακεδαιμόνιοι μὲν γὰρ Ἀθηναίοισ ἐξέστησαν τῆσ ἐπὶ Πέρσασ τάξεωσ, ὥσπερ ἀνάγκῃ τινὶ καὶ φύσει συγκεκληρωμένον Πέρσασ Ἀθηναίων ἡττᾶσθαι. αὖθισ δὲ ἀνθυπῆγε Μαρδόνιοσ τοὺσ Λακεδαιμονίουσ ἀνθαιρούμενοσ, ἡγούμενοσ λυσιτελεῖν αὑτῷ Λακεδαιμονίουσ καλῶσ ἀποθνήσκοντασ μᾶλλον ἢ Ἀθηναίουσ καλῶσ νικῶντασ. ταῦτα γὰρ ἐκ τῶν πρὸσ αὐτοὺσ παραδειγμάτων εὑρ́ισκεν. ὥσπερ οὖν οἱ πύκται περὶ τῆσ στάσεωσ πρῶτον ἠγωνίσαντο, οἱ δὲ ἐδέχοντο μὲν Πέρσασ, ἐδέχοντο δὲ πάντασ ἀνθρώπουσ, ὑπῆρχον δὲ εἰσ ἅπαντα νικῶντεσ, τοὺσ μὲν βαρβάρουσ ἀρετῇ, τοὺσ δ’ Ἕλληνασ ἀρετῇ τε καὶ πλήθει. καὶ τήν τε μάχην κρίνουσι διὰ πάντων ἐξελθόντεσ καὶ τοὺσ ἡγουμένουσ τῆσ ἵππου διαφθείραντεσ. καὶ δεῆσαν τειχομαχίασ, ὅσον αἰσχυνθείη τισ ἂν εἰπεῖν οἱ ἄλλοι πρὸσ αὐτοὺσ ἦσαν, ἑώσ τῶν βαρβάρων οἱ μὲν οὐχ ὁμοίωσ καὶ πρόσθεν κατεῖχον τὴν Βοιωτίαν κείμενοι, οἱ δ’ ὥσπερ ἐκ ναυαγίασ ἀόπλοι καὶ ἀσύντακτοι νύκτα ἡμέρασ τιμιωτέραν ἄγοντεσ, ἐκ πολλῶν ὀλίγοι καὶ πολλοὶ κατ’ ὀλίγουσ ἐξεχώρησαν, πολλὰ τῆσ ὑπερηφάνου στρατιᾶσ καὶ τῶν Ἀθηναίων μεμνημένοι. τούτων δ’ οὕτω καταστάντων οἱ μὲν ἄλλοι πάντεσ Ἕλληνεσ ἀσμένωσ ἀναπεπνεύκεσαν, οὐχ ὅσον ἂν καὶ προσεδόκησαν διαπεφευγότεσ χειμῶνα, καὶ τὴν πόλιν ἐστεφάνουν, ἐθαύμαζον, πᾶν ὅ τι εἴποιεν αὐτὴν μικρὸν ἡγοῦντο.

οὕτω πολλοῦ τινοσ αὐτοῖσ ἔδει ποιῆσαι ὅ τί γε δοκεῖν ἔχειν ἄξιον αὐτῆσ· ἡ δὲ ἐνταῦθα δὴ καὶ μάλιστα τὴν περιουσίαν τῆσ ἀρετῆσ ἐπεδείξατο. τοσοῦτον γὰρ ἐπεξῆλθεν ἐν τοῖσ πράγμασιν ὥστ’ ἔτι μᾶλλον ἔξω δεῖξαι τοῖσ βαρβάροισ τίνεσ ἦσαν οἱ καὶ τὰ ἐν τῇ Ἑλλάδι ταῦτα δράσαντεσ αὐτοὺσ καὶ τίνασ φεύγειν κρίναντεσ ἀγαπητὸν ἀπῆλθον. ὁρῶ μὲν οὖν καὶ τὸν λόγον ἐκτεινόμενον καὶ ἐπὶ τοιούτοισ τοῖσ προειρημένοισ οὐ ῥᾴδιον ὂν πρὸσ ἡδονὴν οὔτε αὐτὸν ἔτι εἰπεῖν οὔτε τυχεῖν ἀκουόντων, ὥσπερ μετ’ ἀγωνιστὴν εὐδοκιμηκότα εἰσιόντα ἕτερον. οὐ μὴν ψυχαγωγίασ χάριν μᾶλλον ὑπέστην τοὺσ λόγουσ ἢ τοῦ δεῖξαι μετ’ ἀληθείασ τὴν τῆσ πόλεωσ ἀξίαν· ὥστ’ ἀδικήσω καθυφεὶσ μᾶλλον ἢ διοχλήσω λέγων. ἔπειτα ἐνθυμητέον καὶ ἀπ’ αὐτοῦ τοῦ συμβόλου τῶν λόγων ὅτι οὐδὲ τὴν τῶν Παναθηναίων αὐτῶν ἑορτὴν ἡμῖν ἡμέρασ μιᾶσ ἀνάγκη μετρεῖν, ἀλλ’, εἴ γε καὶ τοῦτο δεῖ προσθεῖναι, καὶ τὸ πλῆθοσ τῶν ἡμερῶν κόσμου χάριν καὶ σεμνότητοσ ἀνεῖται· ὥστε οὐδὲ τὸ τῶν λόγων πλῆθοσ ἄκαιρον ἐν τοιούτῳ τῶν ἔργων καιρῷ. σύνισμεν δὲ δή που καὶ τὸν ἀγῶνα τὸν γυμνικὸν καὶ ἔτι μᾶλλον τὸν τῆσ μουσικῆσ οὐκ εἰσάπαξ ὁριζόμενον, ἀλλ’ ἐφ’ ἑκάστῃ τελευτῶντα ὡσ εἰπεῖν τῇ ἡμέρᾳ καὶ πάλιν ἐξ ἀρχῆσ καθιστάμενον, καὶ οὐδὲ τοῖσ εἴδεσι τῶν θεαμάτων ἐκπληρούμενον αὐθημερόν. ὥσθ’ ὅσα καὶ τὸν νῦν καιρὸν ἐκφεύγει τὸν ὅλον γε δή που τῆσ πανηγύρεωσ οὐ παρελήλυθεν. ἢ κομιδῆ γ’ ἂν εἰή τῶν ἀτόπων, εἰ οἱ μὲν νομοθέται τούτου χάριν ἐξέτειναν τὰσ συνόδουσ, καὶ νὴ Δία γε αὐτὸ τοὔνομα τῆσ ἱερομηνίασ παρέβησαν, πλείω τὸν χρόνον προσθέντεσ, ὅπωσ ἐπὶ πλεῖστον ἀλλήλοισ ὁμιλοῖμεν, ἡμεῖσ δ’ ἀντὶ τοῦ χρήσασθαι τούτῳ μεμφοίμεθα. ὥσπερ οὖν τοῖσ τῶν ἄθλων γυμνασίοισ οὐκ ἀχθόμεθα ἐντυγχάνοντεσ ἐφ’ ἡμέρᾳ, ἀλλ’ ἐν κέρδουσ μέρει τῆσ ἀεὶ παρούσησ θέασ ἀπολαύομεν, οὕτω καὶ περὶ τῶν λόγων ἔχειν εἰκὸσ, καὶ ταῦτά γε τῶν τῇ πανηγύρει συγκεκληρωμένων, πάντωσ οὐχ ἑώλοισ ἀεὶ τοῖσ ὑπολειφθεῖσιν ἐντεύξεσθε, οὐδ’ ἀτιμοτέροισ ἐκείνων συνεῖναι.

ἀλλ’ ἵνα μὴ πλείω τῶν ἀναγκαίων παραιτούμενοσ αὐτῷ τούτῳ μηκύνω, πρὸσ τοὺσ ἐφεξῆσ τῶν λόγων καὶ συνεχεῖσ καὶ δὴ τρέψομαι. ἐπειδὴ γὰρ ἡ Ἑλλὰσ ἑαυτῆσ ἐγένετο καὶ πάντα ἐξεκεχωρήκει, νῆεσ, ἵπποι, τὸ πεζὸν, ὕπαρχοι, βασιλεὺσ, πρῶτον μὲν πανηγύρεισ καὶ πρόσοδοι τοῖσ θεοῖσ ἦσαν οἱάσ οὔτε πρότερον οὔθ’ ὕστερον οὐδεὶσ μέμνηται γεγονυίασ ἐν ἐλευθέρᾳ τῇ Ἑλλάδι. οὐ γὰρ νόμοσ ἦν ὁ συνάγων οὐδὲ χρόνου τακτὴ περίοδοσ, ἀλλ’ ἐκ τῶν πραγμάτων ἦν καὶ κατ’ ἄνδρα καὶ πόλεισ εὐθυμεῖσθαι καὶ στεφανηφορεῖν καὶ τοὺσ θεοὺσ μαρτύρεσθαι τῆσ παρούσησ εὐδαιμονίασ. καὶ τοῦτο μὲν βωμὸσ ἐλευθερίου Διὸσ, αὐτῷ τε τῷ θεῷ χαριστήριον καὶ τοῖσ κατορθώσασι μνημεῖον ἐπ’ αὐτοῦ τοῦ τόπου τῶν ἔργων ἐστάθη, κοινὴν ἔχον παράκλησιν τοῖσ Ἕλλησιν εἴσ τε ὁμόνοιαν καὶ τὸ τῶν βαρβάρων καταφρονεῖν· τοῦτο δὲ τὸ κοινὸν τῶν Ἑλλήνων ἱερὸν τὸ ἐν Δελφοῖσ ἐξεκοσμήθη σὺν καλοῖσ καὶ πρέπουσι τοῖσ ἐπιγράμμασιν, αἵ τε πόλεισ οὐ τὸν ἐξ ἀρετῆσ μόνον, ἀλλὰ καὶ τὸν ἐκ τῆσ κατασκευῆσ κόσμον προσέλαβον, καὶ ὁ τῶν βαρβάρων πλοῦτοσ εἰσ τοὺσ κρείττουσ ἐμερίσθη. καὶ μέντοι κἀν τούτοισ αὖ πάλιν ἡ πόλισ τοσοῦτον ὅσονπερ ἐν αὐταῖσ ταῖσ πράξεσι διενεγκοῦσα φανήσεται· τοῦτο μὲν γὰρ τὴν ἀκρόπολιν κατεκόσμησε τοῖσ τῶν ἔργων ὑπομνήμασι, καὶ τῷ τῆσ φύσεωσ κάλλει τὸ παρὰ τοῦ πλούτου καὶ τῆσ τέχνησ ἐφάμιλλον προσέθηκεν, ὥστ’ εἶναι πᾶσαν ἀντ’ ἀναθήματοσ, μᾶλλον δὲ ἀντ’ ἀγάλματοσ· τοῦτο δὲ τὰσ ἄλλασ τιμὰσ τοῖσ θεοῖσ ἀνῆψε, κρεῖττον ἁπάσησ Ἑλληνικῆσ δυνάμεωσ, τὰ μὲν οἴκοι, τὰ δ’ ἐν τῇ ὑπερορίᾳ·

αὐτή τε παρῆλθε τοὺσ ἀρχαίουσ ὁρ́ουσ πανταχῆ κατ’ ἀξίαν τῶν ἔργων καὶ τὴν τοῦ κύκλου προσθήκην ποιουμένη· ὡσ δ’ εἰπεῖν συνελόντι, μόνη μὲν δι’ ἀρετὴν ἀοίκητοσ ἐγένετο, μόνη δ’ ἐξ ἀρετῆσ ᾠκίσθη τε αὖθισ καὶ τῶν πρόσθεν ἀοικήτων ἐπέλαβεν ἅμα τοῖσ ἔργοισ καὶ τῇ δόξῃ καὶ τῷ κόσμῳ καλλίων τε καὶ μείζων γενομένη. ἀλλὰ γὰρ ἐνταῦθα μὲν ὥσπερ ἄκων ἐνέπεσον καὶ καθ’ ὁδὸν τοῦ λόγου μᾶλλον ἢ προειδόμενοσ· οὐ γὰρ εἰσ ταῦτα ὁρῶν ἠπειγόμην, ἀλλ’ ἐκεῖνο ἐπιδεῖξαι βουλόμενοσ, ὅτι εἰ κάλλιστον ἀνθρώποισ καὶ τὸ αὐτὸ λυσιτελέστατόν τε καὶ νικῶν ἡδονῇ, θεῶν πρόσοδοι καὶ ὁμιλίαι, καὶ τοῦτ’ εἰσ τοσοῦτον τότ’ ἐπανθῆσαν τοῖσ Ἕλλησι μιᾷ δὴ πόλει ταύτῃ μάλιστ’ ἄν τισ προσθείη δικαίωσ, πρῶτον μὲν κατ’ αὐτὴν ὡσ ἀληθῶσ τὴν τῶν θεῶν τιμήν· τούσ τε γὰρ θεοὺσ ὡσ αἰτίουσ δή που τῶν ἀγαθῶν ἅπαντεσ ἀμειβόμεθα, ἥ τε πόλισ τό γ’ εἰσ ἀνθρώπουσ ἐλθὸν τότ’ ἐπὶ πλεῖστον αἰτία τῶν ἀποβάντων φαίνεται· ἔπειτα τῷ καὶ τοῖσ ἀναθήμασιν αὐτοῖσ καὶ τοῖσ χαριστηρίοισ τοσοῦτον ὑπερσχεῖν. τὰ γὰρ σύμβολα τῆσ εὐσεβείασ αὐτῆσ ταῦτα τοῦ κάλλουσ καὶ μεγέθουσ ἐστὶ τεκμήρια. οὐ μὴν ἐξαρκεῖν τοῦτ’ ἐνόμισε, χάριν τοῖσ θεοῖσ ἔχειν τῶν γεγενημένων καὶ μηδὲν πλέον ζητεῖν οὐδ’ ἐπὶ τοῖσ τροπαίοισ καθῆσθαι, ὥσπερ ἀπιστοῦσαν ἑαυτῇ, ἀλλ’ ὥσπερ ἐπίβασιν τῶν μελλόντων τὰ ὑπάρχοντα κρίνασα αὐτὴ πρὸσ ἑαυτὴν ἡμιλλήσατο, καλῶσ καὶ τῷ καιρῷ προσήκοντα βουλευσαμένη· ἐν γὰρ τοῖσ δευτέροισ χρόνοισ τὰ δεύτερα πράττειν ἠξίου. ταῦτα δ’ ἦν ἀντεπεξελθεῖν τοῖσ προτέροισ ἐπιστρατεύσασι καὶ τοὺσ φόβουσ καὶ τοὺσ κινδύνουσ εἰσ τὴν ἐκείνων μεταστῆσαι. ὃ καὶ μάλιστ’ ἄξιον τῶν ἐν τοῖσ ἔργοισ ἐκείνοισ ἀγασθῆναι τὸ σχῆμα τοῦ πολέμου καὶ τὴν σύστασιν.

μόνοι γὰρ σχεδὸν οὗτοι καθαρῶσ ἡσυχάζουσιν οἵτινεσ ἂν δείξωσι μὴ πάντωσ ἡσυχίαν ἄγειν δεόμενοι. δυοῖν γὰρ ὄντοιν ἑτέροιν πολέμοιν, τοῦ μὲν, ἂν ἄρχῃ τισ ἐξ ἀρχῆσ, τοῦ δὲ, ἂν ἀμύνηται, τῷ μὲν οὐχ ἕπεται τὸ δίκαιον, τοῦ δ’ ἀφαιρεῖ τὴν φιλοτιμίαν ἡ τῆσ ἀνάγκησ προσθήκη, διὰ τὸ φύσει γνώμην ἀνάγκησ κεχωρίσθαι. ἀλλ’ ἀμείνων μὲν ὁ ποιῶν οἶμαι τὰ δίκαια ἀναγκαίωσ τοῦ παραβαίνοντοσ ἑκόντοσ, οὐ μὴν αὐτοῦ γε τὸ πᾶν ὡσ εἰπεῖν γίγνεται. καὶ δὴ καὶ τότε τοῦ προτέρου πολέμου τὸ μὲν αἰσχρὸν εἰσ τοὺσ βαρβάρουσ ἦλθε, τὸ δ’ ὀφειλόμενον παρὰ τῶν Ἑλλήνων ἀπήντησεν· ὥστ’ ἐνενικήκεσαν μὲν, τὸ δ’ ἐκ περιουσίασ οὐ προσῆν. ὃ δὲ τρίτον ἄν τισ φαίη τοῦ πολέμου σχῆμα, τὸ τοῖσ προτέροισ ἐπιβουλεύσασιν ἀντεπελθεῖν αὐτοὺσ, ἐλευθερίᾳ μὲν τῇ τῶν ἀρχόντων, δικαιοσύνῃ δὲ τῇ τῶν ἀμυνομένων χρωμένουσ, τοῦτ’ οὖν ἡ πόλισ ἐσκέψατο καὶ ὑπὲρ αὑτῆσ καὶ ὑπὲρ τῶν ἄλλων Ἑλλήνων ἐπιδεῖξαι τοῖσ βαρβάροισ, ὅτι οὐκ ἐπ’ ἐκείνοισ ἐστὶν, ὅταν ἥκωσι, ποιεῖν ἀγαθοὺσ τοὺσ Ἕλληνασ, οὐδ’ ἀνάγκησ τύχῃ ταῦτα πέπρακται σφίσιν, ἀλλὰ τῷ προτέρουσ ἄρχειν μὴ καλῶσ ἔχειν ἡγεῖσθαι· νῦν δ’ ὅτε ἡ ἀρχὴ περιέστηκεν εἰσ δικαίου τάξιν, εὖ καὶ καλῶσ εἴσεσθε τίνασ κεκινήκατε. οὕτωσ ἐγώ φημι καὶ πρὸσ δικαιοσύνησ καὶ πρὸσ ἀνδρείασ ἐπίδειξιν ἀληθινῆσ τὰ δεύτερα, ἵνα μηδὲν ἐπαχθὲσ εἴπω, τῶν πρότερον οὐχ ἧττον ἐναργῆ πεπρᾶχθαι τῇ πόλει. πρὸσ δὲ τούτοισ καὶ τῶν Ἑλλήνων ἀσφάλειαν εἶναι καὶ σωτηρίαν ὑπελάμβανεν οὐκ εἰ καθείρξασα αὐτοὺσ ἐπὶ τῆσ ἑστίασ τηροίη, οὐδ’ εἰ μηδὲν μήτ’ αὐτὴ δι’ αὐτῶν μήτ’ αὐτοὶ πράττοιεν ὑπὲρ σφῶν αὐτῶν, ἀλλ’ εἰ τοὺσ βαρβάρουσ ὡσ ἐπὶ πλεῖστον ὤσαιντο ἀπὸ τῆσ Ἑλλάδοσ, οὕτωσ ᾤετο ἀρίστην καὶ καθαρὰν ἡσυχίαν ἅπασιν ἔσεσθαι, ὀρθῶσ λογιζομένη καὶ τὰ πράγματα ὡσ πέφυκεν ὁρῶσα. ὁ μὲν λογισμὸσ οὗτοσ ὁ τῆσ πόλεωσ, ἅπαντα ἔχων ὅσα ἄν τισ εἴποι κάλλιστα ἐν ἀνθρώπου φύσει.

διανοηθέντεσ δὲ οὕτω τί χρὴ πρῶτον, ἢ τί τελευταῖον εἰπεῖν, ἐνίκων μὲν τὴν ἐν Μυκάλῃ μάχην οὐκ ἐν ὀλίγῳ τῷ μέσῳ, διηρευνήσαντο δὲ τῆσ Εὐρώπησ τὰσ ἀκτὰσ, εἴ πού τισ ἔτι κρύπτοιτο τῶν ἐπελθόντων, καὶ τοὺσ μὲν ἀπὸ Στρυμόνοσ ἤλασαν, τοὺσ δ’ ἀπὸ Σηστοῦ, τοὺσ δ’ ἀπὸ Βυζαντίου. πάντα δὲ ὥσπερ ἄγοσ καθαίροντεσ ἐπῆλθον, οὐκ ἐλάττω δὲ τῶν κατ’ ἐμπορίαν πλεόντων ἐπ’ ἀγκυρῶν ὡρμίσαντο. τὴν δὲ Τριπτολέμου διὰ τοῦ ἀέροσ λεχθεῖσαν πορείαν, ἐν ᾧ παρῆκεν ἐκεῖνοσ, ἐμιμήσαντο. ὁ μὲν γὰρ εὖ ποιῶν εἰσ τὸ κοινὸν ἅπαντασ, οἱ δὲ παρ’ ὧν ἔδει δίκην λαβεῖν κολάζοντεσ ἐπῄεσαν, ἡγούμενοι καὶ τοῦτο τῷ κοινῷ γένει τῶν ἀνθρώπων λυσιτελεῖν, τοὺσ ὑβριστὰσ καὶ μεῖζον τῆσ φύσεωσ φρονοῦντασ ταῖσ πρεπούσαισ ὑπάγειν ζημίαισ. γνόντεσ δὲ οὕτωσ ἅμα μὲν περιέπλεον τὴν Ἀσίαν, ἅμα δὲ ἀνέπλεον διὰ τῶν δεχομένων ποταμῶν, ἅμα δ’ ἠκούοντο, ἅμα δ’ ἑωρῶντο· θαυμαστὴν δ’ ἐπεδείξαντο καὶ ὡσ ἀληθῶσ ἐνόπλιόν τινα καὶ πολέμου χορείαν. οὕτω δὲ πυκνὸν καὶ σύντονον ἐξήλαντο ἐν τοῖσ πράγμασιν ὥστε καὶ Λακεδαιμόνιοι τοῖσ μὲν πρώτοισ τῶν ἔργων παρεγένοντο, ἔπειτ’ ἀπῆραν, ὥσπερ πτηνοῖσ ἀκολουθεῖν οὐ δυνάμενοι. τὸ δ’ αὐτὸ τοῦτο καὶ τῶν ἄλλων Ἑλλήνων οἱ καὶ τὰ πρῶτα συνεκπλεύσαντεσ ἰλιγγιάσαντεσ ἀπῆραν, οἱ δὲ τοὺσ ἀπὸ τῆσ Ἀσίασ ἔχοντεσ, οὓσ βασιλεὺσ πρότερον ἐπ’ ἐκείνουσ καὶ τὴν Ἑλλάδα ἧκεν ἄγων, τούτοισ ἐχρῶντο ἀποχρῶσι. καὶ ἦν αὐτοῖσ ἀφορμὴ κατὰ τοῦ βασιλέωσ τὰ τοῦ βασιλέωσ πράγματα. καὶ γὰρ ὁρ́μοι καὶ τείχη καὶ χαρακώματα καὶ πάντα ἐκείνουσ ἐδέχετο, καὶ ὅπλα καὶ νῆεσ ἐκείνων ἐγίγνοντο. παρεῖσαν δ’ οὐδὲν ἀπείρατον τῆσ ἑαυτῶν ἀρετῆσ, ὁμοῦ μὲν Φοίνιξι καὶ Κίλιξι καὶ Κυπρίοισ ναυμαχοῦντεσ ἐν μέσῳ τῷ Αἰγυπτίων πελάγει καὶ ναυτικὰ ἀθρόα λαμβάνοντεσ, ὁμοῦ δὲ πρὸσ πᾶσαν τὴν Περσῶν ἀρχὴν διακινδυνεύοντεσ ἐν τῇ γῇ ἀντ’ ἀριθμοῦ σωμάτων ἐθνῶν ἀριθμοὺσ διαφθείροντέσ τε καὶ λαμβάνοντεσ. ἤδη δὲ καὶ δύο τρόπαια εἰσ μίαν ἡμέραν ἦλθε καὶ ναυμαχία πεζομαχίᾳ παρισώθη.

τοσοῦτον δὲ τῷ βασιλεῖ περιεγένετο ὥστε ἐνδοξοτέραν αὐτοῦ τὴν ἀρχὴν καὶ τοὺσ τόπουσ ταῖσ νίκαισ ἐποίησαν. ὁ δ’ οὖν Εὐρυμέδων οὐχ ἥκιστα διὰ τούτουσ ᾄδεται. ἔδειξαν δ’ ὅτι οὐ λινοδέσμῳ σχεδίᾳ τοὺσ πορθμοὺσ ζευγνύντα δεῖ διαβαίνειν οὐδὲ τοῖσ ὑψηλοτάτοισ τῶν ὀρῶν προσπαλαίειν, ὥσπερ τι κάλλιον, ἀλλ’ ἀνδρείᾳ καὶ γνώμῃ προέχοντασ κρατεῖν πανταχοῦ καλλίστοισ ἁπάντων ἐφοδίοισ οἶμαι καὶ καθαρῶσ οἴκοθεν· μόνα γὰρ τῶν ἐχόντων διὰ τέλουσ ἐστὶ, τὰ δ’ ἄλλα κοινὰ πρόκειται πᾶσιν ὡσ εἰπεῖν τύχησ δῶρα, εἰ δὲ βούλει, ἀρετῆσ. ὑπάρχει μὲν γὰρ καὶ τοῖσ χείροσιν ἐξ ἀρχῆσ, σώζεται δὲ ἐπιεικῶσ τοῖσ κρείττοσιν. οὕτω δ’ ἅπασαν τὴν ἀρχὴν ἐξήλεγξαν, καὶ διέσεισαν καὶ πρὸσ τοσοῦτον ἀφίκοντο οἱ μὲν εἰσ τὸ Περσικὸν τελοῦντεσ τοῦ καταφρονηθῆναι, ἡ πόλισ δὲ τοῦ πάντασ αὐτῇ θαρρεῖν, ὥστ’ ἐκινήθησαν μὲν οἱ πρὸσ Φάρῳ Λίβυεσ, συναπέστησαν δὲ Αἰγύπτιοι, βασιλεὺσ δὲ καίτοι τἄλλα κατὰ νοῦν περὶ αὐτοὺσ πρᾶξαι δοκῶν ἀπόλλυσιν Αἰγύπτου μοῖραν οὐκ ὀλίγην τὸ ἕλοσ. πρότερον δ’ ᾑρήκει πᾶσαν δὶσ ἤδη. ἦν δὲ τὸ τῶν Ἀθήνηθεν τριήρων οἱο͂́ν τι τῶν ἐξ οὐρανοῦ βελῶν. μόνοι γὰρ ἀνθρώπων τῶν εἰσ κοινὸν πολιτευσαμένων τὴν μὲν οἰκείαν ὥσπερ ἀλλοτρίαν ἐνόμισαν, τὴν δὲ ἀλλοτρίαν οὐχ αὑτῶν ἀλλοτρίαν, ἀλλὰ τῶν σὺν κακίᾳ νεμομένων. φυλάκων δ’ ἐβίωσαν βίον, οὐδὲ τούτων ἱδρυμένων, οὐδέ γε ἑνὸσ τόπου τινὸσ περιπόλων, ἀλλὰ τοῦ διὰ πάσησ γῆσ Ἑλληνικοῦ περιπόλουσ ἐκείνουσ χρὴ καλεῖν· πολεμίουσ δὲ οὐ τοὺσ ἀσθενεστάτουσ εἵλοντο, ἀλλὰ τοὺσ πλεῖστα ἀνασχέσθαι δυνατωτάτουσ, δυοῖν ἐναγόντοιν, ἑνὸσ μὲν τοῦ μηδὲν τῶν ἐσχάτων, ὅσον εἰσ γνώμην καὶ παρασκευὴν ἧκε τῶν βαρβάρων, ἐλλελεῖφθαι τοῖσ Ἕλλησι τὸ μὴ οὐ πεπονθότασ εἶναι, ἀνθ’ ὧν δεῖν ἀμύνεσθαι καὶ μηδαμῶσ μικρῶσ, ἑτέρου δὲ τοῦ πρὸσ τὸν λοιπὸν χρόνον ἀσφαλοῦσ τῇ Ἑλλάδι, ἑώσ ἔγνω βασιλεὺσ παραπλήσιον ποιῶν ἀνταίρων τῇ πόλει ὥσπερ ἂν εἰ πρὸσ φλόγα πολλὴν ἐπιοῦσαν ὕλην ἐπηρμένοσ ἠγωνίζετο. οὐδὲν γὰρ ἦν ὅ τι οὐκ ἔπασχεν, ἀλλ’ ἀνηλίσκετο αὐτὸσ ἐξ αὑτοῦ καὶ τὴν χώραν ἐπιτείχισμα τῆσ ἑαυτοῦ σωτηρίασ ἔχων ᾔσθετο, καὶ προῆλθεν ὁδῷ τὸ τρίτον κάλλιον τοῦ πρώτου νομίσασ, μᾶλλον δὲ ἀναγκαιότερον.

