Aristides, Aelius, Orationes, Πρὸσ Πλάτωνα περὶ ῥητορικῆς

(아리스티데스, 아일리오스, 연설, Πρὸσ Πλάτωνα περὶ ῥητορικῆς)

οἶμαι δεῖν ὅστισ μέλλει τὰ δέοντα ἐρεῖν, ἢ ψήφου κύριοσ ὀρθῶσ ἔσεσθαι, μὴ τοῦτο σκοπεῖν μηδὲ βασκαίνειν εἴ τινι τῶν πρότερον καὶ δόξαν ἐχόντων ἑτέρωσ εἰρῆσθαι περὶ τῶν αὐτῶν συμβέβηκεν, ἀλλ’ οὗ πανταχοῦ πλεῖστον εἰκόσ ἐστι λόγον εἶναι, τοῦτο κἀν τῷ παρόντι ζητεῖν, ὁποτέρωθι τἀληθὲσ, καὶ τοῦτο συμβούλεσθαι νικᾶν. ἄτοπον γὰρ ἐν μὲν ταῖσ ἐκκλησίαισ μὴ τὸν πρῶτον εἰπόντα πιστεύεσθαι μηδ’ ἐν τοῖσ δικαστηρίοισ, ἀλλὰ τοῦτό γ’ εὖ εἰδέναι πάντασ, ὅτι εἰ ταύτῃ ταῦτα κριθήσεται, τῶν φευγόντων οὐδεὶσ ἀποφεύξεται· πάντεσ γὰρ ὕστεροι δή που τοῦ διώκοντοσ λέγουσιν· ἐν δὲ τοῖσ λόγοισ αὐτοῖσ καὶ τῇ περὶ τούτων κρίσει τοὺσ τῷ χρόνῳ προλαβόντασ κρατεῖν, ἀλλὰ μὴ τοὺσ ἀποδείξοντασ περὶ ὧν ἀγωνίζονται, καὶ τραγῳδοὺσ μὲν καὶ κιθαριστὰσ καὶ τοὺσ ἄλλουσ τοὺσ ἐπὶ τῆσ μουσικῆσ μὴ ταυτὸν φέρεσθαι τῆσ τε ἀξίασ ὄνομα καὶ τῆσ τάξεωσ, ἢ κληροῦν γε ἂν ἤρκει μόνον, ἀλλ’ ὅστισ ἂν κάλλιστ’ ἀγωνίσηται, τοῦτον στεφανοῦν καὶ πρῶτον ἀναγορεύειν, κἂν ὕστατοσ εἰσελθὼν τύχῃ, τοὺσ δὲ τῶν ἀστειοτέρων ἀγωνισμάτων ἀξιοῦντασ ἀγωνιστὰσ ἢ κριτὰσ εἶναι οὕτω σφόδρα τὸν χρόνον σεμνύνειν ὥστε μὴ μόνον τοῖσ ὅλοισ χείρουσ τοὺσ ὑστέρουσ ἡγεῖσθαι, ἀλλὰ μηδ’ ἂν τυχεῖν εὑρόντασ βέλτιον τῶν εἰρημένων μηδέν. ὁρῶ δὲ ὅτι κἀν τοῖσ γυμνικοῖσ ἀγῶσιν οὐχ ὅστισ πρῶτοσ τὴν ἀπογραφὴν ἐποιήσατο, οὗτοσ ἀπέρχεται νικῶν, ἀλλ’ ὅστισ οὗ τὴν ἀπογραφὴν πεποίηται, τοῦτο ἐπὶ τῆσ πείρασ ἄριστα δείκνυσι. καὶ τοῦθ’ οὕτωσ ἰσχύει διὰ τέλουσ ὥστε καὶ ἐν αὐτοῖσ τοῖσ ἄθλοισ, προσθήσω δ’ ὅτι καὶ τοῖσ αὐτοῦ τοῦ τάχουσ, οὐ τοῖσ ἐπὶ τῆσ ἀρχῆσ ἐξενεγκοῦσιν ἀποδίδοται τὸ σύμβολον, ἀλλὰ τοῖσ παρελθοῦσι.