ἐπεθύμησε μὲν γὰρ τὸ ἐξ ἀρχῆσ τὴν Ἑλλάδα προσλαβεῖν καὶ τῆσ Εὐρώπησ τὸ λοιπὸν, ᾔσθετο δὲ οὐ δυνατῶν ἐρῶν. δεύτερον ἦν αὐτῷ τὴν ὑπάρχουσαν ἀρχὴν διασώσασθαι, οὐδὲ τοῦθ’ ἡ πόλισ ἠνέσχετο. τὴν σωτηρίαν καὶ δὴ πλείονοσ ἀξίαν ἐποιήσατο, καὶ ὑποχωρεῖ τῇ πόλει τοσοῦτον ἐκ γῆσ καὶ θαλάττησ, οὐχ ὅσον, φασὶ, πρύμναν κρούσασθαι οὐδ’ ὡσ ἐπὶ πόδα ἀναχωρῆσαι, ἀλλ’ ἀφῆκε πάντα μὲν τὸν κάτω τόπον, μυριάδασ σταδίων τῆσ Ἀσίασ οὐκ ἔλαττον ἢ μεγάλησ ἀρχῆσ εἶναι τὸ σύμπαν· ὥστε μὴ μόνον τὰσ νήσουσ καὶ τοὺσ ἐν ταύταισ παντοδαποὺσ Ἕλληνασ ἐλευθέρουσ εἶναι, ἀλλὰ καὶ τοὺσ τὴν ἐκείνου χώραν κατοικοῦντασ πλέον τῆσ ἐκείνου δυναστείασ καὶ ἀρχῆσ ἀπέχειν ἢ πρότερον τοὺσ τὴν ἀρχαίαν Ἑλλάδα. εἶχε μέν γε πρὸ τοῦ τὸν μέχρι Πηνειοῦ τόπον· καίτοι τὸ θαυμαστὸν ἀφεῖλον, ὡσ δή τι θαυμαστὸν λέγων· εἶχε δὲ πάντα τὸν μέχρι τῆσ Ἀττικῆσ, ἑώσ ἐνέτυχε τοῖσ ἐκ τῆσ Ἀττικῆσ ἐν τῇ θαλάττῃ· τοσοῦτον παρελήλυθε τὸν ὀμφαλὸν τῆσ γῆσ τε καὶ τῆσ Ἑλλάδοσ, τοὺσ Δελφούσ. ἐκ δὲ τῶν τῆσ πόλεωσ ἀγώνων καὶ ἀποστόλων εἰσ τοῦτο κατῆλθεν ὥσθ’ ὡμολόγησε δυοῖν μὲν ὁρ́οιν εἴσω μηκέτι πλευσεῖσθαι, πρὸσ μεσημβρίαν μὲν Χελιδονέασ, πρὸσ δὲ ἄρκτον Κυανέασ θέμενοσ, θαλάττησ δ’ ἀφέξειν ἴσον πανταχῆ σταδίουσ πεντακοσίουσ· ὥστ’ εἶναι τὸν κύκλον τοῦτον ἀντ’ ἄλλου τινοσ στεφάνου τοῖσ Ἕλλησιν ὑπὲρ κεφαλῆσ καὶ τὴν φρουρὰν ἐξ αὐτῆσ τῆσ χώρασ τοῦ βασιλέωσ. τοιοῦτον μὲν τὸν πόλεμον τὸν πρὸσ τοὺσ βαρβάρουσ ἡ πόλισ, τόν τ’ ἐπὶ τῆσ οἰκείασ καὶ τὸν ἐν τῇ ἐκείνων, τοιαύτην δ’ αὖ καὶ τὴν εἰρήνην ἐποιήσατο, ἐξ ἀμφοτέρων δείξασα ὅτι οὐ πλοῦτον διώκουσα οὐδ’ ἡδονῇ κέρδουσ ἐπεξῆλθεν, ἀλλ’ ἓν τοῦτο θηρωμένη, βεβαίαν τοῖσ Ἕλλησιν ἐλευθερίαν ἀπὸ τῶν βαρβάρων.

καίτοι τί κάλλιον ἂν εἴποι τισ εἰρήνησ ἢ πολέμου κεφάλαιον ἢ πρὸσ Ἕλληνασ ἢ πρὸσ βαρβάρουσ, ᾧ κατέκλεισε τότε τὰσ πράξεισ ἡ πόλισ; καὶ ταῦτα μέντοι τὰ τοσαῦτα καὶ τοιαῦτα διῆλθε σὺν πολλοῖσ ὅμωσ ἐναντιώμασι τῶν Ἑλλήνων καὶ πάντων ὥσπερ ἀνθελκόντων, ἀφεστηκότων μὲν τῇ γνώμῃ Λακεδαιμονίων, Βοιωτῶν δ’ ἐναντία πολεμούντων, Αἰγινητῶν δ’ ἐναντία ναυμαχούντων, οὓσ εἶναι τὰ ναυτικὰ πρώτουσ ἓν ἐκώλυσεν, ἡ πόλισ πολὺ νικῶσα· πρὸσ δὲ τούτοισ Κορινθίων διὰ Μεγαρέασ παρωξυμμένων καὶ πολεμούντων καὶ κατὰ γῆν καὶ κατὰ θάλατταν, Ἐπιδαυρίων δὲ καὶ Σικυωνίων σὺν Κορινθίοισ ἐξεταζομένων, Ναξίων δὲ καὶ Θασίων καὶ Καρυστίων κακῶσ περὶ τῆσ συμμαχίασ βουλευομένων, καλούντων δὲ Φωκέων, καλούντων δ’ αὖ Λακεδαιμονίων, θαυμαστοῦ δὲ κύκλου πραγμάτων ὄντοσ κατὰ τὴν Ἑλλάδα· ὥστ’, εἰ καὶ μόνοισ τούτοισ ἐξήρκεσε καὶ μόνασ τὰσ Ἑλληνικὰσ πράξεισ εἴχομεν αὐτῆσ εἰπεῖν ἐν τῷ τότε συμβάσασ, Μηδικαὶ δὲ μηδαμοῦ προσῆσαν λαμπρότητεσ, ἐξαρκεῖν ἂν τοῖσ χρόνοισ εἰσ ἀφήγησιν. ᾗ καὶ διαφερόντωσ ἄξιον συνησθῆναι τῇ πόλει οὐ μόνον τῆσ ῥώμησ χάριν, ἀλλὰ καὶ τῆσ μεγαλοψυχίασ· τὸ γὰρ ἐν πολέμῳ καὶ φιλονεικίᾳ τῶν Ἑλλήνων πρὸσ αὐτὴν καθεστηκότων τῆσ ὑπὲρ τῶν Ἑλλήνων προνοίασ μηδὲν μᾶλλον ἀφεῖσθαι, ἀλλ’ ὑπὲρ τῶν κοινῇ συμφερόντων βασιλεῖ πολεμεῖν διὰ γῆσ ἁπάσησ καὶ θαλάττησ πόσῃ τινὶ χρὴ τῇ μεγαλοψυχίᾳ προσθεῖναι, χωρὶσ τοῦ τοσαῦτα μερισθῆναι καὶ πάντων ὡσ μόνων ἑκάστων ἐφικέσθαι, τῆσ μὲν γνώμησ τὴν ἀνδρείαν, τῆσ δὲ παρασκευῆσ τὴν ὑπερβολὴν παρέχειν θαυμάσαι; τά τε γὰρ πρὸσ τοὺσ βαρβάρουσ ὡσ πᾶσαν ἄγουσα ἀπὸ πάντων σχολὴν οὕτω διῳκήσατο, καὶ τοῖσ ἐνοχλοῦσι τῶν Ἑλλήνων οὐδὲν μᾶλλον ὑπῆρχε χρήσασθαι τῷ καιρῷ, ἀλλὰ καὶ τούτοισ οὕτωσ ἀπήντησεν ὥστε σύμπεντε καὶ συμπλείω ταῦτ’ ἔχειν ἀπαριθμεῖν ὥσπερ ἄλλ’ ἄττα συλλήβδην ἀριθμούμενα.

ἐνίκων μέν γε ναυμαχίᾳ Πελοποννησίουσ ἐπὶ Κεκρυφαλίᾳ, ἐνίκων δ’ Αἰγινήτασ πρὸσ Αἰγίνῃ, καὶ Πελοποννησίουσ αὖθισ. Μεγαρεῦσι δ’ ἔστησαν τείχη μέχρι θαλάττησ, καὶ τὴν ἐλευθερίαν ἅμα καὶ χώραν διεφύλαξαν· ἐνίκων δὲ Κορινθίουσ πρὸ Μεγαρέων, καὶ πρὶν δώδεκα ἐξήκειν ἡμέρασ ἐνίκων αὖθισ ἑτέραν, οὐ καλῶσ τὸ τρόπαιον ὑφαρπάζοντασ. καὶ οὔπω ταῦτα μεγάλα· ἀλλ’ εἰρήσεται γὰρ, κἂν ἐπείγωμαι· ἡ γὰρ προσθήκη δείξει τὸ πᾶν. ἀπῆσαν μὲν γὰρ αἱ δυνάμεισ τῇ πόλει, ἡ μὲν κατὰ τὴν τῶν Αἰγυπτίων χρείαν, νῆεσ πλείουσ ἢ τότ’ ἦσαν ἐν τοῖσ Ἕλλησιν αἱ σύμπασαι σχεδόν· ἡ δ’ Αἰγίνῃ προσεκάθητο, ὅπερ καὶ τοὺσ ἐναντίουσ μᾶλλον ἐπῆρεν ὁρμῆσαι πρὸσ τὰ Μέγαρα. ᾤοντο γὰρ εἶναι σχολὴν Ἀθηναίων εἰσ τὸ ἔργον αὑτοῖσ. εἰ δ’ ἄρα καὶ τὰ δεύτερα νικῴη, ἀλλ’ ἑτέραν λύσειν πολιορκίαν, τὴν Αἰγίνησ· οὐ γὰρ ἄλλοθέν γε λοιπὸν ἥξειν αὐτούσ. οἱ δὲ τοσοῦτον κατεγέλασαν τοῦ σοφίσματοσ ὥστ’ οὐδὲν μᾶλλον οἱ πρὸσ Αἰγίνῃ τότ’ ἐκινήθησαν τῶν ἐν Αἰγύπτῳ καὶ μηδὲν πεπυσμένων, ἀλλὰ τὸ λοιπὸν τῆσ ἡλικίασ οἱ πρεσβύτατοι καὶ νεώτατοι βοηθοῦσιν εἰσ τὰ Μέγαρα, καὶ δυοῖν μάχαιν ἑξῆσ κρείττουσ τῆσ τῶν Κορινθίων καὶ Πελοποννησίων ἀκμῆσ ἐφάνησαν· ὥστ’ ἐκείνουσ ἀκριβῶσ ἤδη συγχωρῆσαι καὶ μηδὲν ἔχειν εἰπεῖν ἔτι, μηδ’ ὡσ οὐ δικαίωσ τά γε νῦν ταῦτα προσανιμήκεσαν. καί μοι δοκεῖ θεῶν τινοσ εὐνοίᾳ καὶ σπουδῇ πρὸσ τὴν πόλιν συσκευασθῆναι τοῦτο τὸ δεύτερον, ὥσπερ ἐν δράματι. εἰ μὲν γὰρ ὡσ ἅπαξ ἐπλήγησαν, ἀπῆλθον, τάχ’ ἄν τισ ἦν αὐτοῖσ ὕστερον ἀντιλαβὴ, τὸ δ’ ὀνειδίζεσθαι μὲν ὑπὸ τῶν οἰκείων, ὀνειδιζομένουσ δὲ αὖθισ ἐξελθεῖν, ἀνθιστάντασ δὲ τρόπαιον μείζω τῶν πρότερον προσπαθεῖν, αὐτοὺσ ἐποίησεν ἐπισφραγίζεσθαι τὴν νίκην, ὡσ μὴ δοκεῖν τύχῃ μᾶλλον ἢ τῷ τοῦ κρείττονοσ λόγῳ τὸ ἔργον κριθῆναι καὶ νῦν καὶ πρότερον.

οὔκουν τοῦ τρίτου γε ἐπειράθησαν, καίτοι τοὺσ ἀγωνιστὰσ αὐτοὶ προσαναγκάζοντεσ ἐν Ἰσθμῷ. ἆρ’ οὖν ταῦτα καὶ μόνα τῶν ἀνδρῶν ἐκείνων ἔχομεν λέγειν; πολλῶν μέντἂν καὶ μεγάλων ἀποστεροίημεν αὐτούσ· οἳ περιέπλευσαν μὲν τὴν Πελοπόννησον, οὐχ ὡσ ἁπλῶσ εἰπεῖν περίπλοισ ναυτικοῖσ, ἀλλ’ ὥστε κρατεῖν μὲν τῶν ἐπικαίρων τῆσ χώρασ, νικᾶν δὲ τοὺσ ἀντιστάντασ ἐν φαύλῳ, στρατηγὸσ ἐπὶ στρατηγῷ. διέβησαν δὲ εἰσ τὴν ἀντιπέρασ ἤπειρον, παντὸσ τοῦ προστυχόντοσ εἴκοντοσ. αὖθισ δ’ ἐπὶ Φωκέασ Λακεδαιμονίων παρελθόντων ἐκέκλειστο μὲν ὁ Κρισαῖοσ κόλποσ, ἀπήντων δ’ ἐπὶ τοὺσ ὁρ́ουσ. χωρὶσ δ’ ὑπὲρ Μεγάρων ἦσαν ἐν Γερανείᾳ· ὥστε μὴ ἔχειν Λακεδαιμονίουσ ὅ τι χρήσονται, ἀλλ’ ἀπορεῖν ἑστῶτασ ἐν Βοιωτοῖσ ὅποι σωθήσονται· οὕτω περιέπτυξεν αὐτοὺσ ἡ πόλισ. τέλοσ δὲ συμβάλλουσιν ἐν Τανάγρᾳ τῆσ Βοιωτίασ, καὶ γενομένων ἀμφοτέρων ἀνδρῶν τοῦ τολμήματοσ ἀξίων ἔδοξαν καθ’ ἓν τοῦτο Λακεδαιμόνιοι πλέον ἐσχηκέναι, πῶσ ἂν εἴποιμι εὐπρεπῶσ; ὀκνῶ γὰρ εἰπεῖν ὅτι οὐκ ἀπώλοντο. καὶ γὰρ ἦν ὁρ́οσ οὗτοσ Ἀθηναίοισ μὲν κλεῖσαι τὴν πάροδον, Λακεδαιμονίοισ δὲ σωθῆναι οἴκαδε. καὶ κινδυνεύει μόνον τοῦτο τὸ ἔργον τὴν φυγὴν σύμβολον τῆσ νίκησ ἐσχηκέναι, ἐπεὶ τούσ γε καὶ παρὰ τὴν μάχην κρείττουσ καὶ τοῖσ ὅλοισ ἄνευ πολλῶν τῶν καὶ πρότερον κρινάντων τὰ ἐφεξῆσ εὐθὺσ ἔδειξε. τρεῖσ γάρ εἰσιν οἱ μαρτυρήσαντεσ παραχρῆμα Ἀθηναίων εἶναι τὴν νίκην, Ἀθηναῖοι, Λακεδαιμόνιοι, Βοιωτοί. Λακεδαιμόνιοι μὲν γὰρ ἠγάπησαν ἀναχωρήσαντεσ, Ἀθηναῖοι δὲ προῆλθον κατὰ πόδασ τῆσ μάχησ, Βοιωτοὶ δὲ οὐκ ἀντέσχον, ἀλλ’ ἡττηθέντεσ ἐν Οἰνοφύτοισ ὑπέκυψαν, καὶ μετ’ αὐτῶν Φωκεῖσ καὶ Λοκροὶ νίκῃ μιᾷ. καὶ παρὰ μὲν τούτων ταύτην ἔλαβε δίκην ἡ πόλισ ἀνθ’ ὧν τῷ βαρβάρῳ συνέστησαν ἐν τοῖσ κοινοῖσ τῆσ Ἑλλάδοσ κινδύνοισ. ἕτερον δ’ ἔργον αὐτῆσ ἄξιον εἰπεῖν καὶ σφόδρα μέντοι καὶ τοῦτο βοῶν καὶ δηλοῦν ἔτι πόρρωθεν ὅτων εἰή·

οὐ γὰρ ἦν ὅ τι ἀνταπέλαβεν, ἀλλὰ δυοῖν ἓν τὸ αὐτὸ σύμβολον ἐξήνεγκε, καὶ τοῦ περιεῖναι τῷ πολέμῳ καὶ τῆσ ἐμφύτου χρηστότητοσ, ἡγουμένη πρὸσ μὲν τοὺσ βαρβάρουσ δεῖν πολεμεῖν ἄχρι παντὸσ τοῦ δυνατοῦ, πρὸσ δὲ τοὺσ Ἕλληνασ ἁπλῶσ μέχρι τοῦ κρείττονοσ. γενομένου γὰρ τοῦ περὶ τὴν Λακωνικὴν σεισμοῦ καὶ Λακεδαιμονίουσ τῶν περιοίκων περιστάντων καὶ πάντων ὡσ ἀληθῶσ ὥσπερ ἐν σεισμῷ ταραχθέντων τῶν ἐν Πελοποννήσῳ πραγμάτων, οὐκ ἔφθησαν Λακεδαιμόνιοι καλέσαντεσ, καὶ παρῆν ὁ δῆμοσ ἐν τοῖσ ὅπλοισ, τῇ μὲν ἀνδρείᾳ θαρρῶν, ὑπὲρ δὲ ἐκείνων ὡσ ὑπὲρ τῆσ αὑτοῦ σωτηρίασ περιδεήσ· ὃ καὶ τοὺσ παρόντασ ἔλυσε φόβουσ τῇ Λακεδαιμονίᾳ καὶ δίκην λαβεῖν εἰσαῦθισ παρεσκεύασεν αὐτῶν. οὕτωσ ἄρα οὐδαμοῦ τὰσ πράξεισ οὐδὲ τὰ τολμήματα τῆσ πόλεωσ ἀσπάσασθαι μᾶλλον ἔστιν ἢ τὸ τῶν ἔργων ἦθοσ, ἀκριβέστερον τροπαίου σημαῖνον τοὺσ εἰργασμένουσ. τὸν δ’ ὑπὲρ Μιλησίων ἔκπλουν καὶ τὰσ ἐν Σάμῳ ναυμαχίασ καὶ τὴν Εὐβοέων σωφρονισθεῖσαν ἀπόστασιν καὶ πολλὰ ἕτερα ἔξεστι δὴ καὶ παραλιπεῖν. τέλοσ δὲ κρατήσασα πάντασ εἰρήνην ποιεῖται, ἧσ ἄξιον μνησθῆναι. οὐ γὰρ τὸν αὐτὸν τρόπον ὅνπερ πρὸσ τοὺσ βαρβάρουσ καὶ πρὸσ τοὺσ Ἕλληνασ ἐσπείσατο, ἀλλ’ ἐνήλλαξεν. ἐκείνων μὲν γὰρ ἀφεῖλε πᾶσαν τὴν κάτω χώραν καὶ τὴν ἐντὸσ ὧν εἶπον θάλατταν, τοῖσ δὲ Ἕλλησιν ὧν ἐπὶ τοῦ πολέμου κατέστη κυρία, ταῦτ’ ἀπέδωκε, Μέγαρα, Τροιζῆνα, Πηγὰσ, πᾶν τὸ Ἀχαϊκόν. ᾧ καὶ δῆλον ὡσ κρατοῦσα τὴν εἰρήνην συνέθετο· οὕτω μὲν τὸν πρὸσ τοὺσ βαρβάρουσ ἀγῶνα, οὕτω δ’ αὖ τὸν πρὸσ τοὺσ Ἕλληνασ διενεγκοῦσα, τοιαύτην μὲν τὴν πρὸσ ἐκείνουσ, τοιαύτην δὲ καὶ τὴν πρὸσ τούτουσ εἰρήνην ἐποιήσατο, ἀμφοτέρων ὁμοῦ καὶ χωρὶσ κρείττων γενομένη.

ἀλλὰ μὴν μόνη μὲν ἁπασῶν πόλεων ἰδίοισ κινδύνοισ κοινὴν ἅπαντι τῷ γένει τὴν ὠφέλειαν ἐπορίσατο, μόνη δ’ ἐκ τῶν κοινῶν εὐεργεσιῶν τὴν ἡγεμονίαν ἐκτήσατο καὶ μετέθηκε τὸν θεσμόν· οὐ γὰρ ἐξ ὧν κατεδουλώσατο τὰσ πόλεισ ἔσχε τὴν ἀρχὴν, ἀλλ’ ἐξ ὧν ἐποίησεν ἐλευθέρασ· ὥστε συμβῆναι τοὺσ αὐτοὺσ χρόνουσ τοῖσ μὲν Ἕλλησι τὸ τῆσ ἐλευθερίασ, τῇ δὲ πόλει τὸ τῆσ ἀρχῆσ κέρδοσ ἐνεγκεῖν· μόνοι γὰρ ἑκόντων ἦρξαν, καὶ μόνοσ οὗτοσ δήμων ὥσπερ εἷσ ἄρχων αἱρετὸσ ἐξ ἁπάντων ἐνίκησε, τοὺσ μὲν βαρβάρουσ τοῖσ ὅπλοισ βιασάμενοσ, τοὺσ δ’ ὁμοφύλουσ οὐ πείσασ, ἀλλ’ ὑπ’ αὐτῶν ἄρχειν πεισθεὶσ, σύμβολον δικαιοσύνησ ἔχων τὴν ἀρχὴν, οὐκ ἀδικίασ. εἰ δὲ δεῖ διελόντα εἰπεῖν, μόνη πόλεων τῶν μὲν βαρβάρων ἀκόντων, τῶν δ’ Ἑλλήνων δεηθέντων ἔσχε τὴν ἀρχήν. οὕτω δὲ τούτων προκεχωρηκότων μέχρι μέν τινοσ ἦν ἡσυχία καὶ τῆσ ὑπαρχούσησ εὐδαιμονίασ αἱ πόλεισ ἀπέλαυον, τῆσ δὲ κοινῆσ τύχησ ἀνθρώπων, ἣ πάντα κινεῖ, μετέσχον ἄρα καὶ οἱ Ἕλληνεσ καὶ ἡ πόλισ· οἱ μὲν γὰρ οὐχ ὧν εὖ ἔπαθον χάριν ἔσχον διὰ τέλουσ, ἀλλ’ ἐφθόνησαν τῶν ἔργων ταῖσ ὑπερβολαῖσ, ἡ δ’ ὑπὲρ ὧν ἅπαντα ὑπέστη, τούτοισ συνέρραξε, δυοῖν δείξασα ὡσ ἄκουσα, τῷ τε κατ’ ἀρχὰσ ἔτι κινουμένουσ κατασχεῖν καὶ δεῖσθαι λόγῳ κρίνεσθαι περὶ τῶν διαφόρων καὶ τῷ πολεμεῖν ἀναγκασθεῖσα, ὅτε ἐνίκησε, μηδὲν πλέον ζητῆσαι, ἀλλ’ ἀφεῖναι τοὺσ ἐρίσαντασ αὐτῇ περὶ τῆσ ἡγεμονίασ καὶ μηδὲν ἀηδέστερον ἐξαγαγεῖν ἐκ τοῦ δεσμωτηρίου ἢ κρατήσασαν τὸ ἐξ ἀρχῆσ ἐμβαλεῖν. τουτοισὶ δὲ ἤδη τί τισ ἂν χρήσαιτο; αἰσχύνομαι μὲν γὰρ καὶ τὰσ ἐν Ναυπάκτῳ ναυμαχίασ παραλείπων, ἃσ οὔτε παρὰ μικρὸν ἐνίκων οὔτε ὀλίγῳ πλείονασ, ἀλλ’ ὡσ ἐφ’ ἑρ́μαιον πλεύσαντεσ, καὶ νίκασ ἑτέρασ ἐπὶ Θρᾴκησ καὶ ὡσ Κέρκυραν ἐξείλοντο καὶ τὰ κατ’ Ἀμπρακίαν ἔργα μέγιστα τῶν κατ’ ἐκεῖνον τὸν χρόνον Ἑλληνικῶν, καὶ ταῦτ’ ἀρετῇ πραχθέντα, οὐ χρείᾳ, καὶ τὰ κατ’ αὐτὴν δὴ τὴν Πύλον, ναυμαχίασ τε ἀπὸ γῆσ καὶ μάχασ πεζὰσ ὕστερον ἐν τῇ νήσῳ γενομένασ, καὶ πρὶν ταῦτ’ ἐξήκειν, ἑτέρουσ Λακεδαιμονίουσ ἐκ Κυθήρων ἀγομένουσ καὶ τρόπαια Κορινθίων καὶ πολλὰ ἕτερα ἐφάμιλλα καὶ εἰπεῖν καὶ θαυμάσαι.

ὁ δὲ καιρὸσ οὐ φέρει, ἀλλὰ μείζονοσ εὐτυχίασ εἶναί μοι δοκεῖ κατασχεῖν αὐτόν. ἔτι δ’, ὥσπερ εἴπομεν, οὐ συγγραφῆσ ἔργον ψιλῆσ προειλόμεθα ἀφηγεῖσθαι τὰ πεπραγμένα τῇ πόλει, καὶ γὰρ ἂν εἰσ τὴν ἐπιοῦσαν πεντετηρίδα ἐκτείνοιτο ὁ λόγοσ, ἀλλὰ τῶν μὲν κατὰ τοὺσ πολέμουσ πράξεων τὰσ γνωριμωτάτασ εἰπεῖν, τῶν δ’ ὑπαρχόντων ἀγαθῶν τῇ πόλει καθ’ ὅσον δυνατὸν μηδὲν παραλιπεῖν. ταῦτα δ’ ἐστὶν οὐκ ἂν διὰ πάντων ἕκαστα λέγωμεν, ἀλλ’ ἂν μηδὲν εἶδοσ εὐφημίασ παραλείπωμεν. ὡσ δὲ ἐδόκει τῷ δαίμονι μήπω ταῦτα ἀποχρῆν τῇ Ἑλλάδι, ἀλλ’ ἔτι καὶ κατὰ γῆν καὶ κατὰ θάλατταν κλυσθῆναι τὰσ πόλεισ, καὶ τοὺσ μὲν ἐκ τῆσ ὑπερορίασ ἐπελθεῖν πολεμίουσ, τοὺσ δ’ εἰσ τὴν ὑπερορίαν ἐκπλεῦσαι κατὰ συμφορὰσ, τίσ Ἑλλήνων ἢ τίσ βαρβάρων ἐστὶν ὅστισ τὸ ἐξ ἴσου τοῖσ ἀπὸ τῆσδε τῆσ πόλεωσ ἑτέρουσ ἂν ἔχοι λέγειν; οἷσ ἐπῄει μὲν πλεῖν ὑπὲρ τῆσ Λεοντίνων ἐλευθερίασ, ἐδόκει δὲ κινδυνεύειν ὑπὲρ τῆσ Ἐγεσταίων, διενοοῦντο δὲ διαβαίνειν ἐπὶ Καρχηδονίουσ ἀνθ’ ὧν ἐκεῖνοι πρότερον ἐπὶ τοὺσ Ἕλληνασ τοὺσ ἐν Σικελίᾳ, τριήρεισ δὲ ἐπλήρουν καὶ ὁλκάδασ, ὥσπερ ἀπὸ πάσησ τῆσ Ἑλλάδοσ ἐκπέμποντεσ. καὶ τὰσ μὲν πεζομαχίασ καὶ ἱππομαχίασ ἧττον ἴσωσ ἄξιον ἐκπλαγῆναι διὰ τὴν ἀεὶ τοῦ νικᾶν συνήθειαν καὶ τὸ δεδόσθαι τῇ πόλει καθάπερ γέρασ τὴν τῶν κρειττόνων μοῖραν ἐν τοῖσ πλείστοισ· τὸ δὲ μηδ’ ὡσ ἀντέπεσε τὰ πράγματα μηδὲν μᾶλλον ἀποστῆναι, ἀλλ’ ἀπόντων μὲν ὁπλιτῶν, ἀπόντων δ’ ἱππέων, οἷσ οὔτε πλῆθοσ οὔτ’ ἀρετὴν ἴσουσ εὑρεῖν ἦν·

ἔτι δὲ νεῶν τοσούτων καὶ βελῶν καὶ σκευῶν καὶ τεχνῶν καὶ συμμάχων καὶ πάσησ ὡσ ἔποσ εἰπεῖν τῆσ κατασκευῆσ μεθεστηκυίασ, ὥσπερ ἄρτι τῆσ πάσησ Σικελίασ οἰκιζομένησ, κεκενωμένησ μὲν τῆσ ἀκροπόλεωσ ταλάντων ὀλίγου δεῖν μυρίων, Λακεδαιμονίων δὲ καὶ Βοιωτῶν καὶ τῶν ἄλλων οὐκέτ’ ἐκ Πελοποννήσου τὰσ εἰσβολὰσ ποιουμένων, ἀλλ’ ἐκ μέσησ τῆσ Ἀττικῆσ, ἐκ Δεκελείασ, μεθεστηκότων δὲ καὶ τῶν οἰκετῶν οὐκ ἔλαττον ἢ πλήρωμα ἔθνουσ εἶναι δοκεῖν, ἀδείασ δ’ ὑπαρχούσησ αὐτομολεῖν τοῖσ βουλομένοισ, τοσούτου δὲ ὄντοσ πολέμου περὶ τὴν πόλιν, τοσαύτην περιουσίαν καρτερίασ ἅμα καὶ ῥώμησ καὶ φιλοτιμίασ ἐπιδείξασθαι ὥσθ’ ἕτερον στόλον πέμπειν ἀντίρροπον τῷ προτέρῳ καὶ στρατηγοὺσ ἐφαμίλλουσ, καὶ Λακεδαιμονίουσ ἀξιοῦν ἐκεῖ πολιορκεῖν μετὰ τῆσ συμμαχίασ, ποίᾳ ταῦτ’ ἔνεστι ψυχῇ παραβαλεῖν ἀνθρωπίνῃ, καὶ τίνοσ οὐκ εὐτυχίασ μᾶλλον θαυμάσαι; γενομένου δὲ τοῦ μεγάλου πάθουσ ‐ οὐ γὰρ οὖν σιωπήσομαι, ἀλλὰ καὶ τοῦτο ἔτι μείζω μοι δοκεῖ δεικνύναι τὴν πόλιν ‐ οὕτω τοῖσ ὑπολοίποισ προσηνέχθη πράγμασιν ὥσπερ ἂν εἰ πᾶσαν εἰλήφει τὴν Σικελίαν. οὐ γὰρ ἐστερημένῃ δυνάμεωσ ἐῴκει, ἀλλ’ ἄρτι προσκεκτημένῃ. καὶ τὴν μὲν τῶν τρόπων εὐκολίαν καὶ σωφροσύνην καὶ τάξιν διαίτησ, ἣν ὑπὲρ τοῦ μηδὲν αἰσχρὸν συγχωρῆσαι προείλοντο, οὐδ’ ἂν εἷσ ἀξίωσ εἴποι. περιστάντων δὲ αὐτοὺσ τῶν Ἑλλήνων ἁπάντων, καὶ τῶν μὲν ὑπαρχόντων πολεμίων τότε πρῶτον λαβόντων ἐλπίδασ καὶ παροξυνθέντων ὑπὸ τῆσ τύχησ, ἐπελθόντων δὲ τῶν ἐκ Σικελίασ, μεταστάσησ δὲ τῆσ συμμαχίασ ὀλίγου δεῖν ἁπάσησ, καὶ νήσων καὶ ἠπείρου καὶ πάντων ὡσ εἰπεῖν πολεμίων καταστάντων καὶ πανταχόθεν κεκυκλωμένων, ἔτι δ’ ἀγνωμοσύνησ ἀπροσδοκήτου συμβάσησ ὥστε καὶ βασιλέα κληθῆναι κατὰ τῆσ πόλεωσ ὑπὸ τῶν ἀπ’ ἐκείνου σωθέντων ταῖσ ἀπὸ τῆσ πόλεωσ πράξεσι, προσγενομένου δὲ κἀκείνου μάλα ἀσμένωσ, καὶ συμπολεμοῦντοσ καὶ σώμασι καὶ ναυσὶ καὶ χρυσῷ καὶ τίνα γῆσ ἢ θαλάττησ οὐ παρέχοντοσ ἀφορμὴν τῷ πολέμῳ; ἦν μὲν οὐδεὶσ ὅστισ οὐκ ἂν ἤλπισεν, ἔξωθεν οὑτωσὶ σκοπῶν, ἀναρπασθήσεσθαι νῦν ἤδη τὴν πόλιν, οὕτω κοινῷ πολέμῳ βαρβάρων τε καὶ Ἑλλήνων συνεχομένην·

οἱ δ’ οὕτω μετέστησαν τὰ πράγματα ὥσπερ ἁπάντων τούτων ὑπὲρ αὐτῶν, ἀλλ’ οὐ κατ’ αὐτῶν γιγνομένων, ἢ στρατηγούντων σφίσι τῶν πολεμίων. τὸ δὲ πάντων μέγιστον ὅτι καὶ τῆσ πολιτείασ κινηθείσησ καί τινων ἀλλοτριωθέντων σφίσι τῶν οἴκοι, τόπον οὐδένα ἔχοντεσ οὗ χρὴ στῆναι πλὴν Σάμου, καθάπερ ἐν τῷ Μηδικῷ κινδύνῳ τῆσ Σαλαμῖνοσ, ἀλλ’ ἕτερον δή τινα καὶ οὗτοι τρόπον εἰσ ταυτὸν ἐλθόντεσ τοῖσ τότε, καὶ τὴν πόλιν ἐκλιπόντεσ μέρει τῷ πλείστῳ, κατεστήσαντο μὲν τὰ οἴκοι, ἐκράτησαν δὲ τοὺσ ἔξω, διέλαβον δὲ τροπαίοισ τὸν Ἑλλήσποντον, ἄλλουσ ἄλλοσε καταδιώκοντεσ, ὥσπερ μελέτασ μᾶλλον ἐν σφίσιν αὐτοῖσ ἢ ναυμαχίασ πρὸσ τοὺσ ἐντυγχάνοντασ ἀεὶ ποιούμενοι· εἴρηταί τε καὶ ἐνεθυμήθην ὡσ ἑτέρῳ προείρηται. τέλοσ δ’ ἐπὶ Κυζίκῳ συμπεσόντεσ ὁμοῦ Λακεδαιμονίοισ καὶ τοῖσ ἀπὸ τῆσ Ἑλλάδοσ καὶ τοῖσ ἀπὸ τῆσ Ἀσίασ βαρβάροισ καὶ Φαρναβάζῳ λαμβάνουσι τὰσ ναῦσ παρὰ τοσοῦτον οὐ πάσασ παρ’ ὅσασ διέφθειραν· καὶ Φαρναβάζου κακῶσ τὸ συμβὰν ἰωμένου καὶ τὴν ἵππον ἐπεισάγοντοσ οἱ μὲν ἐκ ποδὸσ ἱππομαχήσαντεσ, οἱ δ’ ἀπὸ τῶν νεῶν πάντα ὁμοῦ χειροῦνται, ναυτικὸν, ἱππικὸν, τοξότασ τοὺσ ἀπὸ Σικελίασ, τοὺσ ἐκ Πελοποννήσου, τὴν βασιλέωσ χορηγίαν, τὰσ Λακεδαιμονίων ἐλπίδασ, καὶ κενὸσ ἤδη τοῖσ ἐναντίοισ ὁ πόλεμοσ ἦν καὶ πάντα φροῦδα ὥσπερ ἐκ ναυαγίασ τινὸσ ὡσ ἀληθῶσ. ὥσθ’ ἡ μὲν τοσοῦτον ὑπερβληθεῖσα ὑπὸ τῆσ στάσεωσ πόλισ οὐδ’ ὄνομα εἰρήνησ ἐπ’ ἐκείνων τῶν χρόνων ἐνενόησεν, οἱ δ’ ἀπὸ τοσούτων καὶ τηλικούτων πλεονεκτημάτων ὁρμώμενοι πληγέντεσ κατέφυγον εὐθὺσ ἐπὶ τὴν εἰρήνην. ἀεὶ μὲν οὖν ἔγωγ’ ἐμεμψάμην τοῖσ ἐπιτιμῶσι τῇ τῶν Λακεδαιμονίων πόλει καὶ τοῦθ’ ὑπὲρ τῆσ ὑμετέρασ ἀξιοῦσι ποιεῖν·

ἐκείνοισ μὲν γὰρ ἀπεχθάνονται, ὑμᾶσ δ’ οὐ κοσμοῦσιν, ὡσ οἰόνται. ἀλλ’, εἴ γέ τι δεῖ καὶ παράδοξον εἰπεῖν, τοὐναντίον μοι δοκοῦσι δρᾶν ἢ βούλονται· μᾶλλον γὰρ ἐκείνουσ αἴρουσιν ἢ τὴν πόλιν ἐγκωμιάζουσι καὶ πλείω χάριν ἂν παρ’ ἐκείνων αὐτοῖσ οἶμαι τῆσ βλασφημίασ ἢ τῶν εὐφημιῶν εἶναι παρ’ ὑμῶν. οἱ μὲν γὰρ οὐχ ὅτι δεύτεροι τῆσ πόλεωσ ἀκούουσι, τοῦτο ζημιοῦνται, ἀλλ’ ὅτι πρὸσ τὴν πόλιν κρίνονται, τοῦτο κερδαίνουσιν· ὑμᾶσ δ’ οὐχ ὅτι κρείττουσ ἀποφαίνουσι σεμνύνουσιν, ἀλλ’ αὐτῷ τῷ παρεξετάζειν ἐοίκασιν οὐ γιγνώσκειν· ὥστ’ οὐδὲν ἀπεικὸσ ὑμᾶσ ἀηδέστερον ἢ Λακεδαιμονίουσ ἔχειν, ὁπόταν ταῦτα ἀγωνίζωνται. οὐ μὴν ἀλλ’ ἐπειδήπερ ἐν τούτῳ τῷ μέρει τοῦ λόγου γεγένημαι, ἐν ᾧ τὰ πρὸσ ἄλληλά ἐστι ταῖσ πόλεσιν, ἀνάγκη καὶ τοῦτ’ ἴσωσ ὑπομεῖναι, ἵνα μὴ μόνον ἐν τοῖσ ἀγῶσιν ὅσῳ κρείττων ἡ πόλισ ἀποφαίνωμεν, ἀλλὰ καὶ τοῖσ ὅλοισ. φανήσονται γὰρ Λακεδαιμόνιοι μὲν τριακοσίων ἀνδρῶν στερηθέντεσ οὐκ ἐνεγκόντεσ, ἀλλ’ εὐθὺσ ἐγκλίναντεσ· ὃ μείζω φιλοτιμίαν ἔχει τῇ πόλει τοῦ νικῆσαι τῇ μάχῃ· ἐν ἐκείνῃ μὲν γὰρ τῶν ἀντιστάντων κρείττων ἐγένετο, ἐν οἷσ δ’ ἀπηγόρευσαν οἱ λοιποὶ σχεδὸν πάντων, ὥσπερ ἐν ἄθλοισ, ὅταν πᾶσ τισ εἴκῃ· αὕτη δὲ τοσαύτῃ χρησαμένη συμφορᾷ μετὰ ταῦτ’ ἐν Σικελίᾳ οὐ μόνον οὐ καταπτήξασα οὐδ’ ἐπὶ τὴν εἰρήνην ἀσμένωσ καταφυγοῦσα, ἀλλ’ οὕτω διαθεῖσα τοὺσ πολεμίουσ ὥστ’ ἀσμένουσ ἂν ἐκείνουσ ἰδεῖν, εἴ τισ εἰρήνην ἄγειν δυνηθείη πεῖσαι τὴν πόλιν. καὶ μὴν οἱ μὲν ὡσ ἤκουσαν τὴν Κόνωνοσ ἐν Μυτιλήνῃ πολιορκίαν, οὐκ ἐξεπλάγησαν, ἀλλὰ πλεύσαντεσ ἐπ’ Ἀργινούσαισ ὅσαισ οὐδ’ ἂν εἷσ εἰκάσειε ναυσὶν, ἐλάττοσι δ’ ὅμωσ τῶν ἀντιπάλων, ἀντετάξαντο παντὶ τῷ ναυτικῷ τῶν πολεμίων, ὥσπερ ἄλλου μέν τινοσ ἀεὶ παρέχοντοσ σφίσι τὰσ τριήρεισ, ἐν δὲ τῷ Καρὶ καὶ οὐκ ἐν τοῖσ αὑτῶν σώμασι τὰσ πείρασ ποιούμενοι· καὶ οὔτε πλήθουσ τῶν ἀντιτεταγμένων ἐφρόντισαν οὔτε τῆσ Καλλικρατίδου δόξησ, οὔτε νήσων ἐχομένων οὔτε ἠλλοτριωμένησ ὡσ εἰπεῖν ἤδη τῆσ τύχησ·

οὐκοῦν ἀμφοτέρασ τὰσ νίκασ οὐ παρὰ μικρὸν φέρεται καὶ νικᾷ τὰσ πόλεισ ὁμοίωσ οἷσ τε κατώρθωσε καὶ ἐν οἷσ ἀπέτυχε. οὐ χειμῶνοσ ἡττήθησαν, οὐχ ὅσον τοῦ πολέμου τὸ λοιπὸν ἐνεθυμήθησαν, ἀλλ’ ὥσπερ ἐξαρκοῦν εἰσ τὴν θάλατταν ἰδεῖν, τρέπονται μὲν Λακεδαιμονίουσ, κρατοῦσι δὲ σύμπαντασ Πελοποννησίουσ, τριήρεισ δὲ τὰσ μὲν αἱροῦσι, τὰσ δὲ καταδύουσιν ὁμοῦ τῷ σκηπτῷ καὶ τοῖσ πολεμίοισ μαχόμενοι τοσοῦτον ἐποίησαν τῆσ πολιορκίασ τὸ διάφορον· τὸ δὲ πάντων μέγιστον, ὅτι ἄνδρα ῥύονται ὃσ μόνοσ ἤρκεσε τὴν Λακεδαιμονίων ὕστερον δυναστείαν καταλῦσαι. οἱ δ’ ὥσπερ ἅπαντεσ καταναυμαχηθέντεσ εἰρήνησ αὖθισ ἐδέοντο, οὕτωσ οὐ μόνον τοὺσ ἐν τοῖσ ἀγῶσι παρόντασ εἴθιστο τότε νικᾶν ἡ πόλισ, ἀλλὰ καὶ τοὺσ ἄλλουσ ἐξέπληττε καὶ διὰ πάντων ἐνίκα. ἀλλὰ μὴν φανήσεται νίκασ τε μεγίστασ τῶν πώποτε ἀνῃρημένη καὶ συμφορὰσ οὕτωσ ἐνεγκοῦσα ὡσ μᾶλλον ἄν τινα τῆσ πόλεωσ ἄγασθαι τὴν ἐν τοῖσ δεινοῖσ εὐψυχίαν ἢ τὰ ἔργα τῶν κεκρατηκότων, ὥστ’ ἔμοιγ’ ἐπέρχεται καὶ τοῦτ’ εἰπεῖν, ὅτι νικῶσα ταῖσ εὐπραξίαισ οὐχ ἧττον ἐν οἷσ ἠτύχησε διενήνοχεν, εἴπερ μηδεὶσ ὁμοίωσ ἐνήνοχε τὰσ συμφοράσ. τοῦ μὲν οὖν οἷσ κατώρθωσε νικᾶν ἄνευ τῶν πρὸσ αὐτοὺσ πεπραγμένων τοὺσ ἀντιπολιτευσαμένουσ ἄλυτα ὑπάρχει διττὰ σημεῖα· ἅ τε γὰρ καθ’ αὑτὴν ἔπραξε τῶν ἰδίᾳ τισὶ πραχθέντων ὑπεραίρει οὐχ ὅσον ἀγνοῆσαι, ἅ τ’ ἐν ταὐτῷ γενομένων ὁμοῦ πάντεσ ἐλάττουσ ἀντιθεῖναι. καὶ μὴν ἔν γε τοῖσ δυσκόλοισ κρείττων γέγονε τῶν νενικηκότων· οἱ μὲν γὰρ εἴκοντεσ, ἡ δ’ ἀντέχουσα δέδεικται τῇ τύχῃ. καὶ μὴν αὐτὴ μὲν ἐθνῶν ἅμα καὶ πόλεων κεκράτηκεν, αὐτῆσ δ’ οὐδεὶσ ὅστισ οὐ μετὰ πολλῶν συμμάχων.

ἔτι δ’ αὐτὴ μὲν πρὸσ ἅπαντασ ὁμοῦ πολεμεῖν ἠνάγκαστο τοὺσ ἐπιόντασ, ἢ κινοῦντασ, τῶν δ’ ἐναντίων οἱ πλεῖστοι πρὸσ μέροσ αὐτῆσ ἀντήρκασιν, ἀθρόασ δὲ τῆσ δυνάμεωσ ἢ τίσ ἢ οὐδεὶσ ἐπειράθη. ὥσθ’ ἡ τῶν Ἀθηναίων πόλισ νενίκηκε μὲν πολλὰ δὴ πολλάκισ, αὐτὴ δ’ ἴσα καὶ ἀήττητοσ ἐστί. τὸ δὲ πάντων μέγιστον ὅτι αὐτῆσ μὲν οὐδεὶσ ἐκράτησεν ‐ οὐδεὶσ γὰρ αὐτῆσ τὴν γνώμην παρεστήσατο, ἀλλὰ στρατιᾶσ γέγονε πάντα τὰ τοιαῦτα ἀτυχήματα ‐ αὐτὴ δὲ τὰσ γνώμασ τῶν ἐναντίων ἅμα τοῖσ ἔργοισ δεδούλωται, Ξέρξῃ μὲν φεύγειν ἀπὸ τῶν πραγμάτων ποιήσασα ἐν εὐχῆσ μέρει, Λακεδαιμονίουσ δὲ ἀνακλίνασα οὐχ ἧττον τοὺσ ἀκούοντασ ἢ τοὺσ ἐν ταῖσ μάχαισ παρόντασ καὶ πταίσαντασ αὐτῶν. γνοίη δ’ ἄν τισ ὡσ οὐκ ἴσον οὐδ’ ὅμοιον τὸ τῶν πόλεων τούτων οὔτε τῷ μεγέθει τῶν ἔργων οὔτε τοῖσ τολμήμασιν οὔθ’ ὅλωσ οὐδενὶ τῶν ὑπαρχόντων. Λακεδαιμόνιοι μὲν γὰρ ἐν Λεύκτροισ ἀτυχήσαντεσ οὐκ ἀνήνεγκαν, ἀλλ’ ὥσπερ ἀνδρὸσ τελευτὴ κἀκείνοισ συνέβη. εἰρήνην μὲν γὰρ ἀπηξίωσαν ποιήσασθαι πρὸσ Θηβαίουσ, μόνῃ τῇ τῶν Ἀθηναίων πόλει νομίζοντεσ εἴκειν εὐπρεπῆ συμφορὰν εἶναι, ἀναμιχθέντεσ δὲ τοῖσ ἄλλοισ Πελοποννησίοισ οὐ μᾶλλον σώζειν ἑτέρουσ εἶχον ἢ τῶν ἄλλων ἐδέοντο σώζειν σφᾶσ· καίτοι τὸ μέγιστόν γε αὐτοῖσ ἡ πόλισ ἤρκεσε, τὸ μὴ ὥσπερ καταιγίδοσ ἢ στροβίλου τινὸσ ἐμβολῇ καθάπαξ ἀναρπασθῆναι. ἡ δὲ πόλισ κλαπεῖσα τῇ ναυμαχίᾳ τῇ καθ’ Ἑλλήσποντον, καὶ στερηθεῖσα τῶν νεῶν καὶ τῶν τειχῶν, καὶ μετὰ τοῦτο ἐν αὑτῇ στάσει χρησαμένη, καὶ Λακεδαιμονίων οὐδὲν μέτριον ποιούντων, ἐκείνουσ μὲν δι’ ἑνὸσ ἀνδρὸσ ἀφείλετο τῆσ θαλάττησ τὴν ἀρχὴν, αὐτὴ δ’ ἐπέστη τοῖσ Ἑλληνικοῖσ ὥσπερ ἄρτι παριοῦσα ἀπὸ τῶν Μηδικῶν. οὐ τοίνυν μόνον τὰ τῶν πολέμων ἐλαττώματα κάλλιον ἤνεγκεν ἢ τὰσ εὐπραξίασ ἕτεροι, ἀλλὰ καὶ τὰσ οἴκοι δυσκολίασ οὕτω διέθετο ὥσθ’ ὁρ́ον εἶναι σωφροσύνησ πᾶσιν ἀνθρώποισ καὶ μηδένα μηδ’ ὕστερον ἐξευρεῖν ἔχειν βέλτιον τῶν ὑπ’ ἐκείνων γενομένων μηδέν. ἔδειξε δὲ τῇ τ’ ἐπὶ τῶν τετρακοσίων μεταστάσει τῆσ πολιτείασ, ἣν ἀψοφητὶ κατέλυσε, καὶ τῷ πρὸσ τοὺσ τριάκοντα πολέμῳ, μηδέν τι πρὸσ πλείουσ μετ’ ἐκείνουσ γενομένῳ. ἀλλὰ μὴν ἅμα σωφροσύνησ τε καὶ τόλμησ οὐδένεσ ἀνθρώπων σαφέστερα δείγματ’ ἐξήνεγκαν, οἵ γε ὀλίγῳ μὲν πλείουσ ὄντεσ ἢ πεντήκοντα οἱ πρῶτοι ταῦτα βουλεύσαντεσ ὁμοῦ πρόσ τε τὴν Λακεδαιμονίων ἀρχὴν γῆσ καὶ θαλάττησ οὖσαν καὶ πρὸσ τοὺσ ἐν αὐτῇ τῇ πόλει κινδυνεύειν ὑπέστησαν, οἰόμενοι δεῖν ἢ ζῆν ἐν ἐλευθερίᾳ, ἢ μὴ προσορᾶν τὸν ἥλιον, κακίασ μάρτυρα ἑαυτοῖσ γενόμενον. ἐπεὶ δ’ ἠγωνίσαντο μὲν πρὸσ τοὺσ ἀπὸ τοῦ ἄστεοσ, ἀντετάξαντο δὲ Λακεδαιμονίοισ, ἔσχον δὲ τὸν Πειραιᾶ, παράδειγμα δ’ ἀνθρώποισ τῶν ἐν τοῖσ δεινοῖσ ἐλπίδων ἐγένοντο, ὁ δῆμοσ ἤδη συνειλεγμένοι ἅμα τ’ εἰσ χεῖρασ παρῆσαν καὶ σχεδὸν εἰσ λόγουσ, ὥσπερ ὑπὲρ ἀλλήλων, οὐχ ὑπὲρ αὑτῶν πολεμήσοντεσ ἑκάτεροι·

ὥστε μὴ εἶναι διελέσθαι πότερον τῶν ἐναντίων ἦν καταρᾶσθαι τὴν στάσιν, ἢ τῶν εὔνων συνεύξασθαι τῇ πόλει, τοῦτόν γε λυθεῖσαν τὸν τρόπον. ἐνόσησε μὲν γὰρ τῇ τῶν πάντων ἀνθρώπων φύσει, ἰάθη δὲ τῇ ἑαυτῆσ· ὥστε καὶ τοῦτο ζῆλον αὐτῇ μᾶλλον ἐνήνοχεν ἢ συμφοράν. βούλομαι δὲ τοσοῦτον ἔτι ὑπὲρ τῶν ἀνδρῶν ἐκείνων εἰπεῖν, ὅτι τῇ μὲν τόλμῃ παρῆλθον οὐ μόνον Λακεδαιμονίουσ, ἀλλὰ καὶ τοὺσ Μαραθῶνι σχεδὸν τῶν προγόνων. οἱ μὲν γὰρ, εἰ καὶ πολὺ τῶν ἐναντίων ἥττουσ, ἀλλ’ οὖν ἐν πλήθει συντάγματοσ ὄντεσ ἐθάρρησαν, οἱ δ’ ὀλίγῳ πλείουσ ὄντεσ οἱ σύμπαντεσ ἢ πρὸσ ὅσουσ τοὺσ τυράννουσ ἠγωνίζοντο Φυλὴν κατέλαβον. καὶ οἱ μὲν εὐθενούσησ τῆσ πόλεωσ ξένουσ καὶ βαρβάρουσ, οἱ δ’ ἑτέρωσ πεπραγυίασ Λακεδαιμονίουσ τῶν Ἑλλήνων ἄρχοντασ καὶ τοὺσ ἐκ τοῦ ἄστεοσ αὑτῶν ἐκράτησαν. κρατήσαντεσ δὲ εὐψυχίᾳ τοὺσ ἐχθροὺσ, ἐπιεικείᾳ τοὺσ οἰκείουσ ἐνίκησαν. χρησάμενοι δ’ ἀμφοτέροισ, καὶ τῇ παρὰ τοὺσ ἀγῶνασ ἀνδρείᾳ καὶ τῷ μετὰ τὰσ πράξεισ ἃ δεῖ βουλεύσασθαι, οὕτωσ ἀνεκτήσαντο τὴν πόλιν ὥστ’ εἴ τισ βούλοιτο μὴ πάντα διηγεῖσθαι, ἐνεῖναι κλέψαι τὴν συμβᾶσαν ἐπὶ τοῦ πολέμου συμφοράν·

οὕτωσ ἀκολούθουσ ταῖσ ἄνω πράξεσι τὰσ ἐφεξῆσ καὶ προείλοντο καὶ κατώρθωσαν. καίτοι ἧσ, ὅτε πάντων ἀπεστέρητο, τοσοῦτον ἡττῶντο Λακεδαιμόνιοι, πόσῃ τινὶ τῇ περιουσίᾳ χρὴ νομίζειν ταύτην ὑπεραίρειν; ὃ δ’ οὐδενὸσ ἧττον τῶν ὑπ’ ἐκείνων πραχθέντων ἄξιον εἰπεῖν τε καὶ τιμῆσαι, Λακεδαιμονίων γὰρ ἃ τοῖσ τριάκοντα ἐδάνεισαν ἐπὶ τὸν δῆμον ἀπαιτούντων, ἐπειδὴ συνέβησαν, συνεξέτισεν ὁ δῆμοσ, ἵν’ ἔργῳ τὰσ συνθήκασ βεβαιώσηται. καὶ μὴν Λακεδαιμόνιοι μὲν ὅπωσ ὡμίλουν ἀλλήλοισ οὐκ ἂν ἔχοιμεν εἰπεῖν· ἔκρυπτον γάρ· ἡ δὲ πόλισ πρὸσ τῷ τὰ σφέτερα αὐτῆσ οὕτω θέσθαι μετὰ πολλῶν μαρτύρων καὶ τοῖσ ἄλλοισ παράδειγμα κατέστη. τὸ γοῦν Ἀργείων πλῆθοσ νοσοῦν ὕστερον ἰάσατο καὶ ἔργῳ καὶ λόγῳ· πέμψασα γὰρ ὡσ αὐτοὺσ καὶ ὑπομνήσασα τῶν ἑαυτῆσ διήλλαξε. φαίνονται τοίνυν ὁμοίωσ τά τε οἰκεῖα καὶ τὰ κοινὰ τῶν Ἑλλήνων πολιτευσάμενοι μόνοι τῶν ἄλλων· τούσ τε γὰρ Ἕλληνασ οὐ μόνον ἐκ τῶν πολεμίων ᾤοντο δεῖν ῥύεσθαι, ἀλλὰ καὶ νοσοῦντασ ἐν αὑτοῖσ ἀπαλλάττειν, αὐτοί τε καὶ πρὸσ τοὺσ ἔξω πολέμουσ καὶ πρὸσ τὰσ οἴκοι δυσκολίασ παρεσκευασμένοι κρεῖττον ἐλπίδοσ ἑωρῶντο. οὐ δὴ τὸ τοὺσ ἄλλοθεν ἥκοντασ καὶ πολλῷ νεωτέρουσ πρὸσ αὐτόχθονασ καὶ πρεσβυτέρουσ, οὐδὲ τὸ τῆσ πόλεωσ ἑτέροισ καταδειξάσησ, οὐδὲ τὸ μηδενὸσ ἄλλου πλὴν τῶν εἰσ τὸν πόλεμον προνοουμένουσ, τῆσ πόλεωσ πλέον τοῖσ ἄλλοισ ἢ ταύτῃ νικώσησ, οὐ ταῦτα μόνον δείκνυσι τὸ οὐκ ἴσον, ἀλλὰ καὶ τὸ ἐν αὐτοῖσ τοῖσ τοῦ πολέμου πράγμασι καὶ καιροῖσ τοσοῦτον φαίνεσθαι κρατοῦσαν τὴν πόλιν, εὖ τε καὶ ὡσ ἑτέρωσ χωροῦσιν, ὡσ τά τ’ εἰρημένα δηλοῖ καὶ δι’ ὧν προσθήσομεν ἔξεστι θεωρεῖν. πάσχω δ’ ἔγωγε πρὸσ τὰσ τῆσ πόλεωσ πράξεισ ὅπερ οἱ πρὸσ τοὺσ ἐν ὡρ́ᾳ· ἀεὶ γάρ μοι τὸ προφαινόμενον τῶν ἔργων κάλλιστον φαίνεται καὶ τίθεμαι τούτῳ κατὰ τὸν λόγον.

ταῦτα μὲν οὖν θεῶν τισ ἂν κρίνειε καλῶσ, ἐγὼ δ’, ὥσπερ ὑπεσχόμην, δίειμι τῶν λοιπῶν τὰ γνωριμώτατα, ἐξ ὧν ἅμα τήν τε γνώμην καὶ τὴν δύναμιν τῆσ πόλεωσ ἔξεστι λογίζεσθαι. ἕνα μὲν τοίνυν καὶ πρῶτον ἄτοπον πόλεμον καὶ θαυμαστὸν ἤρατο ὑπὲρ Θηβαίων. ἐπειδὴ γὰρ ὡσ ἀπειρηκότων ὑμῶν Λακεδαιμόνιοι παιδιὰν τὰ λοιπὰ κρίναντεσ ἤρχοντο τῆσ δυναστείασ ἀπὸ τῶν ἑαυτῶν συμμάχων καὶ φρουρὰν ἐπὶ Θηβαίουσ ἔφαινον, ἀμφότερα ἐξέπληξε τοὺσ Ἕλληνασ· οὔτε γὰρ ἡ πόλισ ἐχθροῖσ πικροτέροισ οὔτ’ αὖ Λακεδαιμόνιοι συμμάχοισ προθυμοτέροισ ἅμα καὶ δυνατωτέροισ ἐπ’ αὐτὴν ἐκείνην ἐκέχρηντο, οὐ μόνον ἀρχομένου τοῦ πολέμου καὶ μεσοῦντοσ, ἀλλὰ καὶ τὰ τελευταῖα πεπαυμένου. ἀλλ’ ὅμωσ ὁ δῆμοσ οὐκ ἐφήσθη τοῖσ γιγνομένοισ, οὐδ’ αὖ τὴν ἀκαιρίαν κατεμέμψατο τῷ μήτε ναῦσ μήτε τεῖχοσ ἔχειν πω τότε, ἄλλ’ ὥσπερ οὗ Λακεδαιμόνιοι κινοῦνται, ἐνταῦθα σφᾶσ δέον εἶναι τοὺσ ἀπαντῶντασ, παραβάλλοντεσ μέσην τοῖσ τοῦ πολέμου κινδύνοισ τὴν πόλιν, παρ’ αὐτὰ τὰ τῶν συμφορῶν ὑπομνήματα, ἐξελθόντεσ εἰσ Ἁλίαρτον ἐναντία Λυσάνδρῳ καὶ Παυσανίᾳ τὴν Βοιωτίαν ἐξείλοντο. καὶ τότε δὴ Λύσανδροσ ἀκριβῶσ ᾔσθετο ὅτι οὐχ, ὡσ ᾤετο, ἐνενικήκει τὴν τῶν Ἀθηναίων πόλιν, ἀλλ’ ὥσπερ ὠνειροπόλησε τοῖσ παισὶ παραπλησίωσ· ἡ μὲν γὰρ εὐθὺσ ἀνειλήφει τὰσ συμφορὰσ, ὁ δ’ οὐ τὰ τῶν Ἑλλήνων διῴκει, ἀλλ’ ὁμοῦ τοῖσ ἄλλοισ ἔκειτο. οὐ πολλῷ δ’ ὕστερον καὶ Κορινθίουσ Ἑλληνικὴ καὶ τῇ πόλει πρέπουσα μετῆλθε δίκη, καὶ καταφεύγουσι καὶ οὗτοι πρὸσ τὴν πόλιν· ἣν ὁτιοῦν δρῶσαν κακὸν αὐτοὺσ οὐκ ἄν ποτε τὴν ἱκανὴν δίκην ἔχειν νομίσαι πᾶσ τισ ἂν εἴκασεν ἐκ τῶν ὑπαρχόντων, οἱ δ’ ἅπερ περὶ Θηβαίων, ταῦτα καὶ περὶ τούτων γνόντεσ βοηθοῦσιν εἰσ Κόρινθον, ὡσ ἄν τισ ὑπὲρ τῆσ οἰκείασ· καὶ γενομένου τοῦ πολέμου πολλοῦ καὶ συνεχοῦσ ἐν Κορίνθῳ, μάχασ τε πολλὰσ προκινδυνεύσαντεσ, καὶ τειχίσαντεσ αὐτοὺσ καὶ τὴν πόλιν διὰ πάντων φυλάξαντεσ, κάλλιστον ἐκεῖνο ἐπέθηκαν· ἔχοντεσ γὰρ τὸν Ἀκροκόρινθον καὶ παρὸν αὐτοῖσ κατασχεῖν τὴν πόλιν, ἡνίκ’ ἐβούλοντο, οὐκ ἐδέξαντο οὐδ’ ἐβουλεύσαντο, ἔργῳ δείξαντεσ ὅτι τὸ τῶν προστατῶν πολεμοῦσιν, οὐχ αὑτοῖσ ἰδίᾳ τι πράττοντεσ.

καὶ τέλοσ εἰσ τοῦτ’ ἀπορίασ κατέστησαν Λακεδαιμονίουσ ὥστ’ ἐπὶ τὸν Περσῶν βασιλέα πάλιν καταφεύγουσι καὶ δι’ ἐκείνου ποιοῦνται τὴν θρυλουμένην εἰρήνην, τοὺσ τὴν Ἀσίαν οἰκοῦντασ Ἕλληνασ προέμενοι, περὶ ὧν οὐδὲν ἔγωγε κατηγορῶ· ἀλλ’ εἴ τισ ἔροιτο αὐτοὺσ πότερον ἑκόντεσ ταῦτα συνεχώρησαν, ἢ βιασθέντεσ, εἰ μὲν ἑκόντεσ φήσουσιν, ἀνάγκη προδεδωκέναι φάσκειν, ὃ τίσ ἂν πιστεύσειεν; εἰ δ’ ἄκοντεσ καὶ δι’ ἀνάγκην, ὁμολογοῦσιν ἡττῆσθαι δή που πρὸσ τὴν πόλιν τοῖσ ὅλοισ· οὐ γὰρ ἂν, εἴ γ’ εἶχον ὅ τι χρήσονται τοῖσ πράγμασιν, εἶτ’ ἐξεπίτηδεσ τοιαύτην αἰσχύνην ὑπέστησαν. ὥστε τῷ μόνῳ λειπομένῳ τῶν λόγων αὐτοὶ μαρτυροῦσι προέχειν τῷ πολέμῳ τότε τὴν πόλιν, καὶ ταῦτ’ οὐχὶ μικρόν. ἐπεὶ δὲ τῆσ εἰρήνησ ἐμνήσθην, πάλιν ἐνταῦθα ἐπανελθεῖν βούλομαι βραχύ τι. δυοῖν γὰρ ὄντοιν ἐξ ὧν κρίνονται πόλεισ, πολέμου καὶ εἰρήνησ, καὶ τούτων ἀμφοτέρων τοῖσ Ἕλλησι πρὸσ τοὺσ βαρβάρουσ γενομένων, ἐπὶ μὲν τοῦ πολέμου τοσοῦτον διήνεγκεν ἡ πόλισ ὥσθ’ ἃ μόνη κατειργάσατο, μέγιστα τῶν ἔργων ἐστίν· ἢ τοῖσ ὕστερον εἴ τισ τιθοῖτο, τοσοῦτον τῶν μετασχόντων ὑπερῆρεν, ὅσονπερ ἂν εἰ καθ’ αὑτὴν ἠγωνίζετο. χωρὶσ δὲ τούτων τοῖσ τρισὶ καιροῖσ μαρτυρεῖται· τὰ μὲν γὰρ πρῶτα τοῦ πολέμου μόνη κατέπραξεν, ἐν δὲ τοῖσ δευτέροισ καὶ πρὸσ τὸν βασιλέα προκινδυνεύσασα τὰ ἀριστεῖα ἠνέγκατο· τὰ δ’ αὖ τελευταῖα αὐτῆσ ἐστιν ἴδια, αἱ περὶ Κύπρον καὶ Παμφυλίαν ναυμαχίαι καὶ πεζομαχίαι καὶ ὁ πολὺσ δρόμοσ· ὥστε καὶ μόνη τοὺσ βαρβάρουσ καὶ πρώτη νενίκηκε, καὶ σὺν ἄλλοισ γενομένη οὐκ ἔλαττον τοὺσ συμπαρόντασ ἢ τοὺσ ἀντιπάλουσ ἐνίκα· καὶ παρέμεινε μόνη.

ἀλλὰ μὴν τῆσ γε εἰρήνησ ὅσον τὸ διάφορον· ἡ μέν γε τῆσ πόλεωσ ἐπιτάττει τῷ βασιλεῖ κἀκεῖνόν φησι δεῖν τὸ κελευόμενον ποιεῖν· οὐ γὰρ ἐᾷ πλεῖν εἴσω Χελιδονέων καὶ Κυανέων, εἰ δ’ ἐπὶ τῇ ἵππῳ μέγα φρονεῖσ, οὐδὲν μᾶλλον ἐλᾷσ ἄχρι θαλάττησ, ἀλλ’ αὐτῆσ, φησὶ, τῆσ ἵππου δρόμον ἡμέρασ τῆσ θαλάττησ ἀποσχήσεισ, καὶ ἀκούσει περὶ τῶν Ἑλλήνων ὁμοίωσ τῶν τε ἐν τῇ Ἑλλάδι καὶ τῶν ἐν τῇ σεαυτοῦ. ταῦτα μὲν ἡ τῆσ πόλεωσ εἰρήνη λέγει, ἡ δ’ ἑτέρα τοὺσ τὴν Ἀσίαν οἰκοῦντασ Ἕλληνασ ἀκούειν τοῦ βασιλέωσ κἀκεῖνον ποιεῖν ὅ τι ἂν βούληται περὶ αὐτῶν καὶ τοῖσ ἄλλοισ τὰ δίκαια ὁρίζειν προστέθεικεν. ἆρ’ ἴσον τὸ κεφάλαιον, ἢ μικρὸν τὸ διάφορον, ἀλλ’ οὐ πᾶν τοὐναντίον; πάλιν δὴ τὰ πρὸσ τοὺσ Ἕλληνασ καὶ τὰσ τῶν ἐν αὐτοῖσ πολέμων καταλύσεισ. ἡ μὲν τοίνυν πόλισ οὓσ εἷλε Λακεδαιμονίων οὐδὲν κακὸν ποιήσασα ἀπέπεμψε μετ’ εἰρήνησ, ὥσπερ ἀρκοῦν ἀρετῇ νενικηκέναι· οἱ δ’ ἐν Ἑλλησπόντῳ Λακεδαιμονίων, οὕτω γὰρ εὐπρεπὲσ εἰπεῖν, οὓσ ἔλαβον τῇ ναυμαχίᾳ κλαπέντασ Ἀθηναίων ἀπέσφαξαν παραχρῆμα, καὶ πλέον οὐδὲν προστίθημι, καὶ ταῦτα ὑπάρχοντοσ αὐτοῖσ τοῦ παραδείγματοσ οἴκοθεν, οἱά περὶ τοὺσ δυστυχήσαντασ ἡ πόλισ ἐστίν· ἀλλ’ ὅμωσ οὐδ’ οὕτωσ ἐμιμήσαντο, τοσοῦτον ἀπέσχον τοῦ πρῶτοί γ’ ἂν αὐτοὶ δυνηθῆναι καταδεῖξαι. ἔτι δ’ οἱ μὲν οὐδὲν ἀποχρῶν ἡγήσαντο, ἀλλ’ ἄχρι τῆσ τῶν τειχῶν ἦλθον καθαιρέσεωσ, ἡ πόλισ δ’ ἅπαντασ Πελοποννησίουσ κατὰ τοὺσ ἄνω χρόνουσ νενικηκυῖα, ὡσ ἐκομίσατο τὴν Εὔβοιαν, οὐ προῆλθε περαιτέρω, ἀλλὰ καὶ ἃ τῷ πολέμῳ προειλήφει, καὶ ταῦτ’ ἀπέδωκεν ἑκοῦσα, Μέγαρα, Νίσαιαν, Τροιζῆνα, Ἀχαί̈αν, Πηγάσ. δοκεῖ δ’ ἔμοιγε καὶ τὸ τῶν αἰχμαλώτων καὶ πᾶν ὅλωσ τὸ τοιοῦτον διπλῆσ ἀρετῆσ εἶναι τῇ πόλει σημεῖον, οὐχ, ὡσ ἄν τισ φήσαι, μόνον οὑτωσὶ φιλανθρωπίασ. ὅσοισ μὲν γὰρ οἶμαι παρ’ ἐλπίδασ ἢ δύναμιν τὰ τοιαῦτα κατορθοῦται, τῆσ παρούσησ ἔχονται τύχησ, ὥσπερ οἱ θηρᾶν ἀδύνατοι τὸ ληφθὲν ἀπροσδοκήτωσ οὐ μεθιᾶσιν, οὐδ’ ἂν ἀποδόσθαι τισ ἀξιώσῃ, τῆσ ἀξίασ τιμήσαιντ’ ἂν, ἀλλὰ τὴν αὑτῶν ἀδυναμίαν προστιθέντεσ πλεονάζουσιν. ἡ δ’ οἶμαι συνειδυῖα ἑαυτῇ κρείττων οὖσα τοῖσ ὅλοισ οὐδεπώποτ’ ἐμικρολογήσατο, ἐξ ἴσου τοῖσ παροῦσι τὰ ἀπόντα ἐλπίζουσα·

οὔκουν ὡσ ἀληθῶσ ἄλλωσ γ’ ἂν εἰή, εἰ μὴ τὸ πρῶτον Ὀλυμπίων προσαγόντων παρέλαβον. διὸ πάντα ῥᾷον τοῖσ πολεμίοισ ἀπέδωκεν ἢ ’κεῖνοι τὰ σφέτερ’ αὐτῶν ἀπῄτησαν. καὶ μὴν ὅστισ μὲν εἷσ Λακεδαιμονίων τῆσ πόλεωσ ἐκράτησεν οὐδ’ ἂν εἷσ εἰπεῖν ἔχοι, ὅπου γε μηδ’ ἀπὸ κοινοῦ μόνοι· Ἀθηναίων δ’ ἀνὴρ εἷσ τῆσ θαλάττησ Λακεδαιμονίουσ ἀφείλετο τὴν ἀρχὴν, μόνοσ ἀνθρώπων ἅμα τῷ βασιλεῖ στρατηγήσασ καὶ τῇ πόλει, μᾶλλον δὲ τοῖσ Ἕλλησιν. οὐδ’ ὁτιοῦν γὰρ τὸν πιστεύσαντα ἀδικήσασ ἐτείχισε τὴν πόλιν καὶ τοὺσ Ἕλληνασ ἠλευθέρωσε, Λακεδαιμονίουσ κατὰ νῆσον καὶ πόλιν νικῶν. αὐτὴν τοίνυν τὴν τῆσ θαλάττησ ἀρχὴν ἡ μὲν πόλισ ἐξ ὧν τοὺσ βαρβάρουσ τοὺσ φύσει πολεμίουσ ἐνίκησεν ἐκτήσατο, οἱ δ’ ἐξ ὧν ἡ πόλισ ἠτύχησε. κτησάμενοι τοίνυν τὴν ἀρχὴν οἱ μὲν οὕτωσ ἕκαστα διεῖλον ὥστε τὸν διοικήσαντα παρ’ αὐτοῖσ τοῖσ Ἕλλησι δίκαιον κληθῆναι μόνον Ἑλλήνων ἀπὸ τούτου καὶ μηδὲν δεῖν περιττότερον σύμβολον εἰπεῖν τῆσ ἐπωνυμίασ, ἣν δι’ ἐκείνου τότε ἡ πόλισ ἐκτήσατο, οἱ δ’ οὕτω τοὺσ παραδόντασ αὑτοὺσ διέθηκαν ὥστε κάλλιστ’ ἀνθρώπων ἀπελογήσαντο ὑπὲρ τῶν κατὰ καιρούσ τινασ αἰτιῶν γενομένων παρ’ ἐνίων τῇ πόλει· αἴτιον δ’ οὐκ ὠμότησ οὐδ’ ἅ τισ ἂν φαίη τῶν ῥᾳδίωσ εἰωθότων ἐπιτιμᾶν, ἀλλὰ τὸ μὴ ἐξικνεῖσθαι τὰσ φύσεισ ἄχρι τοῦ ἴσου. καὶ μὴν οἱ μὲν πλέον ἢ ἑβδομήκοντα ἔτη κατέσχον, οἱ δ’ οὐδ’ εἰσ τρεῖσ Ὀλυμπιάδασ διεφύλαξαν τὴν ἀρχήν· ταῦτ’ ἐστὶν ἁγὼ τοῖσ παρεξετάζειν βουλομένοισ ἄχθομαι.

ἴσωσ μὲν οὖν κἀγώ τισι ποιεῖν ἄτοπον δοκῶ, μεμφόμενοσ μὲν, αὐτὸσ δ’ εἰσ τοὺσ ὁμοίουσ λόγουσ προεληλυθὼσ, καὶ δι’ αὐτά γε ταῦτ’ εἰρηκὼσ αὐτοὺσ δι’ ἅ φημι δεῖν μὴ λέγειν. οὐ μὴν ἀλλ’ ἐξ αὐτῶν τούτων καὶ μάλιστ’ ἄν τισ κατίδοι ὡσ οὔτε ἡ χάρισ θαυμαστὴ, ἣν οἰόνται τῇ πόλει κατατίθεσθαι, οὔτ’ ἐξεπίτηδεσ τά γε τοιαῦτα ἀγωνιστέον. ὥστ’ εἴ τισ ἀξιοῖ καὶ ἡμῖν ἄρρητα ταῦτ’ εἶναι, σχεδὸν τούτου χάριν εἴρηται· χωρὶσ δὲ τούτων ἄνευ βλασφημίασ οἱ λόγοι γεγόνασι καὶ τῆσ παραπεσούσησ χρείασ ἕνεκα. οὐ γὰρ ἦν ἄλλωσ ὃ προειλόμην ἀποδεῖξαι, ὥστ’ ἐξ ὧν ἔφευγον, ἐκ τούτων προήχθην εἰπεῖν. δοκοῦσι γάρ μοι Λακεδαιμόνιοι τὸ τοῦ παρ’ Ὁμήρῳ Τεύκρου πρὸσ τὸν Αἰάντα πεπονθέναι πρὸσ τὴν πόλιν. καὶ γὰρ ἐκεῖνοσ τῶν ἄλλων προκινδυνεύων ὡσ τὸν Αἰάντα ἀναχωρεῖ καὶ δι’ ἐκείνου φαίνεται, ὡσ δ’ αὕτωσ καὶ κρύπτεται, καὶ Λακεδαιμόνιοι οἱ τῶν Ἑλλήνων προέχοντεσ καὶ προκινδυνεύοντεσ ἐν ταῖσ χρείαισ παῖδεσ τῇ πόλει παραβαλεῖν εἰσί. τεκμήριον δέ· τῶν γοῦν ὑπαρχόντων καὶ πεπραγμένων αὐτοῖσ μέγιστα ταῦτ’ ἐστὶν ὧν κεκοινωνήκασι τῇ πόλει· καὶ τούτων ἃ μὲν διείλοντο ἀπέτυχον, ἃ δὲ σὺν τοῖσ ἀπὸ τῆσ πόλεωσ ἔπραξαν, ἐνδοξότατ’ ἀνθρώπων κατώρθωσαν. οὕτω διὰ τῆσ πόλεωσ καὶ φαίνονται καὶ κρύπτονται πάλιν. οὐ μὴν ἀλλ’ ἔγωγε οὕτω παρὰ γνώμην εἰσ τούτουσ ἐξήχθην τοὺσ λόγουσ, ὥστ’ ἐβουλόμην ἂν καὶ τὰ τρόπαια ἃ μέλλω λέγειν ἀπ’ ἄλλων ὑπάρχειν ἀνακείμενα τῇ πόλει καὶ μὴ ἀναγκαῖον εἶναι προστιθέναι τοῖσ πολλοῖσ ὅτι ἀπὸ Λακεδαιμονίων. νῦν δ’ αὐτὰ τὰ πράγματα ταύτην ἄγει, ὥστ’ οὐ τοῦ παρεξετάσαι χάριν εἰρήσεται, ἀλλὰ τοῦ μὴ παντάπασι τὰσ πράξεισ παρελθεῖν· καὶ γὰρ εἰσὶν ἃσ παρεξέλιπον· δεῖ δὲ, ὡσ ἐοίκεν, οὐ τοῦ τυχόντοσ δρόμου. ἐνίκησαν μὲν τοίνυν ἐν Λεχαίῳ καὶ διέφθειραν μικροῦ πᾶν τὸ στρατόπεδον, εἷλον δὲ τὰ ἐν τῇ Κορίνθῳ φρούρια καὶ τοὺσ ἐγκαθεστῶτασ Λακεδαιμονίων ἐξήλασαν καὶ τὰ τείχη κατέσκαψαν·

ἦλθον δ’ εἰσ Ἀρκαδίαν καὶ μέχρι τῆσ Λακωνικῆσ, κατέκλεισαν δὲ τοὺσ ἐν Φλιοῦντι, καὶ τῶν ἐπεξελθόντων τρόπαιον ἔστησαν, καὶ Μαντινέων πάλιν καὶ Σικυωνίων αὖθισ ἐν τῷ πεδίῳ καὶ τῶν συμμάχων· παρέπλευσαν δ’ ἄχρι Βυζαντίου, καὶ πάντα τὸν περὶ Θρᾴκην τόπον δι’ αὑτῶν ἐποιήσαντο, ἐνίκησαν δὲ τοὺσ ἐπιλοίπουσ τῶν ἁρμοστῶν καὶ τὰσ φρουρὰσ ἐν Μηθύμνῃ καὶ πρὸσ Ἀβύδῳ. τοσοῦτον δ’ αὐτοῖσ περιῆν ὥστε καὶ τοὺσ Θρᾳκῶν βασιλέασ διήλλαξαν. γενομένου δὲ τοῦ περὶ τὴν Καδμείαν ἀπροσδοκήτου κακοῦ μόνοι τῶν Ἑλλήνων καὶ τὸ τῆσ αἰσχρᾶσ εἰρήνησ δίκαιον καὶ τὰ τῶν Ἑλλήνων καλὰ καὶ ὡσ ἀληθῶσ δίκαια ἐτήρησαν Λακεδαιμονίοισ ἐπεξελθόντεσ· ὧν ἀμφοτέρων τί χρὴ μεῖζον εἰπεῖν περὶ τῆσ πόλεωσ; τήν τε γὰρ εἰρήνην ἔσχατοι τῶν Ἑλλήνων συνεχώρησαν καὶ οὐ πρότερον πρὶν ἔγνωσαν ὅτι οὐ μόνον Λακεδαιμονίοισ ἅμα καὶ βασιλεῖ καὶ Σεύθῃ καὶ Διονυσίῳ καὶ Πελοποννησίοισ ἀνάγκη πολεμεῖν, ἐπεὶ πρὸσ τοῦτό γε ὑπῆρχον παρεσκευασμένοι, ἀλλὰ καὶ τοῖσ συμμάχοισ τοῖσ σφετέροισ αὐτῶν· οὕτω προὐδόθησαν καὶ οὐδ’ οὕτωσ ἁπάσαισ ταῖσ ψήφοισ ὑπέμειναν, ἀλλὰ τῶν γε πεισάντων κατέγνωσαν, ἡγούμενοι παρὰ τὴν αὑτῶν εἶναι φύσιν καὶ οὐ θεμιτὸν πρὸ τῶν τροπαίων ὁντινοῦν τῶν Ἑλλήνων βασιλέωσ ἀκροᾶσθαι συγχωρῆσαι. ἐπειδὴ δὲ καὶ παρὰ ταύτην τὴν εἰρήνην παρῆλθον εἰσ Θήβασ ὧν ἐγὼ φεύγω λέγειν τοὔνομα ἐπὶ τοιούτοισ, οὐ μόνον πρῶτοι τῶν Ἑλλήνων, ἀλλὰ καὶ μόνοι τῶν πραγμάτων ἀνθήψαντο, ὥσπερ ἑρμαίου λαβόμενοι, καὶ οὐχ ἓν εἶδοσ εὐεργεσίασ ἐπεδείξαντο, ἀλλ’ οὐδὲν εἶδοσ εὐεργεσίασ ἀπέλιπον, δεξάμενοι μὲν τὴν φυγὴν καὶ τὴν πρᾶξιν αὐτοῖσ συνθέντεσ καὶ προδείξαντεσ ὥσπερ δρᾶμα παρ’ αὐτοῖσ, ἀτέλειαν δὲ καὶ πολιτείαν καὶ πάντων μετουσίαν δόντεσ, ὥσπερ τοῖσ ἐκ Κορίνθου καὶ Θάσου καὶ Βυζαντίου μεταστᾶσιν. ἔπειθ’ ὡσ καὶ τῆσ διὰ τῶν ὅπλων ἐδέησε βοηθείασ, ἐξελθόντεσ μικροῦ δεῖν ἅπαντεσ ὥσπερ πομπῆσ ἀλλ’ οὐ κινδύνων μεθέξειν μέλλοντεσ, τὴν προτέραν αὐτῶν ἔξοδον μιμησάμενοι, τῇ δὲ γνώμῃ καὶ ὑπερβαλόμενοι.

τότε μὲν γὰρ οὐκ οὔσησ αὐτοῖσ συμμαχίασ πρὸσ Θηβαίουσ ἐξῆλθον, ἐν δὲ τοῖσ χρόνοισ τούτοισ καὶ τῶν στηλῶν τῶν περὶ τῆσ συμμαχίασ ὑπὸ Θηβαίων καθῃρημένων, ἀλλ’ ὅμωσ οὐχ ὑπελογίσαντο τὴν ἄνοιαν αὐτῶν τῇ χρείᾳ, οὐδὲ μᾶλλον τοῖσ δικαίωσ κινδυνεύουσιν ὠργίσθησαν ἢ τοῖσ ἀδίκωσ ἐπελθοῦσιν. οὕτω δὲ λαμπροῖσ τοῖσ λογισμοῖσ χρησάμενοι πρέπουσαν τὴν τελευτὴν ἐπέθηκαν. οὐ γὰρ παρὰ μικρὸν ἐνίκησαν οὐδ’ ὡσ φοβῆσαι μόνον Λακεδαιμονίουσ, ἀλλ’ ἐκβαλόντεσ τὴν φρουρὰν καὶ τοὺσ ἁρμοστὰσ ὑποσπόνδουσ ἀνήγαγον εἰσ τὴν ἐξ ἀρχῆσ τάξιν τὴν πόλιν. καὶ τοῦτον μὲν ὑπὲρ τῆσ ἐλευθερίασ τὸν ἀγῶνα τῆσ Θηβαίων, τὸν δ’ ἐφεξῆσ ὑπὲρ αὐτῆσ ἤραντο τῆσ σωτηρίασ αὐτῶν. παροξυνθέντων γὰρ Λακεδαιμονίων πρὸσ τὸ συμβὰν καὶ μετὰ πάσησ συμμαχίασ ἐπελθόντων ἀντετάξαντο πρὸ τῆσ πόλεωσ τῆσ Θηβαίων, στρατηγούσ τε φοβερωτέρουσ ἐκείνοισ ἀντεπιστήσαντεσ ἢ ’κεῖνοι τοὺσ σὺν Ἀγησιλάῳ παρείχοντο, καὶ διὰ πάντων σωτῆρεσ τῇ πόλει γενόμενοι. περιίσταται δέ με παντοδαπὰ ὥσπερ ἐν συγγραφῇ τῶν αὐτῶν χρόνων, ἃ μὴ ὅτι πάντα διεξελθεῖν εὔπορον, ἀλλ’ οὐδ’ ἑνὸσ στρατηγοῦ πάντα ἑξῆσ. ὧν τί παρεὶσ τίνοσ μνησθῶ; πότερον τῆσ ἐν Νάξῳ ναυμαχίασ, ἔργου τοσούτου; ἢ τῶν περὶ Κέρκυραν ἀγωνισμάτων; ἢ τῶν ἐπὶ Θρᾴκησ ὑπὲρ τῆσ ἐκεῖ πραχθέντων Ἑλλάδοσ; ἢ τῶν ἐν Ἀκαρνανίᾳ; ἢ τῶν πανταχοῦ; ἢ πάντα τἄλλα ἀφεὶσ ὃ μέγιστον ἔχω καὶ θαυμαστότατον καὶ μόνον ὡσ ἀληθῶσ τῶν Ἀθηναίων ἄξιον πρᾶξαι, τοῦτ’ εἴπω, τὸ ἐπειδὴ Θηβαῖοι Λακεδαιμονίουσ ἐν Λεύκτροισ κρατήσαντεσ ἐξελεῖν ἐπενόουν καὶ κατελέλειπτο τὰ πράγματα ἐν τούτῳ Λακεδαιμονίοισ ὥστε δεῖν ἢ θεῶν τινα χεῖρα ὑπερέχειν, ἢ τὴν πόλιν κληρονομῆσαι τῶν ἐκείνοισ ὄντων κινδύνων ἐθελοντάσ· καίτοι ἀφῖκτο μὲν κατ’ ἀρχὰσ εὐθὺσ κήρυξ παρὰ τῶν Θηβαίων, ὡσ ἐπ’ εὐαγγελίοισ ἐστεφανωμένοσ, ἧκε δ’ ἡ Πελοπόννησοσ ἅπασα διδοῦσα ἑαυτὴν, κελεύουσα ἐπ’ ἀναιρέσει τῆσ Σπάρτησ ἡγεῖσθαι·

ἔτι τοίνυν πότερον τῆσ πόλεωσ ἢ τῶν συμβάντων κατηγοροῦσιν· εἰ δὲ μὴ, Θηβαίοισ ἠπείλουν προσθήσεσθαι. οἱ δ’ ἐπὶ μὲν τοῖσ παρὰ τοῦ κήρυκοσ οὕτωσ ἐδάκρυσαν ὥσπερ οἰκείαν τινὰ συμφορὰν ἀκούσαντεσ καὶ ἀπέπεμψαν ὥσπερ ἐκ τῶν βαρβάρων ἥκοντα, πλεῖστον δὴ δόξησ ψευσθέντα· τὴν δὲ Λακεδαιμονίων ἐρημίαν ἀντὶ τῆσ Πελοποννησίων ἑκουσίου συμμαχίασ καὶ τῆσ φιλίασ τῶν κεκρατηκότων εἵλοντο, οὐχ ὧν ἐπεπόνθεσαν αὐτοὶ μνημονεύσαντεσ, ἀλλ’ ἃ πείσονται Λακεδαιμόνιοι περιοφθέντεσ αὑτῶν εἶναι λῦσαι νομίσαντεσ. ὃ δὲ δὴ μάλιστα ἄξιον τῆσ ἐκείνων φύσεωσ ἀγασθῆναι καὶ κρεῖττον ἢ κατ’ ἄνθρωπον ἡγήσασθαι, ἐξὸν γὰρ αὑτοῖσ ἀκολουθοῦντασ ἔχειν Λακεδαιμονίουσ καὶ κατὰ γῆν καὶ κατὰ θάλατταν, ἢ περιιδεῖν ἐπὶ κεφαλὴν ὠσθέντασ, συμμάχων, περιοίκων, οἰκετῶν, ἁπάντων ἐπανεστηκότων, ἐπὶ τοῖσ ἴσοισ ἐδέξαντο, καὶ πορευομένησ ὥσπερ φλογὸσ τῆσ Θηβαίων δυνάμεωσ ἐπὶ τὴν πόλιν τῶν Λακεδαιμονίων καὶ τὰ λοιπὰ τῆσ Πελοποννήσου μόνοι καὶ Ἑλλήνων καὶ βαρβάρων προστάντεσ ἐκώλυσαν. ἐξ ὧν οὕτωσ ὑπὸ πάντων ἑωρῶντο ὥστε καταστῆναι τὴν πόλιν συνέδριον τῆσ συμμαχίασ ἁπάσησ. θαυμάζω τοίνυν τῶν τὰ Μηλίων καὶ Σκιωναίων τολμώντων προφέρειν τῇ πόλει ποῦ γῆσ ἢ θαλάττησ ὄντεσ ταῦτα κατηγοροῦσι, πότερον ταῦτα μόνα ἀκούσαντεσ τῶν πεπραγμένων τῇ κατὰ ἦθοσ πόλει, ἢ ταῖσ ἑαυτῶν πατρίσιν οὐκ ἂν συμβουληθέντεσ καὶ ταῦτα καὶ τἄλλα ὑπάρχειν ὅσα τῇ πόλει; εἰ μὲν γὰρ οὐ συμβούλεσθαι φήσουσιν, ἀντεπιδειξάντων οἷσ ἀγάλλονται· εἰ δ’ οὐκ ἂν φύγοιεν τὴν αἱρ́εσιν, εἴ τισ αὐτοῖσ διδοίη θεῶν, παυσάσθων μείζοσιν ἢ καθ’ αὑτοὺσ λόγοισ ἐγχειροῦντεσ. εἰ μὲν γὰρ τῆσ πόλεωσ, οὐδὲν, ὡσ ἐοίκε, τῶν μεγίστων ἐπίστανται, ἀλλ’ ἐκπέφευγεν αὐτοὺσ ἀφ’ ὧν ἡ πόλισ γνωρίζεται·

εἰ δὲ τὰ συμβάντα μέμφονται, οὐχ ὅμοια τοῖσ ἄλλοισ, ὡσ ἐοίκεν, οἷσ προείλετο ἡ πόλισ νομίζοντεσ οὕτω μέμφονται ὥστ’ ἐξ ὧν τὸ πρᾶγμα κακίζουσι τὴν πόλιν ἐγκωμιάζουσι. τότε γὰρ κακία καὶ πόλεωσ καὶ ἰδιώτου δείκνυται, ὅταν ἢ μόνα τῳ προσῇ τὰ ὑπαίτια, ἢ πλείω τὰ φαῦλα τῶν ἐπιεικῶν ἐλέγχῃ τισ ἢ μείζω· προσκείσθω γάρ. ὅταν δ’ ἐξετάζων διὰ πάντων ἑνὸσ καὶ δυοῖν λαμβάνῃ, λέληθασ ἐπαινῶν οἷσ ἀφίησ, ἄλλωσ τ’ εἰ μηδ’ ἰδιώτου ποιεῖ τὴν κρίσιν, ἀλλὰ πόλεωσ καὶ ταύτησ πρεσβυτάτησ τῶν Ἑλληνίδων καὶ ᾗ πλεῖστα ὑπάρχει τὰ δέοντα συμβάντα. εἰ δὲ δεῖ καὶ περὶ τούτων ἀποκρίνασθαι, οὐκ ἐρῶ πῶσ οἱ μετὰ ταῦτα δυνηθέντεσ προσηνέχθησαν τοῖσ αὐτοῖσ τούτοισ πράγμασιν· οὔτε γὰρ λυπεῖν ἔγωγε οὐδένα τῶν Ἑλλήνων προῄρημαι, ἀλλ’ ἀνεῖται τῷ γένει τῶν Ἑλλήνων ὁ λόγοσ φιλοτιμία κοινὴ, οὔτ’ ἂν ἑτέρουσ ἐπιδείξω δή που μείζω καὶ δεινότερα εἰργασμένουσ, ἀπολογία τοῦτ’ ἐστὶν ὑπὲρ τῆσ πόλεωσ, ἀλλ’ ὁμολογία μᾶλλον εἰσ συγγνώμην καταφεύγουσα· οὐδὲν οὖν δέομαι τοιαύτησ ἀπολογίασ. ἀλλά μοι δοκοῦσιν ὅλωσ ἠγνοηκέναι τὴν τῶν πραγμάτων φύσιν καὶ ὥσπερ ἔξω οἰκεῖν τῆσ οἰκουμένησ οἱ τοὺσ τοιούτουσ παραφέροντεσ λόγουσ. πῶσ γὰρ ἂν καὶ λογίζεσθαι φαίη τισ αὐτοὺσ περὶ τῶν ὄντων μετρίωσ, ἢ πῶσ ὑπὲρ ἀρχῆσ χρῆναι διαλέγεσθαι, εἰ τοῦτο πρῶτον ἠγνοήκασι, τὴν φύσιν αὐτῆσ; ἅπασα γὰρ δήπουθεν ἀρχὴ τῶν κρειττόνων ἐστὶ καὶ παρ’ αὐτὸν τὸν τῆσ ἰσότητοσ νόμον· εἰ δὲ μὴ, πῶσ ἴσον ἢ ποῦ δίκαιον ἢ φόρουσ ἐκλέγειν ἀπὸ τῆσ ἀλλοτρίασ, ἢ νόμουσ τιθέναι τοῖσ οὐδὲν δεομένοισ, ἢ κρίνειν τἀκείνων, ἢ προστάττειν, ἢ πολεμεῖν, ἢ κτᾶσθαι τὰ μὴ προσήκοντα; ὅλωσ γὰρ οὐδὲν τούτων ἀπὸ τοῦ ἴσου γίγνεται. ὥστ’ εἴ τισ ἀκριβολογεῖται περὶ τῶν δικαίων καὶ σοφιστὴσ εἶναι μᾶλλον βούλεται ἢ τῇ τῶν πραγμάτων φύσει συγχωρεῖν, οὐκ ἂν φθάνοι διαγράφων πάσασ ἀρχάσ τε καὶ δυνάμεισ ἁπλῶσ·

ὡσ ἅπαντά γε ταῦτά ἐστιν ἐν τῷ θεσμῷ τοῦ κρείττονοσ. εἶθ’ ὑπὸ σοφίασ ἄνεισι μέχρι τῶν θεῶν, ἐλέγχων, καὶ λέγων ὡσ οὐδὲ οὗτοι τοῖσ ἀνθρώποισ ἐξ ἴσου προσομιλοῦσιν, ἀλλ’ ᾕρηνται κρείττουσ εἶναι. ἀλλ’ οἶμαι ταῦτ’ ἐστὶ γωνίασ ἀξίων ἀνθρώπων καὶ τὸν ἥλιον οὐχ ἑορακότων, ὃσ ἀφαιρεῖται τοὺσ ἄλλουσ ἀστέρασ τὸ φαίνεσθαι. εἰ δ’ ἀναγκαῖον τὸ πάσῃ δυναστείᾳ καὶ πάσῃ περιουσίᾳ τὰ τοιαῦτα προσεῖναι, καὶ οὗτόσ ἐστιν ἀρχῆσ θεσμὸσ, μὴ ἀπὸ τοῦ ἴσου πρὸσ τοὺσ ὑπηκόουσ κρίνεσθαι, τότε νικῶν ἀπίτω τισ, ὅταν δείξῃ τῶν ἄλλων εἴτε Ἑλληνικῶν δυνάμεων εἴτε καὶ βαρβαρικῶν βασιλειῶν ἡντινοῦν ἐλάττονι τῷ τῆσ πλεονεξίασ γιγνομένῳ χρησαμένην ἢ τὸν τῶν Ἀθηναίων ἔστι δῆμον εὑρεῖν. φανήσεται γὰρ ἃ μὲν διαφερόντωσ ἐβουλεύσατο ἑνὸσ ἀνδρὸσ ἤθει κεχρημένοσ τοῦ βελτίστου, ἃ δ’ ἐγκαλοῦσί τινεσ, οὐ τῇ κοινῇ φύσει τῶν ἀνθρώπων ἐξαμαρτὼν, ἀλλὰ τῇ τῆσ ἀρχῆσ ἀκολουθήσασ ἀνάγκῃ, καὶ δυνάμει μὲν ἄρχων καταστὰσ τὸ ἐξ ἀρχῆσ, φιλανθρωπίᾳ δὲ τὸ τῆσ ἀρχῆσ δεδοικὸσ ἑκὼν μεθεὶσ καὶ σχεδὸν αὐτὸσ αὑτῷ τῶν ἐγκλημάτων αἴτιοσ γεγονώσ. πλείστῳ γὰρ τῷ κοινῷ καὶ μετρίῳ πρὸσ ἅπαντασ χρησάμενοσ καὶ τρόπον τινὰ τῆσ πολιτείασ μᾶλλον κοινωνοὺσ ποιησάμενοσ ἢ δυναστείασ νόμῳ κατέχων, ταυτὸν τοῖσ χρηστοῖσ ἔπαθε τῶν δεσποτῶν· οὐ γὰρ διὰ τὴν ἄλλην ἐπιείκειαν χάριτοσ παρ’ ἐνίων ἔτυχεν, ἀλλ’ εἴ τι προσηνάγκασεν, ἐπιφανῶσ ἔδοξε βιάζεσθαι. καὶ μὴν εἰ μὲν ἔχοντασ τὸ τῶν ὑπηκόων σχῆμα ταῦτ’ εἰργασμένοσ φαίνεται, δῶμεν τοῖσ ἐθέλουσι βλασφημεῖν· εἰ δὲ τοὺσ μὲν ἀποστάντασ καὶ παρ’ ἀξίαν ὑβρίσαντασ εἰσ αὐτὸν, τοὺσ δ’ ἐκ τοῦ φανεροῦ πολεμίουσ ὄντασ, ποτέροισ ἄξιον ἐγκαλεῖν; οἶμαί γε τοῖσ τὴν ἀνάγκην παρασχοῦσιν· ἐπεὶ κἀκεῖνοί μοι δοκοῦσιν ὥσπερ ἐνέχυρον αὐτὸ τοῦτ’ ἔχοντεσ ἐπαρθῆναι καὶ τούτῳ μάλιστα πιστεύσαντεσ ἁμαρτεῖν, οὐ τῷ διὰ τέλουσ κρατήσειν τῆσ πόλεωσ, ἀλλὰ τῷ μηδ’ ἂν ληφθῶσι μηδὲν δεινὸν πείσεσθαι, ὡσ Ἀθηναίουσ γε πεφυκότασ σώζειν. δῆλον δέ·

ὃ δ’ ὡσπερεὶ κεφάλαιον τῶν χρόνων ἐκείνων ἐστὶ καὶ ὃ πάσασ τῇ πόλει καὶ τὰσ ἄνω καὶ τὰσ τότε πράξεισ ἐπεσφραγίσατο, Διονυσίου γὰρ τοῦ Σικελίασ μὲν τυράννου, πολλῶν δὲ καὶ τῶν ἐν Ἰταλίᾳ πόλεων ἐπάρχοντοσ εἰσ νοῦν ἐμβαλλομένου ἐπιθέσθαι τῇ Ἑλλάδι, τῷ μήκει τῶν πολέμων κεκακωμένῃ, καὶ τοῦτο μὲν τοὺσ προσοίκουσ τοῖσ Ἕλλησι βαρβάρουσ τεθεραπευκότοσ ἐκ πολλοῦ, τοῦτο δὲ τὸν Περσῶν βασιλέα καλοῦντοσ, καὶ τοῦ πράγματοσ ἤδη ζέοντοσ, ἔσχον τὴν πεῖραν Ἀθηναίων στρατηγοὶ δύο, ὁ μὲν τὰσ ἀπὸ Σικελίασ ναῦσ προσπλεούσασ ἁπάσασ λαβὼν αὐτοῖσ ἀνδράσιν, ὁ δὲ καταναυμαχήσασ Λακεδαιμονίουσ ἐπὶ Λευκάδι καὶ τὴν θάλατταν δι’ αὑτοῦ ποιησάμενοσ. ἃ γὰρ περὶ Μυτιληναίων μετέγνωσαν τίσ ἔχει νικῆσαι πόλισ οἷσ ἐξ ἀρχῆσ ἐβουλεύσατο; ἐκεῖνοι γὰρ ἃ μὲν τῇ προτεραίᾳ διέγνωσαν τῆσ κρίσεωσ ἦν καὶ ὧν ἠδίκηντο, ἃ δὲ τῇ ὑστεραίᾳ μετέγνωσαν τῆσ πόλεωσ ἦν μόνησ καὶ ἡ τριήρησ τὴν τριήρη κατειλήφει. θαυμάζω δὲ εἰ τῶν μὲν ἰδιωτῶν τὴν ἔργῳ πάντεσ ἀπολογίαν τιμῶσι, τῆσ πόλεωσ δὲ οὐχ ὁρῶσιν οἱ σεμνοὶ τὰ ἔργα δι’ οἱών καὶ ὅσων ἀπολελόγηται περὶ τούτων. καὶ ἡλίου μὲν καὶ σελήνησ οὐχ ὅσα βλάπτουσι κατηγοροῦμεν, ἀλλ’ ὅσων ἀγαθῶν αἴτιοι γίγνονται θαυμάζομεν, τὴν πόλιν δ’ ἐξ ὧν ἐνίοισ προσέκρουσεν, ἀλλ’ οὐκ ἐξ ὧν ἅπασιν ὡμίλησεν, οὐδ’ ἐκ τῆσ ὅλησ φύσεωσ κρινοῦμεν; οὐκ οἰόμαί γε. ὥσπερ ἂν εἴ τισ καὶ τῶν θεῶν κατηγοροίη τοὺσ σκηπτοὺσ καὶ τὰσ βροντὰσ, κἂν εἴ τι σεισθῇ, τὰσ ὅλασ καὶ κοινὰσ εὐεργεσίασ αὐτῶν ἀμελήσασ σκοπεῖν. ἡ τοίνυν πόλισ Σκιωναίουσ μὲν ἀνέστησε, τοὺσ δ’ Ἕλληνασ ἅπαντασ καὶ κοινῇ καὶ καθ’ ἑκάστουσ ἔσωσε, καὶ ταῦτα μυριάκισ. ἡδέωσ δ’ ἂν πυθοίμην τῶν ῥᾳδίωσ ἀξιούντων αὑτοὺσ τὰ τηλικαῦτα κατηγορεῖν τίνασ τοιούτουσ αὐτὴν ἀναστάτουσ ποιῆσαί φασιν οἱούσ ἀναστάτουσ ἐκώλυσε γενέσθαι Θηβαίουσ, ἢ τίνων τείχη καθελεῖν οἱᾶ Κορινθίοισ ἀνέστησεν, ἢ τίνασ τοιούτουσ ἀνελεῖν οἱούσ διετήρησε Λακεδαιμονίουσ καὶ τὰσ μετ’ ἐκείνων πόλεισ, ἄλλοισ τε πολλοῖσ παλαιοῖσ καὶ καλοῖσ ἔργοισ, καὶ τὰ τελευταῖα τῇ περὶ Μαντίνειαν ἀρίστῃ τῶν Ἑλληνικῶν, οἶμαι δὲ καὶ τῶν μνημονευομένων, ἱππομαχίᾳ. μόνη γὰρ πόλεων οὐ τύραννον ἐπηγάγετο, οὐ πλοῦτον ἐθαύμασεν, οὐκ ἀσφάλειαν, οὐχ ἡδονὰσ ἀντὶ τῶν δικαίων ἠλλάξατο, ἀλλ’ ὥσπερ ἅπασι πεφυκυῖα ζῆν οὕτωσ ἑαυτὴν ἤγαγε.

τέτταρασ ὡσ διελέσθαι γένει πολέμουσ ἡ πόλισ πεποίηται, τοὺσ μὲν αὑτῆσ ἰδίουσ, τοὺσ δ’ ὑπὲρ τοῦ κοινοῦ τῆσ Ἑλλάδοσ, τοὺσ δ’ ὑπὲρ τῶν ἐν μέρει δεηθέντων, κἀν τούτοισ αὐτοῖσ τοῖσ δεηθεῖσιν ἔνεισιν ὑφ’ ὧν ἠδίκητο καὶ οἷσ ἐγκαλεῖν εἶχεν ἐκ τῶν πρόσθεν. καὶ γάρ τοι πάντεσ, ὅσοι τῆσ Ἑλλήνων ἀρχῆσ ἐπεθύμησαν τῇ πόλει πολεμοῦντεσ διεγένοντο. καὶ Φίλιπποσ τοὺσ μὲν ὑπερεῖδε τῶν ἄλλων Ἑλλήνων, τοὺσ δ’ ἐλπίσι καὶ δωρεαῖσ αὑτῷ συμπράττειν ἔπεισε· πρὸσ δὲ τὴν πόλιν πολεμῶν ἐξ ἀρχῆσ διετέλεσεν, ὥσπερ ὁρ́ον τινὰ ἀναγκαῖον ἐκπληρῶν. ἡ δὲ ἑώσ μὲν ἐξήρκει, τοὺσ μὲν ἐξῃρεῖτο, τοῖσ δ’ ἐν πατρίδοσ μοίρᾳ κατέστη, πάντων δὲ ὥσπερ μήτηρ ὑπὲρ παίδων προὔκαμε, μόνη δὲ τὸ σύμβολον τῆσ Ἑλλάδοσ διετήρησε καὶ συνεσκίασε τὰσ κατεχούσασ τότε συμφοράσ· ἐπεὶ δ’ ἔκλινε τὰ πράγματα, οὐδὲν ἦν ἐμποδὼν Φιλίππῳ, ἀλλ’ ἐδείχθη σαφῶσ ὅτι καὶ αἱ νῖκαι τῆσ πόλεωσ τῶν Ἑλλήνων εἰσὶ νῖκαι καὶ τὰ τῆσ πόλεωσ ἐναντιώματα τῶν Ἑλλήνων ἁπάντων ἐστίν. οὐ γὰρ πρότερον τῆσ ἡγεμονίασ ἀπέστησαν Φιλίππῳ πρὶν ἡ πόλισ τὴν εἰρήνην παρεδέξατο. ἔχων δὲ πολλὰ καὶ τῶν ὕστερον εἰπεῖν καὶ μάχασ ἀτόπουσ καὶ τολμήματα θαυμαστὰ καὶ καρτερίασ ὑπερφυεῖσ, οὐκέθ’ ὁρῶ τὸν καιρὸν ἀρκοῦντα. τοσοῦτον δ’ ἔτι προσθεὶσ τοῖσ περὶ τούτων λόγοισ ἀπαλλάττομαι· φημὶ τοίνυν ἐγὼ τουτὶ μόνον τὸ σχῆμα τοῦ πολέμου πάσασ ὁμοῦ τὰσ Ἑλληνικὰσ πράξεισ ἐλέγχειν ὑστέρασ οὔσασ.

πλείουσ γάρ εἰσιν οὓσ ἡ πόλισ ἀγνωμονήσαντασ εἰσ αὑτὴν ἔσωσεν ἢ ὅσοισ μᾶλλον χάριν εὖ ποιήσασιν ἀπεμνημόνευσε, λέγω δὴ Θηβαίουσ ἀπὸ Λακεδαιμονίων, Κορινθίουσ ἀπὸ Λακεδαιμονίων, Λακεδαιμονίουσ ἀπὸ Θηβαίων, Εὐβοέασ ἀπὸ Θηβαίων, ὅτε διττῆσ ἀρετῆσ δείγματα ἐξήνεγκε, τοῖσ μὲν τὰσ πόλεισ φυλάξασα καὶ τὴν χώραν ὑφ’ ὧν ἀπεστέρητο τὴν αὑτῆσ, τοὺσ δ’ ὡσ ἐκράτησεν ὑποσπόνδουσ ἀφεῖσα, αὖθισ Εὐβοέασ ἀπὸ Φιλίππου, Βυζαντίουσ, Περινθίουσ, Χερρονησίτασ, Χαλκιδέασ τὸ καθ’ αὑτὴν, ἑτέρουσ μυρίουσ. ἀνθ’ ὧν εἰ χρῆν ὥσπερ ἰδιώτου πόλεωσ εἰκόνα ποιήσασθαι, τῆσ Ἀθηναίων προσῆκε μόνησ καὶ τιμᾶν ὥσπερ ἄγαλμα κοινὸν τῆσ Ἑλλάδοσ. ὅπερ γὰρ τῇ πόλει τὸ πρυτανεῖον, τοῦθ’ ἡ πόλισ πᾶσι κοινῇ γέγονε τοῖσ Ἕλλησιν ἐν ταῖσ χρείαισ, τῶν τροπαίων καὶ τῶν ἐπιγραμμάτων καλλίουσ ἀεὶ παρασχομένη τὰσ ὑποθέσεισ. ὃ τοίνυν ἔξω μὲν κινδύνων πέπρακται, οὐδενὸσ δ’ ἧττον ἐμφανίζει τί ποτ’ ἦν τὸ τῶν Ἀθηναίων πρᾶγμα, ἐν μὲν τοῖσ ἄνω λόγοισ ἡμᾶσ διέφυγε, νῦν δ’ ἴσωσ οὐ χεῖρον ἀποδοῦναι. γενομένων γὰρ αὐτοῖσ συνθηκῶν πρὸσ Λακεδαιμονίουσ, ἐὰν κρατήσωσι τῶν βαρβάρων, ἀνελεῖν τοὺσ μηδίσαντασ, ἐπειδὴ παρῆλθον οἱ κίνδυνοι, τῆσ ἔχθρασ ἐπελάθοντο. καὶ Λακεδαιμονίουσ ὡρμημένουσ ποιεῖν τὰ δεδογμένα διεκώλυσαν, ὁρῶντεσ τῶν πόλεων τὸ πλῆθοσ, αἷσ ἔμελλεν ἡ Ἑλλὰσ ἐλάττων γενήσεσθαι· οὕτωσ οὐ μόνον τῷ κοινῷ γένει τῶν Ἑλλήνων, ἀλλὰ καὶ τοῖσ ἐξ ἀρχῆσ ἁμαρτοῦσι καὶ εἰσ αὑτὴν καὶ εἰσ τοὺσ Ἕλληνασ ἐλυσιτέλησεν ἀεὶ δή ποθ’ ἡ πόλισ, καὶ ὅσα ἐνίκησεν ἀκριβῶσ ὑπὲρ ἁπάντων ἐνίκησε. καὶ περὶ μὲν τούτων ἱκανά.

ὧν δ’ οὐδεὶσ τὸ μέχρι τοῦδε, ὅσα γ’ ἡμεῖσ σύνισμεν, ἐν ταῖσ κοιναῖσ εὐφημίαισ ἐμνήσθη, ταῦτ’ οὐ πρὶν εἰπεῖν παύσομαι. καὶ γὰρ ὥσπερ οὐ θεμιτόν μοι φαίνεται λόγοισ τὰσ πράξεισ κοσμοῦντα τοῦ κατ’ αὐτοὺσ τοὺσ λόγουσ μέρουσ παρελθεῖν τὴν μνείαν. μόνοι γὰρ ἁπάντων ἀνθρώπων, τὸ λεγόμενον δὴ τοῦτο, ἀναίμακτον τρόπαιον ἐστήσατε, οὐκ ἀπὸ Βοιωτῶν οὐδ’ ἀπὸ Λακεδαιμονίων οὐδὲ Κορινθίων, ἀλλ’ ἀπὸ τῶν ὁμοφύλων ἁπάντων, ‐ λέγω δὲ οὐχ ὡσ ἄν τισ Ἕλληνασ προσείποι πρὸσ βαρβάρουσ ἀντιδιαιρούμενοσ, ἀλλ’ ἀπὸ τοῦ κοινοῦ γένουσ τῶν ἀνθρώπων ‐ καὶ νίκην ἀνείλεσθε ἔντιμον καὶ μεγάλην κατὰ παντὸσ τοῦ χρόνου, οὐ κατὰ τὴν ἐν Τανάγρᾳ μάχην τὴν ἀμφισβητήσιμον οὐδὲ μὰ Δία κατὰ τὴν ἐν Μαραθῶνι τὴν τοσοῦτον νικῶσαν, ἀλλ’ ὡσ ἀληθῶσ τὴν πρέπουσαν ἀνθρώπῳ καὶ διηνεκῆ καὶ ἣν Διὸσ παῖδα προσειπεῖν εὐσεβέσ. ἅπασαι γὰρ αἱ πόλεισ καὶ πάντα τὰ τῶν ἀνθρώπων γένη πρὸσ ὑμᾶσ καὶ τὴν ὑμετέραν δίαιταν καὶ φωνὴν ἀπέκλινε. καὶ οὐ φρουραῖσ ἐγκαθεστηκυίαισ ἡ δύναμισ τῆσ πόλεωσ συνέχεται, ἀλλὰ πάντων ἐξεπίτηδεσ τὰ ὑμέτερα ᾑρημένων καὶ εἰσποιούντων ἑαυτοὺσ, ὡσ δυνατὸν, τῇ πόλει, συνευχομένων καὶ παισὶ καὶ ἑαυτοῖσ τοῦ παρ’ ὑμῖν καλοῦ μεταλαβεῖν· καὶ οὔτε Ἡρακλέουσ στῆλαι κωλύουσιν οὔτε Λιβύησ κολωνοῖσ ταῦτα ὁρίζεται, οὐδ’ αὖ Βοσπόρῳ ὁποτέρῳ βούλει, οὐδὲ στενοῖσ Συρίασ καὶ Κιλικίασ, ἀλλὰ πᾶσαν τὴν γῆν τύχῃ τινὶ θείᾳ ζῆλοσ ἐπέρχεται τῆσ ὑμετέρασ σοφίασ καὶ συνηθείασ, καὶ ταύτην μίαν φωνὴν κοινὴν ἅπαντεσ τοῦ γένουσ ἐνόμισαν, καὶ δι’ ὑμῶν ὁμόφωνοσ μὲν πᾶσα γέγονεν ἡ οἰκουμένη, ἴδοισ δ’ ἂν καὶ τοὺσ ἡνιόχουσ καὶ τοὺσ νομέασ καὶ τοὺσ ἀπὸ τῆσ θαλάττησ ζῶντασ καὶ πάντα ὅσα ἔθνη καὶ κατὰ πόλεισ καὶ κατὰ χώρασ τῆσ παρ’ ὑμῶν φωνῆσ ἐχομένουσ καὶ πειρωμένουσ τῆσ γῆσ ἀνθάπτεσθαι, καθάπερ τοὺσ νεῖν ἀδυνάτουσ. ταύτην ἐγώ φημι τὴν μαρτυρίαν, ὦ Λακεδαιμόνιοι καὶ πάντεσ Ἕλληνεσ, καὶ παρ’ ὑμῶν αὐτῶν καὶ τῶν παρ’ ὑμῖν πρώτων διαφερόντωσ εἰσέτι νῦν ἐφ’ ἑκάστῃ ἡμέρᾳ τελεῖσθαι τῇ πόλει τῆσ νίκησ· οἳ τὰσ μὲν πατρίουσ φωνὰσ ἐκλελοίπασι καὶ καταισχυνθεῖεν ἂν καὶ ἐν σφίσιν αὐτοῖσ διαλεχθῆναι τὰ ἀρχαῖα παρόντων μαρτύρων·

πάντεσ δὲ ἐπὶ τήνδε ἐληλύθασιν ὥσπερ ὁρ́ον τινὰ παιδείασ νομίζοντεσ. ταύτην ἐγὼ τὴν μεγάλην ἀρχὴν καλῶ τὴν Ἀθηναίων, οὐ τριήρεισ διακοσίασ, ἢ πλείουσ, οὐδ’ Ιὠνίαν, οὐδ’ Ἑλλήσποντον, οὐδὲ τὰ ἐπὶ Θρᾴκησ, ἃ μυρίουσ μεταβέβληκεν ἄρχοντασ. τοσοῦτον γὰρ τὸ διάφορον τῶνδε τῶν λόγων πρὸσ ἅπαντασ τοὺσ ἄλλουσ ἐξ ἀρχῆσ τε ἦν καὶ ἔτι μᾶλλον ἐξεφάνη τῷ χρόνῳ, ὥστ’ οὐ μόνον ἐκλελοιπότων σχεδὸν ἤδη τῶν ἄλλων οἵδε τοσοῦτον ἀνθοῦσιν, ἀλλὰ καὶ φήσειεν ἄν τισ ἁπάσασ τὰσ τῶν ἄλλων φωνὰσ καὶ μὴ ὅτι βαρβάρων, ἀλλ’ αὐτῶν τῶν Ἑλλήνων τοῖσ τῶν ψελλιζομένων παίδων ῥήμασι προσεοικέναι ὡσ τῇ παρ’ ὑμῶν παραβαλεῖν. μέχρι μὲν γὰρ δυοῖν καὶ τριῶν ῥημάτων κἂν ἀκούοι τισ κἂν τέρποιτο ὥσπερ ἐν παιδιᾷ, τὸ δὲ λοιπὸν κόροσ ἤδη καὶ πάντα ἐλέγχεται· μόνη δὲ ἥδε πάσαισ μὲν πανηγύρεσι, πᾶσι δὲ συλλόγοισ καὶ βουλευτηρίοισ σύμμετροσ, ἔτι δὲ ἅπασι καὶ καιροῖσ καὶ τόποισ ἀρκεῖ καὶ δι’ ἴσου πρέπει· δύο γὰρ τὰ πρῶτα σχεδὸν ὡσ εἰπεῖν κέκτηται μόνη, σεμνότητα λέγω καὶ χάριν. ἀλλὰ μὴν τοῦ γε διὰ πάντων ἀγῶνοσ καὶ τόνου καὶ δρόμου καὶ κράτουσ τίσ ἂν οἱο͂́σ τ’ εἰή πλησίον ἐλθεῖν, ἑτέραν κομίζων γλῶτταν, καὶ οὐχ ὡσ ἀληθῶσ παῖσ ἀνδρὸσ ἡττηθεὶσ ἄπεισιν, ἵν’ εὐπρεπῶσ εἴπω; καὶ γάρ τοι πᾶσα μὲν ποίησισ ἡ παρ’ ὑμῶν ἀρίστη καὶ τελεωτάτη, καὶ ὅση σεμνότητοσ καὶ ὅση χαρίτων προέστηκεν. εἰ δὲ δεῖ καὶ τῆσ Ὁμήρου μνησθῆναι, μετέχει καὶ ταύτησ τῆσ φιλοτιμίασ ἡ πόλισ, οὐ μόνον διὰ τῆσ ἀποίκου πόλεωσ, ἀλλ’ ὅτι καὶ ἡ φωνὴ σαφῶσ ἐνθένδε. ἅπαντεσ δὲ οἱ λόγοι διὰ πάντων τῶν εἰδῶν οἱ παρ’ ὑμῖν ἄριστοι καὶ οὓσ οἱ παρ’ ὑμῶν ἐποίησαν, καὶ σχεδὸν οἱ διὰ πάντων ἐν Ἕλλησι νικήσαντεσ ἅπαντεσ τῇ τῶν Ἀθηναίων δυνάμει νενικήκασιν. εἰ δὲ δή τι καὶ τὸ καθ’ ἡμᾶσ ‐ τοῦτο νῦν ἐστι θεῶν ἵλεων ὄντων ‐ καὶ τοῦτ’ εἰσ ὑμᾶσ ἀναφέρει, οὔκουν ξενίαν γ’ ἔστι τῶν λόγων καταγνῶναι·

φίλιππόσ τε γὰρ εὐτυχήσασ τῇ περὶ Χαιρώνειαν μάχῃ τὴν μὲν Θηβαίων πόλιν εὐθὺσ φρουρᾷ κατέλαβε, τὴν δὲ τῶν Ἀθηναίων οὐδ’ ἰδεῖν ὑπέμεινεν, ἀλλ’ ἔστη κατὰ χώραν αἰδοῖ τοῦ κρείττονοσ. ὥσπερ γὰρ προειδυῖα ἐξ ἀρχῆσ ἡ φύσισ περὶ τῆσ πόλεωσ ὅσον τοῖσ ἔργοισ προέξει τῶν ἄλλων, κατεσκευάσατο αὐτῇ πρὸσ ἀξίαν τοὺσ λόγουσ, ἵνα αὐτή τε κοσμοῖτο ὑπὸ τῶν ἑαυτῆσ ἀγαθῶν κἄν τισι τῶν ἄλλων δέῃ, καὶ τοῦτ’ ἔχοι μετὰ τῶν ἄλλων χαρίζεσθαι. πρότερον μὲν οὖν τοὺσ καταφεύγοντασ ἐφ’ ὑμᾶσ τῶν Ἑλλήνων διεσώζετε, νυνὶ δ’ ἀτεχνῶσ πάντασ ἀνθρώπουσ καὶ πάντα γένη τῇ καλλίστῃ τῶν εὐεργεσιῶν ἀνέχετε, ἡγεμόνεσ παιδείασ καὶ σοφίασ ἁπάσησ γιγνόμενοι καὶ πάντασ ἁπανταχοῦ καθαίροντεσ. τῇ μὲν γὰρ τῶν Ἐλευσινίων τελετῇ τοῖσ εἰσαφικνουμένοισ ἐξηγηταὶ τῶν ἱερῶν καὶ μυσταγωγοὶ κέκλησθε, διὰ παντὸσ δὲ τοῦ χρόνου πᾶσιν ἀνθρώποισ τῶν εἰσ τὸ μέσον εἰσφορῶν ἱερῶν ἐξηγηταὶ καὶ διδάσκαλοι καθεστήκατε· ἀνθ’ ὧν ἅπαντασ ταῖσ πρεπούσαισ ἐπῳδαῖσ ἐφέλκεσθε, οὐκ ἰύγγι ὑποκινοῦντεσ, ἀλλὰ τῷ καλλίστῳ τῶν φαρμάκων, τῷ λόγῳ, ὅπερ οἱ θεοὶ πάντων ἀντάξιον ἀνθρώπῳ μόνῳ τῶν ἄλλων ἐδωρήσαντο. ὥστε τὰσ μὲν ἄλλασ πόλεισ, ἃσ ἕκαστοι τιμῶσι, μετὰ τὴν ἑαυτῶν φαῖεν ἂν οἶμαι πατρίδα, ἐπὶ δὲ τῆσ Ἀθηναίων ἀντέστραπται, καὶ πάντεσ οὐ τὴν ὑμετέραν εἴποιεν ἂν τιμᾶν μετὰ τὴν ἑαυτῶν, ἀλλὰ τὴν ἑαυτῶν μετὰ τὴν ὑμετέραν, ὡσ ταύτην οὖσαν τὴν ὡσ ἀληθῶσ οἰκείαν καὶ προτέραν, καὶ οὐδ’ ἂν εἷσ νεμεσήσαι. ὥσπερ γὰρ τοὺσ θεοὺσ καὶ πρὸ τῶν γονέων τιμᾶν νενόμισται, ὡσ κοινοὺσ ὄντασ ἁπάντων γονέασ τε καὶ εὐεργέτασ, οὕτω τὴν κοινὴν πατρίδα τοῦ γένουσ πρὸ τῆσ ἰδίασ εὐσεβὲσ τιμᾶν. ἄξιον τοίνυν καὶ τὸ τῆσ αἰδοῦσ εἰπεῖν ὅσον παρὰ πάντων ἐστί τε καὶ γέγονε τῇδε τῇ πόλει καὶ κατὰ πάντασ ἀεὶ τοὺσ χρόνουσ. οὐ γὰρ μόνον εὐθενούσησ τῆσ Ἑλλάδοσ ἠξιοῦτο τῶν πρωτείων, ἀλλὰ κἀν ταῖσ μεταβολαῖσ οὐδεμία ἐστὶν ἥτισ ἐξ ἴσου ταύτῃ γεγένηται. καὶ σιωπῶ τὸν Ἀλέξανδρον, ὡσ ἀεὶ πρὸσ αὐτὴν ἔσχε θεραπευτικῶσ.

ἥ τε νῦν ἀρχὴ γῆσ τε καὶ θαλάττησ, εἰή δὲ ἀθάνατοσ, οὐκ ἀναίνεται τὰσ Ἀθήνασ μὴ οὐκ ἐν διδασκάλων καὶ τροφέων μέρει κοσμεῖν, ἀλλὰ τοσαύτη τῶν τιμῶν ἐστιν ἡ περιουσία ὥστε τοσοῦτον ἑτέρωσ ἡ πόλισ πράττει τὰ νῦν ὅσον οὐ πραγματεύεται. τὰ δὲ τῆσ ἄλλησ εὐδαιμονίασ μικροῦ δεῖν παραπλήσιά ἐστιν αὐτῇ τοῖσ ἐπ’ ἐκείνων τῶν χρόνων, ὅτ’ εἶχε τῆσ Ἑλλάδοσ τὴν ἀρχὴν, καὶ προσόδων ἕνεκα καὶ προεδρίασ καὶ τοῦ παρὰ πάντων συγκεχωρηκότοσ. ὃ δὲ πάντων θεοφιλέστατον, ὅτε μὲν γὰρ ἤνθει τὰ τῶν Ἑλλήνων, διετέλει καὶ Ἕλληνασ καὶ βαρβάρουσ νικῶσα, ὧν δὲ μόνων ἔδοξεν ἔλαττον ἔχειν ἐν τοῖσ ὕστερον, τούτων τοσούτῳ κάλλιον ἀπήλλαξε καὶ εὐτυχέστερον εἰσ τέλοσ, ὥστε τῶν μὲν αἱ πόλεισ ἀπολώλασιν, ὅσαι δὲ καὶ λοιπαὶ, τῷ τῆσ ἀρχῆσ ἄγονται νόμῳ καὶ φόροισ καὶ τοῖσ ἄλλοισ ἀναγκαίοισ ὑποκείμεναι ὑποτελεῖσ· ἡ δ’ οὐ τοσοῦτον ἠλαττώθη τότ’ οὐδ’ εἰσ τοσοῦτον τοῦ χρόνου ἐξ ὅσου καὶ ὅσῳ μέχρι τοῦδε οὐ μόνον πρὸ ἐκείνων, ἀλλὰ καὶ πρὸ τῶν ἄλλων τετίμηται. δῆλον δέ· Πέλλῃ μὲν γὰρ οὐδεὶσ ἂν φιλοτιμοῖτο πατρίδι οὐδὲ Αἰγαῖσ, Ἀθηναῖοσ δὲ οὐδείσ ἐστιν Ἑλλήνων ὅστισ οὐκ ἂν εὔξαιτο μᾶλλον ἢ τῆσ ὑπαρχούσησ πόλεωσ πολίτησ γεγονέναι. οὐ μόνον δὲ τὰ τῶν ἰδιωτῶν οὕτω πρεσβεύουσι τὰσ Ἀθήνασ, ἀλλὰ καὶ πόλεισ αἱ μὲν ὡσ ἀληθῶσ ἐνθένδε καὶ παρ’ ὑμῶν οἰκισθεῖσαι ἥδιον ἂν ὡσ ἀφ’ ὑμῶν εἰσιν εἴποιεν ἢ τὴν ἴσην ὑμῖν κτήσαιντο δύναμιν, αἱ δὲ κύκλῳ περιέρχονται ζητοῦσαι τρόπον τινὰ εἰσ ὑμᾶσ ἀνενεγκεῖν. ἀλλὰ μὴν πέντε μέν ἐστι μνήμη βασιλειῶν, μὴ γένοιτο δὲ πλειόνων· τούτων δ’ ἐπὶ μὲν τῆσ Ἀσσυρίων τῆσ πρεσβυτάτησ αἱ πρῶται τῆσ πόλεώσ εἰσι πράξεισ, καὶ ὅσα τῶν θείων, εἰσ τοῦτον ἐμπίπτει τὸν χρόνον· ἐπὶ δὲ τῆσ δευτέρασ ᾔρετο ἡ πόλισ· τὴν δὲ τρίτην διὰ τέλουσ ἐνίκησεν· ἐν δὲ τῇ τετάρτῃ μόνη μὲν ἀντέσχεν, ἄριστα δὲ ἀπήλλαξε τῶν ἄλλων. ἐπὶ δὲ τῆσ πάντα ἀρίστησ καὶ μεγίστησ τῆσ νυνὶ καθεστηκυίασ τὰ πρεσβεῖα παντὸσ ἔχει τοῦ Ἑλληνικοῦ, καὶ πέπραγεν οὕτωσ ὥστε μὴ ῥᾳδίωσ ἄν τινα αὐτῇ τἀρχαῖα ἀντὶ τῶν παρόντων συνεύξασθαι.

καὶ τῶν γε δικῶν αὖ πότερον ἃσ πρὸσ ἀλλήλουσ περὶ τῆσ πόλεωσ ἐποιήσαντο, ἢ τὰσ ἐν τῇ πόλει πρὸσ ἀλλήλουσ ὑπὲρ τῶν διαφόρων, ἢ τὰσ ἀναμὶξ ἡρ́ωσι καὶ θεοῖσ ἐν θεοῖσ δικασταῖσ ἐνταυθοῖ γενομένασ; γνοίη δ’ ἄν τισ ὅσον τῇ πόλει περίεστιν ἐκ τοῦ παντὸσ αἰῶνοσ, εἰ τὰ ὑπάρχοντα αὐτῇ, πάντα μὲν οὐκ ἴσωσ δυνατὸν, μᾶλλον δὲ σαφῶσ ἀδύνατον, ἀλλ’ ὅσα γε ἐγχωρεῖ μερίσασ ἄλλο ἄλλῃ χώρᾳ καὶ πόλει προσθεὶσ, εἶτα ἀγῶνα τῷ λόγῳ ποιήσειε, καθάπερ ποιητῶν ἢ χορῶν· οὐ γάρ μοι δοκεῖ τὴν νικῶσαν εὑρεῖν ἂν ῥᾳδίωσ· οἱο͂ν εἰ φιλοτιμοῖτο ἡ μὲν ὡσ πρώτη τεκοῦσα τὸ τῶν ἀνθρώπων γένοσ, ἡ δ’ ὡσ πρώτη δείξασα τοὺσ καρποὺσ, ἡ δὲ ὡσ πλείστοισ μεταδοῦσα, ἡ δέ τισ ὡσ νόμουσ καταδείξασα, ἡ δὲ πανηγύρεισ, ἡ δ’ ὡσ ἐν καλλίστοισ κεῖται γῆσ ἅμα καὶ θαλάττησ, ἡ δὲ τοῖσ τῆσ σοφίασ ἀγαθοῖσ ἀγάλλοιτο, ἡ δὲ τὰσ ἐν τοῖσ πολέμοισ πράξεισ καταλέγοι, ἄλλη δὲ ὅσουσ ὑπεδέξατο τῶν Ἑλλήνων, ἡ δὲ τὰσ ἀποικίασ ἃσ ἀπέστειλεν, ἡ δ’ ὅ τι καὶ δοίη τισ αὐτῇ τῶν ὑπαρχόντων τῇ πόλει, φήμ’ ἔγωγε μάλιστ’ ἂν οὕτω γενέσθαι καταφανὲσ ὁπόσοισ τισὶ τοῖσ κρείττοσιν ἡ πόλισ ὑμῖν τὰσ ἄλλασ παρελήλυθεν. ἃ γὰρ ἐξαρκεῖ νειμαμένῃ τῇ Ἑλλάδι, ταῦτα μόνη συλλήβδην ἔχει. καὶ τοίνυν ὥσπερ τοῖσ ἅπασι τοσοῦτον περίεστιν, οὕτω καὶ καθ’ ἕκαστον αὖ πολλοῖσ τοῖσ εἰσ ταυτὸν φέρουσιν ἀγάλλεται. οἱο͂ν τῶν μὲν θείων εὐθέωσ δύο μὲν τὰ πρῶτα καὶ μέγιστα, ἥ τε ἐκ τῶν θεῶν τιμὴ καὶ ἡ περὶ τοὺσ θεοὺσ σπουδή. τούτων δ’ αὖ τῆσ μὲν παρὰ τῶν θεῶν τιμῆσ πότερον τὰσ ἐπιδημίασ εἴποι τισ, αἷσ τὸ κοινὸν ἐτίμησαν, ἢ τὰσ τροφὰσ αἷσ ἔθρεψαν τοὺσ ἐν τέλει καθάπερ παῖδασ ἑαυτῶν; ἢ τὰσ δίκασ ἃσ ἐποιήσαντο; καὶ μὴν τῶν γε δωρεῶν ὡσαύτωσ οὐ ῥᾴδιον τὴν μεγίστην εὑρεῖν.

ἁμιλλάσθω δὲ καὶ περὶ τούτων ἄλλη πρὸσ ἄλλην πόλισ, ἡ μὲν τοὺσ Δήμητροσ καρποὺσ κομίζουσα, ἡ δὲ τοὺσ τοῦ Διονύσου, καὶ τούτουσ οὐ μόνον τοὺσ ἀπὸ τῆσ ἀμπέλου, ἀλλὰ καὶ τῶν ἄλλων ἡμέρων· ἡ δὲ τρίτη λεγέτω τὴν τῆσ Ἀθηνᾶσ δωρεὰν, καὶ ταύτην διπλῆν, ἆρ’ οὐ πολλαῖσ πόλεσι μεριζόμενα ἐξαρκεῖ τὰ ἐκ τῶν θεῶν ἑκάστῃ φιλοτιμεῖσθαι ὡσ ἐχούσῃ τὸ κάλλιστον; αὖθισ τοίνυν τὰ πρὸσ τοὺσ θεοὺσ, τοῦτο μὲν οἱ νεῲ, τοῦτο δὲ αἱ δι’ ἔτουσ θυσίαι καὶ πρόσοδοι· ὧν τὰ μὲν παρ’ ὑμῖν πρώτοισ γεγένηται, τὰ δ’ εἰσ ὑπερβολὴν ἔτι καὶ νῦν γίγνεται· τὰσ δ’ ἀρρήτουσ τελετὰσ, ὧν τοῖσ μετασχοῦσι καὶ μετὰ τὴν τοῦ βίου τελευτὴν βελτίω τὰ πράγματα γίγνεσθαι δοκεῖ, τίσ οὐκ ἂν ἐξαρκεῖν φαίη πᾶσιν ἓν ἀντιθεῖναι; ἀλλὰ μὴν ἥ γε πρὸσ τοὺσ ἀνθρώπουσ ὁμιλία τίν’ ἐκπέφευγε τρόπον εὐεργεσίασ; πρῶτον μέν γε ἡ τῶν καρπῶν μετάδοσισ, ἔπειθ’ ἡ τῶν τελετῶν ἑτέρα, τρίτον ἡ κατὰ τοὺσ πολέμουσ προστασία, τέταρτον ἡ διὰ τῆσ σοφίασ ἀεὶ πᾶσι γιγνομένη καὶ εἰσ τοὺσ ἰδίουσ οἴκουσ καὶ εἰσ τὰ κοινὰ τῶν πόλεων ἐπικουρία. τῆσ τοίνυν σοφίασ αὐτῆσ πότερον τοὺσ νόμουσ εἴπωμεν, οἷσ ἔτι νῦν οἱ πολλοὶ χρῶνται τοῖσ ὑμετέροισ, ἢ τοὺσ λόγουσ; καὶ τῶν λόγων πότερον τοὺσ περὶ τὴν ῥητορείαν, ἢ τοὺσ διαλεκτικοὺσ, ἢ τὴν ποίησιν, ἢ τὴν ἄλλην συγγραφὴν, εἰ δὲ βούλει, τί τῆσ ποιήσεωσ εἶδοσ; ὅ τι γὰρ πρῶτον ἢ τελευταῖον εἴποισ τῆσ πρώτησ ἐστὶ τῇ πόλει. σκόπει δὴ καὶ τὰ τῶν πολέμων, τοῦτο μὲν τοὺσ ἰδίουσ ἀγῶνασ, τοῦτο δὲ τοὺσ ὑπὲρ τῶν ἄλλων, αὖθισ αὖ τὰ ἐν τῇ οἰκείᾳ κατορθώματα, καὶ πάλιν γε τὰ ἐν τῇ ὑπερορίᾳ ὁμοίωσ Ἑλλάδι καὶ βαρβάρῳ· καὶ πότερον τὴν ἀνδρείαν, ἢ τὴν φιλανθρωπίαν ἐρεῖσ τὴν ἐν αὐτοῖσ τοῖσ πολέμοισ ἐνοῦσαν; ὥσπερ γὰρ ἐν μιᾷ πηγῇ πάνθ’ ὅσα ἂν μερίσῃσ πάλιν εἰσ ἄλληλα συρρεῖ καὶ μίγνυται, εἰσ μὲν τὰσ εὐεργεσίασ οἵ τε πόλεμοι τῇ χρείᾳ τῶν δεηθέντων καὶ τὰ ἀπὸ τῆσ σοφίασ ἀγαθὰ, εἰσ δ’ αὖ τοὺσ πολέμουσ τά τε οἰκεῖα καὶ τὰ ὑπὲρ τῶν δεηθέντων. πάλιν τοίνυν τῶν ἢ ὑπὲρ αὑτῶν ἢ ὑπὲρ τῶν ἄλλων πολέμων πότερον τὰσ ναυμαχίασ χρὴ λέγειν, ἢ τὰσ πεζομαχίασ, ἢ τὰσ ἱππομαχίασ, ἢ τὰσ τειχομαχίασ;

πάντα γὰρ ταῦτα κρατίστη ἡ πόλισ. εἰ δ’ αὖ βούλει, τί τῶν ἐν τῇ θαλάττῃ μέγιστον αὐτῆσ, ἢ τί τῶν κατ’ ἤπειρον; τρεῖσ δ’ οὖν ὁρ́οι ταύτῃ κείσθων, οἷσ εἰ μὴ ἑαυτὴν, ἀλλὰ τούσ γε ἄλλουσ ἀναμφισβητήτωσ ὑπερβέβληκε· πεζομαχία μὲν ἡ Μαραθῶνι, ναυμαχία δ’ ἡ ἐν Σαλαμῖνι, ἱππομαχία δὲ, ἀπορῶ μὲν ἥντινα κρίνω, ἔστω δὲ ἡ ἐν Μαντινείᾳ· τειχομαχίασ μὲν γὰρ οὐδ’ ἠμφισβήτησεν οὐδεὶσ πώποτε. καὶ τοίνυν πότερον τῷ πλήθει τῶν τροπαίων, ἢ τῷ μεγέθει τῶν ἔργων θησόμεθα; ἢ πῶσ τὴν ἀξίαν ἀποδώσομεν; οὕτω καὶ διὰ πάντων καὶ δι’ ἑκάστου πολλαχῶσ νικᾷ. καὶ γὰρ ἀγῶνασ πλείστουσ καὶ μεγίστουσ καὶ ὑπὲρ καλλίστων ἐποιήσατο, καὶ τρόπαια πλεῖστα καὶ κάλλιστα ἐκ τῶν Ἀθηνῶν, καὶ λόγοι πλεῖστοι καὶ κάλλιστοι καὶ διὰ πάντων ὑπερέχοντεσ οἱ τῆσδε τῆσ πόλεωσ· προσθήσω δὲ καὶ παρὰ τῆσδε καὶ στρατηγοὶ σοφώτατοι καὶ ὀξύτατοι καὶ ἀσφαλέστατοι καὶ δικαιότατοι καὶ πλείουσ ἢ σύμπαντεσ οἱ τῶν Ἑλλήνων. ἵνα δ’ εἴπω κεφάλαιον, τρισὶ τούτοισ ὁ τῶν ἀνθρώπων βίοσ πληροῦται, τῇ τῶν ἀναγκαίων εὐπορίᾳ, τοῖσ τῆσ παιδείασ καλοῖσ, τῇ τῶν πρὸσ τὸν πόλεμον κατασκευῇ· δυοῖν γὰρ ὄντοιν καιροῖν, εἰρήνησ καὶ πολέμου, τὸ μὲν ἀμφοῖν κοινόν ἐστι, τὸ δὲ τῷ τῆσ εἰρήνησ ἀνεῖται καιρῷ, τὸ δὲ ἀμύνεσθαι δυνατοὺσ εἶναι ποιεῖ περὶ τῶν ὑπαρχόντων. τούτων τοίνυν ἔστω μὲν ὅ τί τισ βούλεται μέγιστον· τριῶν δ’ εἶναι πόλεων δεδόσθω ταῦτα, ἑκάστῃ ἕκαστον· φημὶ τοίνυν ἐγὼ καθ’ ἣν ἄν τισ αὐτῶν κρίνῃ, τῆσ πόλεωσ εἶναι τὸ νικᾶν. πάντα γὰρ αὕτη δείξασα καὶ πάντων ἐπὶ πλεῖστον προελθοῦσα φανήσεται· οὕτω πᾶσι τοῖσ κριταῖσ νικᾷ καὶ πρόσ γε ἔτι ταῖσ χώραισ ἁπάσαισ· ὥστ’ οὐκ ἄν τισ ὀκνήσειεν εἰπεῖν ὅτι χρὴ καὶ πρώτην καὶ δευτέραν καὶ τρίτην αὐτὴν ἐν τοῖσ Ἕλλησι κηρύττειν, ὥσπερ ἐν ἁρ́μασιν, εἰ δὴ καὶ ἁρ́μα γε ἀπὸ τῶν Ἀθηνῶν τὸ ἀρχαῖον, οὐκ ἀπὸ τῆσ Σικελίασ.

εἰε͂ν. ἀλλὰ ταῦτα μὲν τοιαῦτα. τὰ δ’ αὖ τοῦ μεγέθουσ καὶ τῆσ ἄλλησ κατασκευῆσ τίσ οὐκ ἂν ἄξια τῆσ ὅλησ τύχησ εἴποι καὶ τοῦ μεγάλου τῶν Ἀθηναίων ὀνόματοσ; τοῦτο μὲν αὐτὸν τὸν κύκλον τοῦ ἄστεοσ, μέγιστον μὲν τῶν Ἑλληνικῶν, κάλλιστον δὲ τῶν πανταχοῦ. καὶ σιωπῶ τείχη καθήκοντά ποτε ἐπὶ θάλατταν, ἡμερησίασ ὁδοῦ μῆκοσ τὰ σύμπαντα, καὶ πρὸσ τῇ θαλάττῃ κύκλουσ ἑτέρουσ ἀντιστρόφουσ τῶν περὶ τὴν πόλιν. ἀλλὰ τοὺσ δήμουσ πάρεστι δή που θεωρεῖν, ὧν ἔνιοι λαμπρότερον τῶν ἀλλαχοῦ πόλεών εἰσι κατεσκευασμένοι, καὶ πάντα δὲ τὸν κόσμον καὶ τὸν παρὰ τῆσ φύσεωσ καὶ τὸν παρὰ τῆσ τέχνησ ἐφάμιλλον κἀν τῇ πόλει κἀν τῇ χώρᾳ. τῶν μὲν αὐτοφυῶν, ἀήρ τε οὗτοσ ἐξαίρετοσ τοῦ πολλοῦ καὶ λιμένεσ τοσοῦτοι, ὧν εἷσ ἕκαστοσ ἀντάξιοσ πολλῶν. ἔτι δ’ αὐτῆσ τῆσ ἀκροπόλεωσ ἡ θέσισ καὶ τὸ ὥσπερ αὔρασ εὔχαρι προσβάλλον πανταχοῦ. ὃ δὲ καὶ ἐν αὐτοῖσ τούτοισ ἄξιον ἐπισημήνασθαι, ταῖσ μὲν γὰρ ἄλλαισ πόλεσιν, ὅπωσ ἂν ἔχωσι τοῦ οὐρανοῦ, τῆσ γε αὑτῶν χώρασ ἐπιεικῶσ ἡττᾶσθαι συμβέβηκε, τοῦ δὲ τῆσ πάσησ Ἀττικῆσ ἀέροσ οὕτωσ ἔχοντοσ ἄριστοσ καὶ καθαρώτατόσ ἐστιν ὁ τῆσ πόλεωσ ὑπερέχων. γνοίησ δ’ ἂν αὐτὴν ἐπὶ τῇ πόρρωθεν ὥσπερ αὐγῇ τῷ ὑπὲρ κεφαλῆσ ἀέρι. καὶ τὰ μὲν παρὰ τῆσ φύσεωσ τοιαῦτα, πολλὰ τῶν ὄντων ἀφελόντι. τῶν δ’ αὖ τῆσ τέχνησ τί χρὴ μέγιστον θεῖναι ἢ τί πρῶτον εἰπεῖν; νεῴ τε γὰρ ἐνταῦθα οἱ αὐτοὶ μέγιστοι καὶ κάλλιστοι τῶν πανταχοῦ, καὶ ἀγάλματα ἄνευ τῶν οὐρανίων τῆσ πρώτησ τέχνησ τὰ πρῶτα, καὶ παλαιὰ καὶ καινά· πρὸσ δὲ τούτοισ βιβλίων ταμιεῖα οἱᾶ οὐχ ἑτέρωθι γῆσ φανερῶσ, καὶ μάλα τῶν Ἀθηνῶν κόσμοσ οἰκεῖοσ, καὶ οἱᾶ δὴ τῆσ παρούσησ ἐξουσίασ καὶ διαίτησ, λουτρά τε σεμνότητι καὶ τρυφῇ νικῶντα καὶ δρόμοι καὶ γυμνάσια· ὥστ’ εἴ τισ τῆσ πόλεωσ περιέλοι τοὺσ Ἐριχθονίουσ, τοὺσ Κέκροπασ, τὰ μυθώδη, τὰ τῶν καρπῶν, τὰ τρόπαια τὰ ἐν τῇ γῇ καὶ τῇ θαλάττῃ, τοὺσ λόγουσ, τοὺσ ἄνδρασ, πάντα δι’ ὧν τὸν αἰῶνα διεξελήλυθε, σκοποῖτο δ’ αὐτὴν, ὥσπερ τὰσ νῦν φρονούσασ ἐφ’ αὑταῖσ, ἐξαρκεῖν αὐτὴν τοῖσ ὁρωμένοισ νικᾶν.

καὶ μὴν τὰ μὲν ἔσχηκε, τὰ δὲ ἔχει, καὶ οὔτε οἷσ ὑπερεῖχεν ἀφῄρηται τὴν μνήμην οὔτ’ αὖ τῆσ παρούσησ εὐδαιμονίασ ἀπολέλειπται, εἴ τῳ καὶ τούτων φίλον μεμνῆσθαι, ἀλλὰ μόνη δὴ πόλεων τὰ μὲν παλαιὰ τοῖσ παλαιοῖσ νικᾷ, τὰ δὲ καινὰ τοῖσ καινοῖσ, εἰ δὲ βούλει, τὰ μὲν παλαιὰ τοῖσ καινοῖσ, τὰ δὲ καινὰ τοῖσ παλαιοῖσ, τοῖσ ἑαυτῆσ λέγω τὰ τῶν ἄλλων. κατίδοι δ’ ἄν τισ κἀκεῖθεν τὰσ ὑπερβολὰσ αὐτῆσ· ὅσοι γὰρ καὶ μικροῦ τινοσ μέρουσ τῇ πόλει κεκοινωνήκασιν, ὡσ ἄριστοι τῶν ἄλλων ἀγάλλονται· ἡ δ’ οὐδεμιᾶσ μὲν φιλοτιμίασ ὑστερεῖ τῶν οἱστισινοῦν ὑπαρχόντων, τῶν δ’ ἑαυτῆσ οὐδένα κοινωνὸν ἔχει διὰ τέλουσ· οἱο͂ν Ἀργεῖοι παλαιότατοι τῶν Ἑλλήνων ἀξιοῦσιν εἶναι, οὐκοῦν καὶ ἡ τῶν Ἀθηναίων πόλισ· καὶ ὅλωσ οὐχ ὅμοια τὰ τῶν Ἀργείων παλαιὰ τοῖσ τῶν Ἀθηναίων οὐδ’ ἂν εἷσ φήσαι δικαστὴσ κοινόσ. Ἀρκάδεσ αὐτόχθονεσ, μετά γε Ἀθηναίουσ, καὶ τοῖσ δευτέροισ αὖ νικῶνται τῇ τῶν καρπῶν εὑρέσει καὶ δόσει. δῆλον δ’ ἐκ τῶν ἐνταῦθα φερόντων Ἑλλήνων τὰσ ἀπαρχὰσ, ἀλλ’ οὐκ ἐκεῖσε. ἄριστοι Λακεδαιμόνιοι τὰ πρὸσ τὸν πόλεμον, ἀλλὰ καὶ ἡ τῶν Ἀθηναίων πόλισ· καὶ τά γε δεύτερα ἐκείνοισ ἐν φιλοτιμίᾳ καθέστηκεν. ἔχει ταῖσ Θήβαισ χάριν καὶ τιμὴν ἡ τῶν θεῶν γένεσισ· τούτων τοίνυν ὁ μὲν ἐν τῇ Ἀττικῇ τὴν δωρεὰν ἔφηνε, τὸν δὲ πρῶτοι τῶν Ἑλλήνων Ἀθηναῖοι θεὸν ἤγαγον, χωρὶσ τῶν διὰ Θησέωσ πρὸσ αὐτὸν κοινωνιῶν. ἀλλὰ καὶ τῆσ τελευταίασ Θηβαίων ῥώμησ ἅπαντεσ μέμνηνται, ταύτησ ἡ πόλισ αἰτία, καὶ ὅτε ἔδει τἀναντία πράττειν, οὐκ ἔδεισεν. ἐπαινεῖν ἄν τισ ἔχοι Κορινθίουσ δικαιοσύνησ ἕνεκα·

ἡ τοίνυν πόλισ οὐ βεβούληται μόνον τὰ δίκαια, ἀλλὰ καὶ βραβεύουσα τοῖσ ἄλλοισ διαγέγονεν. ἐνδοξότατοι πάντων οἱ κατὰ τὴν Ἑλλάδα ἀγῶνεσ· καὶ μὴν τούτων πρεσβύτατοσ ὁ τῶν Παναθηναίων, εἰ δὲ βούλει, ὁ τῶν Ἐλευσινίων. ἔπειτα καὶ πάντασ αὐτοὺσ ἡ τῆσ πόλεωσ δωρεὰ συγκροτεῖ, λέγω γὰρ οὖν τῆσ πόλεωσ τὴν παρὰ τῆσ Ἀθηνᾶσ. Σαμοθρᾷκεσ ἀγάλλονται τοῖσ ἱεροῖσ, καὶ ταῦτα πάντων ὀνομαστότατά ἐστι, πλὴν τῶν Ἐλευσινίων· ἀλλὰ καὶ Δῆλοσ ἀνεῖται τοῖσ θεοῖσ· ἡ δέ ἐστι τῆσ πόλεωσ. τὸ δὲ δὴ καὶ τὴν εἰσ Δελφοὺσ ὁδὸν ἔργον εἶναι τῆσ πόλεωσ καὶ τὴν θεωρίαν τὴν Πυθιάδα Ἀθηναίων μόνον πάτριον τί ἂν εἴποισ ἢ τῶν θεῶν ἅπαντα ταῦτ’ εἶναι, βουλομένων πανταχῆ τὰσ Ἀθήνασ πρεσβεύειν καὶ πᾶσιν ὥσπερ χεῖρα τοῖσ καλοῖσ ἐπιβάλλειν τὴν πόλιν; ἔτι τοίνυν εἰσὶν αἳ τῶν κατὰ τὴν Ἀσίαν πόλεων μεγέθει νεῶν φιλοτιμοῦνται, αἱ δὲ κατασκευῇ λουτρῶν τῆσ χρείασ κρείττονι· καὶ ταῦτ’ ἐστὶ τῇ πόλει πρὸσ ὑπερβολὴν, καθάπερ πρώην συνῳκισμένῃ. καὶ τὸ κάλλιστον· ἃ γὰρ τοῖσ ἄλλοισ ἐν ἀγάλμασι δεῖξαι σπουδὴν ἔχει, τούτων ὑμεῖσ τοὺσ νεὼσ καὶ τὰ θέατρα κέκτησθε. ἀγάλματα θαυμάζεται καὶ τούτων πρῶτον εἶναι κρατεῖ τὸ παρ’ ὑμῖν ἐν τῇ πόλει, χωρὶσ τοῦ καὶ τἄλλα πανταχοῦ κάλλιστα προσήκειν τρόπον δή τινα τῇ πόλει. ἁπάντων γὰρ, ὡσ ἐοίκε, τῶν ἀρίστων αὕτη πατρὶσ καὶ σοφίασ πάσησ καὶ τέχνησ ἡγεμὼν, ὥστ’ οὐ μόνον τοῖσ ἀγάλμασιν, ἀλλὰ καὶ τοῖσ ἀγαλματοποιοῖσ αὐτοῖσ περίεστιν. ἀλλὰ μὴν ἑπτά γε ἀνδρῶν, ἵνα μηδὲ τοῦτο παρῶμεν, ἐνδόξων ἐπὶ σοφίᾳ γενομένων, εἷσ ἀπὸ τῆσ πόλεωσ γέγονε, καὶ δυοῖν ἀρίστοιν νομοθέταιν ἅτεροσ αὐτὸσ οὗτοσ. δύο τοίνυν ἀνδράσι τῶν πρόσθεν ἐκ θεῶν ψῆφον δεδόσθαι παρειλήφαμεν, Λυκούργῳ τε τῷ Λακεδαιμονίῳ καὶ Σωκράτει τῷ παρ’ ὑμῶν· ὥστε καὶ τῆσ ἐπὶ τοῖσ κοινοῖσ καὶ τῆσ ἐπὶ τοῖσ ἄκροισ φιλοτιμίασ μετέχειν τὴν πόλιν καὶ μηδὲν εἶναι τῶν ὀνομαστῶν ὅτῳ μὴ τὸ τῶν Ἀθηνῶν ὄνομα ἐπιφημίζεται.

εἰ τοίνυν τισ ἐρωτῴη ποῖον τῶν ἐν τοῖσ Ἕλλησι δικαστηρίων ἐντιμότατον καὶ ἁγιώτατον, τὸ ἐν Ἀρείῳ πάγῳ πάντεσ ἂν φήσαιεν. ἔθεσι δὲ τίνεσ κοινοτάτοισ καὶ δημοτικωτάτοισ ἐχρήσαντο; ἡ τῶν Ἀθηναίων πόλισ ὁμοίωσ Ἀθηναίοισ τε καὶ πᾶσιν ἀναγκαῖον εἰπεῖν, εἰ τἀληθῆ λέγειν ἐθέλοιεν. καὶ τὸ μὲν διὰ πάντων ἀποδεικνύναι συχνοῦ καὶ λόγου καὶ χρόνου, μόνοι δ’ ἁπάντων ἀνθρώπων τρία ταῦτ’ ἐνομίσατε· τῶν μὲν ὑπὲρ τῆσ πόλεωσ τελευτησάντων αὐτῶν μὲν ἐπαίνουσ ἐπὶ ταῖσ ταφαῖσ καθ’ ἕκαστον ἔτοσ λέγειν, τοὺσ δὲ παῖδασ δημοσίᾳ τρέφειν ἄχρι ἥβησ, καὶ τηνικαῦτα ἀποπέμπειν ἐπὶ τοὺσ πατρῴουσ οἴκουσ μετὰ τῶν πανοπλιῶν· τοὺσ δ’ ἀδυνάτουσ τῶν πολιτῶν δημοσίᾳ τρέφειν. ὥστε καὶ τὴν δύναμιν καὶ τὴν ἀδυναμίαν τιμῶντεσ ἐδείξατε ὡσ ἑκάτερον προσῆκε. ψηφίσματα τοίνυν πόθεν ἢ λαμπρότερα ἢ φιλανθρωπότερα; ὧν ἃ μὲν ἐν τοῖσ εἰρημένοισ ἐστὶ παραλείπω, ἓν δ’ ὡσπερεὶ δείγματοσ χάριν ἔστω μοι κατὰ παντὸσ τοῦ περὶ ταῦτα λόγου, τὸ κατ’ Ἀρθμίου τοῦ Ζελείτου νικῆσαν· ὃν, ἐπεὶ τῷ βασιλεῖ διακονῶν χρυσίον ἤγαγεν εἰσ Πελοπόννησον, πολέμιον τοῦ δήμου τοῦ Ἀθηναίων ἐψηφίσαντο αὐτὸν καὶ γένοσ καὶ ἀτίμουσ. καίτοι μόνου τούτου πάνθ’ ὁμοῦ τὰ τῶν ἄλλων ἀπολείπεται. πρεσβείασ τοίνυν πλείστασ μὲν ἐδέξατο, πλείστασ δ’ ἐξέπεμψε. καὶ τοῦτο εἰ μὲν ὅλωσ ὁμολογεῖται· εἰ δὲ μὴ, τῇ προσθήκῃ μεῖζον γίγνεται, πλείστασ γὰρ ὑπὲρ τῶν δεομένων ἀπέστειλεν. ὅσα μὲν οὖν ἢ κοινῇ τοὺσ Ἕλληνασ μὴ πολεμεῖν ἀλλήλοισ ἑκάστοτε πείθουσα, ἢ τοὺσ ἐν χρείᾳ παραμυθουμένη διεπρεσβεύσατο, ἀναγκαῖον παραλιπεῖν διὰ πλῆθοσ. δυοῖν δὲ κἀνταῦθα μνησθήσομαι· Ἀργείουσ μὲν γὰρ στασιάζοντασ ἐν αὑτοῖσ ἔπαυσε, Κρῆτασ δὲ πολεμοῦντασ πρὸσ ἀλλήλουσ διήλλαξεν.

εὐσεβείασ τοίνυν ἅμα καὶ πραότητοσ καὶ φρονήματοσ τίσ ἂν εἰπεῖν ἔχοι δεῖγμα κάλλιον; Κορινθίων γὰρ ψηφισαμένων ποτὲ μὴ δέχεσθαι τῇ πανηγύρει τὴν ἐνθένδε θεωρίαν, ἀλλὰ καὶ διὰ πρεσβείασ ἀπειπόντων τῇ πόλει μὴ πέμπειν, κοσμήσαντεσ ὁμοῦ τούσ τε θεωροὺσ καὶ τοὺσ ὁπλίτασ ἀπέστειλαν, ὡσ δ’ ἦσαν Ἐλευσῖνι, Κορίνθιοι μὲν ἧκον σπενδόμενοι, οἱ δὲ τὴν θεωρίαν πέμψαντεσ τοὺσ ὁπλίτασ ἐπανήγαγον. ἀλλὰ μὴν τῶν γε μυστηρίων τὰ μὲν ὡσ ἀρχαῖα τετίμηται, τὰ δ’ ὡσ ἀναγκαῖα, τὰ δ’ ὡσ πλείστοισ γνώριμα. πάσαισ τοίνυν ταῖσ ψήφοισ προφέρει τὰ Ἐλευσίνια. καὶ περὶ μὲν τῶν ἄλλων οὐχ ἡμῶν ὁ λόγοσ· μόνοι δὲ τῶν Ἑλλήνων καθ’ ἕκαστον ἔτοσ ποιεῖτε πανήγυριν οὐδεμιᾶσ πεντετηρίδοσ φαυλοτέραν καὶ δέχεσθε τῷ Ἐλευσινίῳ πλείουσ ἢ ἕτεροι τῇ πάσῃ πόλει· καὶ πάντεσ ἐρίζουσιν ἀεὶ τὴν παροῦσαν ἑορτὴν νικᾶν πολυανθρωπίᾳ. ἀλλὰ μὴν Ἡρακλέα γε καὶ Διοσκούρουσ ἅπαντεσ δή που θεοὺσ εἶναι νομίζουσι· τούτοισ δέ γε, ἑώσ ὡμίλουν ἀνθρώποισ, πρώτοισ ξένων ἡ πόλισ δείκνυσι τὰ ἱερά· ὥστε οἷσ νῦν ἱερὰ δρῶμεν, τούτουσ ἱεροποιήσασα αὕτη φαίνεται. καὶ μὴν ἀγῶνάσ γε τοῦ πρώτου τέλουσ μία δὴ πόλισ αὕτη πλείστουσ ἁπάντων ἔτι νῦν ἄγει. ὡσ δ’ εἰπεῖν, ἅπαντα ἢ παρ’ ὑμῖν ἐστι μόνοισ, ἢ καὶ παρ’ ὑμῶν, καὶ τριῶν ἕν γέ τι συμβέβηκε· τὰ μὲν γὰρ παρ’ ὑμῶν ἤρξατο, τὰ δ’ ὡσ κάλλιστα παρ’ ὑμῖν ἐστι, τὰ δ’ ὡσ πλεῖστα. εἰσὶ τοίνυν οἳ μηδὲν ἔχοντεσ φανερὸν δεῖξαι μηδ’ εἰπεῖν ἔργον ἑαυτῶν, μηδὲ ἐφ’ ὅτῳ δικαίωσ ἂν φρονοῖεν, ἐπὶ τοὺσ Τρωικοὺσ καταφεύγουσι χρόνουσ καὶ φιλοτιμίασ ἀμφισβητοῦσιν, οὐδ’ οὕτω λέγοντεσ οὐδὲν κοινὸν ἑαυτῶν, ἀλλ’ ἑνὸσ ἀνδρὸσ δόξησ ἐξαρτώμενοι, οἱο͂ν Φθιῶται καὶ Πύλιοι καὶ Ἰθακήσιοι, ὥσπερ τινὲσ γεωπεῖναι, δι’ ἑνὸσ τῶν πλουσίων ἑαυτοὺσ ποιούμενοι. ἡ πόλισ δὲ πρὸσ τῷ μηδὲν δεῖσθαι τοιαύτησ καταφυγῆσ οὐδὲ τούτου στέρεται τοῦ ἡδύσματοσ. ἀλλ’ ὁ κοινὸσ τῶν Ἑλλήνων ποιητὴσ ἐν τῷ καταλόγῳ τῶν νεῶν τε καὶ πόλεων τὸν Ἀθηναίων στρατηγὸν εἰσ ἄκρον φησὶν ἐλθεῖν κοσμῆσαι ἵππουσ τε καὶ ἀνέρασ ἀσπιδιώτασ.

καὶ τό γε πλείονοσ ἄξιον καὶ καθαρὸν τῆσ εὐφημίασ, τοὺσ μὲν γὰρ ἄλλουσ οὓσ ἐπαινεῖ κατὰ τὴν τοῦ σώματοσ ἕξιν ἢ καὶ ἄλλωσ πωσ ὡσ ἀρίστουσ, ἂν οὕτω τύχῃ, τῶν Ἀχαιῶν, ἢ τῶν δείνων, οὕτωσ ἐπαινεῖ· καὶ ἑτέρωθι λέγει, τῶν τότε ἐπὶ τοῦ Ἰλίου λέγων, ὡσ ἄρα ἦν κράτιστοσ τὴν τοξικήν. καὶ Νέστωρ αὐτῷ λέγει πρόσ τινασ τῶν ἐφ’ αὑτοῦ λαμπρῶν ἤδη γάρ ποτ’ ἐγὼ καὶ ἀρείοσιν ἠέπερ ὑμῖν ἀνδράσιν ὡμίλησα. καὶ ἑξῆσ ἀπαριθμεῖ πολλούσ τινασ, ὡσ αὖ κἀκείνουσ παραπλησίουσ ἀλλήλοισ ὄντασ καὶ οὐδένα ὑπερέχοντα ἐπιφανῶσ αὐτῶν. τοῦ δὲ Μενεσθέωσ μνησθεὶσ ὁ ποιητὴσ οὐδεμιᾷ τοιαύτῃ προσθήκῃ κέχρηται, ἀλλὰ ταῦτα πάντα περικόψασ εἰσάπαξ φησὶ τῷ δ’ οὔπω τισ ὅμοιοσ ἐπιχθόνιοσ γένετ’ ἀνήρ· ἐν δέ γε τοῖσ ἄνω μικρὸν τούτων διηγεῖται περὶ τοῦ Ἐρεχθέωσ ὡσ θρέψειε μὲν αὐτὸν ἡ θεὸσ, τέκοι δ’ ἡ γῆ. οὐκοῦν ἴσωσ οὐδὲν ἀπεικὸσ τοὺσ μὲν ἄλλουσ, οὓσ ἐφ’ ἑκάστων κρατίστουσ ὡρίσατο μετὰ προσθήκησ, ἢ τῶν χρόνων, ἢ τῶν γενῶν, αὐτοὺσ ἀναγορεύειν· ὃν δὲ τῶν ἀπ’ αὐτῆσ τῆσ γῆσ φύντων ὡσ ἄριστον ἐπαινεῖ, τοῦτον ὡσ διὰ πάντων τῶν ἐν τῇ γῇ φύντων ἄριστον ἐπαινέσαι. δύο τοίνυν ἀρίστουσ τὰ πρὸσ τὸν πόλεμον τιθεὶσ τῶν Ἀχαιῶν, Σαλαμίνιον δή που λέγει τὸν ἕτερον τῶν ἐπωνύμων. ἕν τι δή που καὶ τοῦτο λέγεται σεμνὸν κατὰ τὴν Λακεδαιμονίων πολιτείαν, ὅτι αὐτοῖσ ὁ θεὸσ συνέταξε τὸ κατ’ ἀρχὰσ τοὺσ νόμουσ· ὁ δέ γε αὐτὸσ οὗτοσ θεὸσ τάσ τε φυλὰσ φαίνεται διελὼν τῇ πόλει καὶ τὰ γένη καὶ τὰσ ἑκάστοισ προσηκούσασ θυσίασ θύειν ἀναθεὶσ, ὥσπερ οὖν καὶ βασιλέασ καὶ ἄρχοντασ καὶ τὴν ἄλλην πολιτείαν σχεδὸν ἅπασαν διορίσασ αὐτοῖσ. ὥστ’ οὐχ ἧττον ἂν εἰή τῆσ πόλεωσ ὁ θεὸσ νομοθέτησ ἢ ’κείνων. βούλομαι δὲ καὶ περὶ τῆσ πολιτείασ αὐτῆσ μνησθῆναι διὰ βραχέων, ὡσ ἂν οἱο͂́σ τε ὦ·

καὶ γὰρ ἅπαντεσ μὲν αὐτὴν ἐγκωμιάζουσιν, οὐ μὴν διηρευνήσατό γε ἅπαν τὸ ἐνὸν σχεδὸν οὐδείσ· ἐγὼ δὲ ἁπλοῦν τε καὶ οὐχ ἁπλοῦν λέγω. τριῶν γὰρ οὐσῶν, ὡσ ἀνωτάτω διελέσθαι, τῶν πολιτειῶν, ᾗ τισ ἂν τίθηται, τίθεται τῇ πόλει. βασιλείαισ μέν γε τὸ ἐξ ἀρχῆσ φανεῖται χρωμένη, γενεὰσ οὐκ ὀλίγασ τινὰσ, οὐ μόνον τῶν Ἐρεχθειδῶν, ἀλλὰ καὶ τῶν ὕστερον ἀξίων ὀφθέντων. δημοκρατία δ’ αὖ καὶ παιδὶ γνώριμοσ καὶ καθαρωτάτη δὴ καὶ μεγίστη τῶν πασῶν ἡ παρ’ ὑμῖν γεγενημένη. καὶ μὴν εἰσ τὴν ἐξ Ἀρείου πάγου βουλὴν βλέψαντα πάντα ἂν ἡγοῦμαι φῆσαι μὴ εἶναι καλλίω λαβεῖν ἀριστοκρατίασ εἰκόνα μηδ’ ἥτισ σώζει μᾶλλον τοὔνομα. οὕτω πάντα τὰ τῶν πολιτειῶν παραδείγματα ἐνθένδε ὡρ́μηται· καθάπερ γὰρ νομοθετοῦσα τοῖσ ἀνθρώποισ ἡ πόλισ πρὸσ τοὺσ αὑτῶν τρόπουσ ἑκάστοισ ἐκλέγεσθαι τὸ πρόσφορον, οὕτω πάντα ἐξεῦρέ τε καὶ προὔθηκεν εἰσ κοινὸν, βοηθοῦσα τῇ φύσει πανταχῆ· ὅπερ καὶ κατὰ τοὺσ καρποὺσ καὶ πολλὰ ἕτερα ἐπιδείκνυμεν αὐτὴν βεβουλευμένην. ὃ δέ γε ἔτι μεῖζον καὶ τελεώτερον, οἵ τε γὰρ βασιλεῖσ αὐτοὶ φανοῦνται διαφερόντωσ τῶν ἄλλων τὴν κοινότητα ἀγαπήσαντεσ, καὶ μάλιστα δή που πρὸσ τοὺσ πολλοὺσ ἐξ ἴσου ταῖσ γνώμαισ καταστάντεσ, ὅ τε δῆμοσ, εἴ τινα εὑρ́οι που τῶν πολλῶν ὑπερέχοντα, ἐθελοντὴσ ἑαυτοῦ προϊστάμενοσ καὶ χρώμενοσ οἱο͂ν ἄρχοντι διηνεκεῖ, τὸ δ’ αὐτὸ τοῦτο καὶ τοῖσ ὀλίγοισ φυλάττων, εἰ τῶν ἄλλων ἀμείνουσ ὄντασ αἴσθοιτο, ἐφαμίλλουσ δὲ ἐν σφίσιν αὐτοῖσ. ὡσαύτωσ δὲ καὶ ἡ βουλὴ τὸν δῆμον ὅπωσ μείζω καταστήσῃ σκοποῦσ’ ἀεὶ, τὸ δ’ αὑτῆσ οὐδεπώποτε ἰδίᾳ λογισαμένη, ἀλλὰ ταύτην καὶ καλὴν καὶ γιγνομένην πλεονεξίαν ἑαυτῆσ κρίνουσα, τὸ τῶν πολλῶν ἐπὶ σωτηρίᾳ μετ’ εὐδοξίασ προί̈στασθαι. ὥστ’ εἰκότωσ οὐ μόνον κατὰ τὴν πολιτείαν ἑκάστην, ἀλλὰ καὶ κατὰ τὴν κρᾶσιν τῶν πολιτειῶν παρὰ πάντασ τοὺσ ἄλλουσ εὐδοκιμεῖν εἶναι τῇ πόλει. ὥσπερ γὰρ ὁ πᾶσ οὑτοσὶ κόσμοσ οἶμαι συνέστη μὲν ἐκ τεττάρων, ὡσ ὁ παλαιὸσ λόγοσ, αὐτὸ δ’ ἕκαστον αὖ τούτων μετέχει τῇ φύσει καὶ τῶν λοιπῶν, τῷ δ’ ὑπερβάλλοντι τὴν ἐπωνυμίαν χωρὶσ ἕκαστον εἶδοσ εἴληφεν, οὕτω καὶ τὰσ πολιτείασ, εἰ καὶ ὅτι μάλιστα κεχωρισμέναι τυγχάνουσι, μετέχειν ἁμωσγέπωσ ἀλλήλων εἰκόσ ἐστιν, εἴπερ βασιλείαν ὀρθὴν καὶ δικαίαν ὄψεσθαι μέλλομεν, ἢ τῶν ὀλίγων ὡσαύτωσ δὲ πολλῶν ἀρχήν.

γνοίη δ’ ἄν τισ, εἰ τὰσ μὲν βασιλείασ τὰσ ἐν τῇ πόλει πρὸσ τὰσ ἑτέρωθί που βασιλείασ ἐπὶ τῶν αὐτῶν χρόνων, ἢ τῆσ Ἑλλάδοσ ἢ τῆσ βαρβάρου γεγονυίασ ὁρῴη, τὴν δ’ αὖ δημοκρατίαν τὴν Ἀθήνησι πρὸσ τὰσ ἑτέρων δημοκρατίασ, καὶ μὴν τό γε τῆσ βουλῆσ συνέδριον πρὸσ τὰ ἑτέρωθί που κύρια καὶ ἡγούμενα. εἰ γὰρ δεῖ τῶν ἄλλων ἀποστάντα ὑπὲρ τῆσ δημοκρατίασ μόνησ εἰπεῖν, φανήσονται τοῖσ μὲν βουλήμασι καὶ ταῖσ ἐπιθυμίαισ πολλῷ προπετέστεροι καὶ ὑβριστότεροι πάντεσ οἱ τοῦ σχήματοσ τούτου μετασχόντεσ, τῷ δ’ ἀξιώματι καὶ τῇ λαμπρότητι μηδ’ ἐγγὺσ τοῖσ ἀπὸ τῆσ πόλεωσ γεγενημένοι. καὶ μὴν ἐκεῖνό γε ἡ πόλισ πρώτη κατέδειξε, μὴ τίθεσθαι πλούτῳ μηδὲ θαυμάζειν. οὔτε γὰρ τοὺσ ὑπερέχοντασ ταῖσ οὐσίαισ οὐδεπώποτε ἐπῆρεν, ἀλλ’ ὅσον μὴ ἀδικεῖσθαι διὰ τοῦτο, τοσοῦτον αὐτοῖσ ἠξίου παρ’ αὑτῆσ ὀφείλεσθαι, οὔτε τοῖσ ἀρετῇ μὲν ὑπερφέρουσι, χρήμασι δ’ ἡττημένοισ, οὐδαμοῦ πώποτ’ ἔλαττον ἔνειμεν, αἰσχρὸν οἶμαι νομίζουσα τῶν μὲν οἰκετῶν οὐ τοὺσ εὐπορωτάτουσ, ἀλλὰ τοὺσ πιστοτάτουσ βελτίστουσ νομίζειν, τῶν δ’ ἐλευθέρων φασκόντων εἶναι τὴν ἀξίαν ὡρίσθαι χρήμασιν, ἀλλὰ μὴ ὁποῖόσ τισ ἂν αὐτὸσ ἕκαστοσ ᾖ, τοιοῦτον καὶ νομίζεσθαι. καὶ γάρ τοι μόνη πόλεων οὐ μετέθηκε τὸν θεσμὸν, οὐδ’ ἐποίησε τὰ τῇ φύσει τρίτα τῷ νόμῳ πρῶτα· οὐδὲ ὥσπερ τῶν φασκόντων φιλοσοφεῖν ἔστιν ἰδεῖν ἐνίουσ λέγοντασ μὲν οὕτω περὶ τούτων, ἔργῳ δὲ ὑποπίπτοντασ καὶ συγχωροῦντασ ἀεὶ τούτοισ οὓσ ἂν αἴσθωνται δυνατωτέρουσ, ἀλλὰ καὶ εἰσ ἀρχὰσ ἄγουσα καὶ πιστεύουσα καὶ πασῶν ἀξιοῦσα τῶν τιμῶν ἑωρᾶτο οὐ τοὺσ ἀπὸ τῶν μεγίστων τιμημάτων, ἀλλὰ τοὺσ ἐπιεικεστάτουσ τὰσ φύσεισ· ὡσ ὅστισ εἰσ ἀρετῆσ λόγον νικῴη, τοῦτον τοῖσ πᾶσι νικῶντα.

ἔδειξε δ’ οὐχ ἥκιστα, ἡνίκα ἴσχυσε τὰ μέγιστα. ὄντων γὰρ κατὰ τοὺσ αὐτοὺσ χρόνουσ ἐπιφανῶν ἀνδρῶν παρ’ αὐτῇ τῶν μὲν πλουσίων ὑπὲρ τὰ πρῶτα τῶν Ἑλληνικῶν οἴκων, τῶν δ’ ὡσ οἱο͂́ν τε πενεστάτων, ἐπὶ τὴν προστασίαν τῶν Ἑλληνικῶν ἕνα τῶν ἀπὸ τούτων εἵλετο· καὶ γάρ τοι ὁ μὲν οἷσ ἔταξεν εὐδοκίμησεν, ἡ πόλισ δ’ οἷσ ἔκρινε. πολλῶν δ’ ὄντων ἅ τισ ἂν περὶ τῆσ πολιτείασ εἰπεῖν ἔχοι, τὰ μὲν πολλὰ καὶ προκατείληπται καὶ ὁ καιρὸσ ἀφαιρεῖται, καὶ οὐ πᾶσα ἀνάγκη λέγειν· ἓν δέ τι προσθεὶσ καταλύσω καὶ τὸν περὶ τούτου λόγον. τὸ γὰρ εἶναι τό τε βέλτιστον καὶ τὸ κατ’ ἐξουσίαν συμπεπτωκὸσ ἐνταυθοῖ, καὶ τὴν μὲν δίαιταν κοινοτάτην ἅπασι, τὰσ δὲ τιμὰσ τοῖσ ἐπιεικεστάτοισ ἀνεῖσθαι, πῶσ οὐκ ἐλευθέρασ πόλεωσ καὶ πολιτείασ ὡσ ἀληθῶσ, ἐν ᾗ ζῆν μὲν ἔξεστιν, ὡσ ἄν τισ βούληται, τιμᾶσθαι δὲ καὶ ἰσχύειν οὐ τοῖσ βουλομένοισ ἔστιν, ἀλλὰ τοῖσ ἐξητασμένοισ; καὶ γάρ τοι κἀν τοῖσ τῶν πολέμων ἀγῶσι κἀν ταῖσ χρείαισ τὸ εἰκὸσ διεσώσαντο, οὐ τὰσ ἐξ ἡμισείασ οὐδ’ ἂν ἐλάττονοσ ἔτι μοίρασ ἐσπούδαζον ὑπὲρ τῶν πραγμάτων, ἀλλὰ πάντεσ ἐξ ἴσου ταῖσ προθυμίαισ κατὰ δύναμιν ἡμιλλῶντο, ὡσ ὑπὲρ κοινῆσ τῆσ πατρίδοσ καὶ κοινῶν τῶν ἄθλων ἀγωνιζόμενοι, καὶ οὐχ ἑτέροισ μὲν τοῦ κινδυνεύειν, ἑτέροισ δὲ τοῦ δεσπόζειν, ἂν κρατήσωσι, προκειμένου. ἐξ ὧν ὁμόνοια μὲν καὶ πίστισ ἀλλήλων ἤνθει κατὰ τὴν πόλιν, εἰ δέ που καὶ διασταῖεν, οὐ χαλεπῶσ ἀλλήλουσ ἐγνώριζον· ἀνδρείασ δ’ εἴ που δεήσαι, λῆροσ ἅπαντα τἄλλα πρὸσ ἐκείνουσ ἦν, ἐμοὶ μὲν οὐδὲ πένταθλοι δοκοῦσιν οἱ πάντα νικῶντεσ τοσοῦτον τοῖσ πᾶσι κρατεῖν. ἐν ποίοισ δ’ ἄν τισ καιροῖσ οὐχὶ βελτίων εἰή τῆσ πόλεωσ μεμνημένοσ; πότερα ἐπὶ στρατείαισ; καὶ πόθεν ἂν λάβοι καλλίω παραδείγματα; ἢ ποίοισ ἂν λόγοισ χρησάμενοσ βέλτιον ἂν παρακελεύσαιτο;

ἀλλ’ ἐν ταῖσ πανηγύρεσιν; ἀλλ’ αὐτὴ τούτων ἡγεμών. ἀλλ’ ἐν ταῖσ ἐκκλησίαισ καὶ τῇ τῶν κατὰ τὴν πόλιν διοικήσει; καὶ τίσ δήμων αὐτὸσ ὀξύτεροσ καὶ πραότεροσ, ἢ τίνεσ δημαγωγοὶ μᾶλλον ἄξιοι θαυμάσαι; ἀλλ’ ἐν τῇ τῶν λόγων ἀσκήσει καὶ τῆσ λοιπῆσ σοφίασ; ἀλλ’ ἔτι καὶ νῦν ἐνταῦθα πάντεσ συνέρχονται· καὶ τὰ γένη τῶν φιλοσόφων οὐ τέθνηκε τῇ τῆσ πόλεωσ ἀγαθῇ τύχῃ, χωρὶσ τοῦ καὶ τοὺσ ὅπου δὴ γῆσ ἀναγκαίωσ ἔχειν ἅμα τῶν τε λόγων καὶ τῶν Ἀθηναίων μεμνῆσθαι, καὶ μηδέποτε ἐκβαλεῖν ἂν ἐκ τῆσ ψυχῆσ τὸ εἴδωλον, ὥσπερ ἐν κατόπτρῳ τοῖσ λόγοισ ἐμβλέποντασ. καὶ γάρ τοι πᾶσι μὲν ἀνθρώποισ οὕτωσ αἰδέσιμον τοὔνομα καὶ τοὔδαφοσ τῆσ πόλεωσ ὡσ οὐδὲν ἄλλο ἓν καὶ τὸ αὐτὸ καὶ οὔτ’ ἰδιῶται οὔτε βασιλεῖσ μικρὰ ἄττα ἐτίμησαν, ἀλλ’ οὕτωσ ὥστ’ αὐτοὺσ ἀγάλλεσθαι ταῖσ ὑπερβολαῖσ τῶν τιμῶν αἷσ ἐπεδείκνυντο. φανερὰ δὲ καὶ ἡ παρ’ αὐτῶν τῶν θεῶν εὔνοια καὶ ψῆφοσ καὶ διὰ τοῦ κοινοῦ μάντεωσ καὶ ἐξηγητοῦ τοῦ πατρῴου τῇ πόλει, θύειν τε ὑπὲρ τῶν Ἑλλήνων τὴν προηροσίαν κελευόντων καὶ μητρόπολιν τῶν καρπῶν αὐτὴν ἐπονομαζόντων, ἔτι δὲ στεφανηφορεῖν ἀξιούντων, ὡσ διὰ βίου νικῶσαν. ἀετόν τε ἐν νεφέλαισ αὐτὴν ὁ θεὸσ καλεῖ πρὸσ τἄλλα πολίσματα. μόνῃ δ’, ὡσ ἐοίκε, ταύτῃ πόλεων δύο τἀναντία συμβέβηκε· πλεῖστά τε γὰρ καὶ κάλλιστ’ ἀνθρώποισ εἴρηται περὶ ταύτησ καὶ οὐκ ἔστιν ἥτισ ἐλαττόνων τετύχηκε. πρὸ μὲν γὰρ τῶν ἄλλων τεθαύμασται, ἄξιον δ’ αὑτῆσ οὐδὲν ἤκουσε. πρότερον μὲν οὖν ἠγάμην ἀκούων τὸ τῆσ σοφίασ πρυτανεῖον καὶ τὴν τῆσ Ἑλλάδοσ ἑστίαν καὶ τὸ ἔρεισμα καὶ ὅσα τοιαῦτα εἰσ τὴν πόλιν ᾔδετο, νῦν δέ μοι δοκεῖ πάντα ταῦτα εἴσω πίπτειν. ἀλλ’ εἴ τινα χρὴ πόλιν θεῶν ὕπαρχον ἢ συγγενῆ προσειπεῖν ἢ τῆσ φύσεωσ τῆσ ἀνθρωπείασ εἰκόνα καὶ ὁρ́ον, ἥδ’ ἄν μοι δοκεῖ δικαίωσ κληθῆναι. ἀνθ’ ὧν, ὦ ἄνδρεσ Ἕλληνεσ, οὔτε φθόνον εἰκὸσ ἔχειν τῇ πόλει οὔθ’ ὑποχωροῦντασ αἰσχύνεσθαι, ἀλλὰ συναύξειν ἐκ τῶν ἐνόντων καὶ φιλοτιμεῖσθαι.

τῶν γὰρ Ἀθηναίων νικώντων, παρ’ ὑμῖν ἐστι τὸ νικᾶν. πάντασ μὲν γὰρ ἁπάντων εἶναι ἀρίστουσ ἀδύνατον. ὥσπερ δὲ ὅταν στρατηγὸσ προέχῃ, μετέχει τῆσ δόξησ ἡ πόλισ, οὕτω τῆσ ἡγουμένησ πόλεωσ τὰ εἰκότα τιμωμένησ ἅπασι μέτεστι τῆσ φιλοτιμίασ. οἶμαι δὲ οὐδ’ αὐτοῖσ Ἀθηναίοισ φέρειν αἰσχύνην, ἄν τισ αὐτοῖσ πρεσβεύῃ τὴν ἀκρόπολιν. χρὴ τοίνυν καὶ ὑμᾶσ, ὥσπερ ἀκρόπολίν τινα ἢ κορυφὴν νομίσαντασ τῆσ Ἑλλάδοσ καὶ τῶν ὁμοφύλων τὴν πόλιν καὶ ἔργῳ καὶ λόγῳ κοσμεῖν, καὶ μετέχειν τῆσ δόξησ, ἀλλ’ οὐκ ἀποστερεῖσθαι νομίζοντασ. εἴργασται καὶ ἡμῖν ὁ λόγοσ ἀντὶ τοῦ πέπλου κόσμοσ Παναθηναίων τῇ θεωρίᾳ· δοῦναι δὲ χάριν τῆσ αὐτῆσ θεοῦ ἧσπερ καὶ ὁ λόγοσ καὶ ἡ πόλισ.

상위

Aristides, Aelius (아리스티데스, 아일리오스)

목록

SEARCH

MENU NAVIGATION