καίτοι πῶσ οὐκ ἀλογία πολλὴ τοὺσ μὲν ἃ τῆσ τοῦ σώματοσ τύχησ ἔχεται μελετῶντασ ἢ τιμῶντασ οὕτω σφόδρα καὶ νῦν καὶ πρότερον τὸ τοῦ λόγου καλὸν καὶ δίκαιον τετιμηκέναι, τοὺσ δ’ ἐπὶ τῶν λόγων ἀνέχοντασ καὶ χωρὶσ τῆσ ἐν τούτοισ διατριβῆσ οὐδ’ ἂν ζῆν δεξαμένουσ οὕτωσ ἀργῶσ, μᾶλλον δ’ ἀδίκωσ ἔχειν, ὥσθ’ ἑνὶ πιστῷ χρῆσθαι περὶ ἁπάντων, ἄν τισ φθάσῃ γενόμενοσ, καὶ τὰ ὀνόματα ἀντὶ τῆσ ἀληθείασ θαυμάζειν αἱρεῖσθαι, ὥσπερ νομίσαι δέον, οὐχ εὑρεῖν τὸ βέλτιον· καὶ τοὺσ μὲν νόμουσ αὐτοὺσ, ἂν συμφέρῃ, κινεῖν, τοὺσ δὲ περὶ τῶν ἀεὶ μενόντων τῇ φύσει λόγουσ ἐπὶ τοῖσ πρώτοισ μὴ δέχεσθαι, ἀλλ’ ὥσπερ ὁρ́ουσ ἢ στήλασ τοὺσ προκατεσχηκότασ πρεσβεύειν, καὶ ταῦτα οὐ λύειν ὥσπερ ἐν τοῖσ νόμοισ τοὺσ προτέρουσ διὰ τῶν ἐναντίων δέον, ἀλλὰ τῆσ αὐτῆσ χώρασ καὶ ἑτέρουσ ἀξιοῦν αὐτοῖσ· καὶ τοῖσ μὲν ὁρ́κοισ τοῖσ κοινοῖσ προσπαραγράφειν ἐξεῖναι ἀνελεῖν καὶ προσθεῖναι ὅ τι ἂν σκοπουμένοισ ὕστερον συνδοκῇ, οὓσ δὲ ἀπὸ τῆσ αὐτῆσ ἐξουσίασ ἀεὶ καὶ διὰ παντὸσ ἐξετάζειν δεῖ λόγουσ, τῷ παρελθόντι χρόνῳ μόνῳ προσθεῖναι, ὥσπερ ἂν εἴ τισ καὶ ὑγιαίνειν χρῆναι φάσκοι μόνουσ τοὺσ πρώτουσ γενομένουσ, καὶ μηδ’ ἐκεῖνο ὁρᾷ ὅτι ἡ τοιαύτη κρίσισ καὶ ὁ τοιοῦτοσ λογισμὸσ αὐτοῖσ πρώτοισ οὓσ τιμῶσιν οὐ λυσιτελεῖ. εἰ γὰρ τῷ χρόνῳ δεῖ συγχωρεῖν καὶ τὴν ἀξίαν ἀπὸ τούτου μετρεῖν, οὐκέτ’ ἔχει τόπον ἡ νῦν παρὰ πάντων εἰσ ἐκείνουσ αἰδώσ. Ιἄσοσ γὰρ ἂν οὕτω γε νικῴη περὶ λόγουσ καὶ Κρίασοσ καὶ Κρότωποσ καὶ Φορωνεὺσ καὶ εἴ τισ Ἀργεῖοσ ἐκ μύθου καὶ Δευκαλίων ἢ εἴ τισ ἔκ τε ἄλλων ἄλλοσ καὶ Λυκάων ἐξ Ἀρκαδίασ καὶ Κέκροψ Ἀθήνηθεν ἀντὶ τῶν νῦν βεβοημένων· ἐν δὲ τοῖσ ἔθνεσι Φρύγεσ διὰ τὴν παρὰ τοῦ βέκουσ, οἶμαι, μαρτυρίαν.

καὶ παρῆκα Καλλαίθυιαν ἀρίστην γυναικῶν ἅμα καὶ ἀνδρῶν γενομένην. ἐὰν οὕτω κρίνωμεν, ὡσ οὐ Κόδρῳ γε μετέσται τῆσ φιλοτιμίασ, ἀλλὰ καὶ οὗτοσ παῖσ οἷσ εἶπον συμβάλλειν καὶ οὐκ ἀρχαῖοσ, καὶ κατὰ μικρὸν οὕτω ζητήσομεν εἴ τισ ἦν πρὶν σελήνην εἶναι. Ὁμήρου δὲ καὶ Ἡσιόδου καὶ τῶν εἰσ ἡμᾶσ νενικηκότων, Πλάτωνοσ, εἰ βούλει, καὶ Δημοσθένουσ καὶ τῶν ὀλίγον πρὸ τούτων, οὐδ’ εἰσ πολλοστὸν χρόνον ἐλπὶσ ὁμοίαν ἐγγενέσθαι δόξαν, συμπροϊόντοσ ἴσου τοῦ πρὸ αὐτῶν ἐκείνοισ ἀεί. εἰ δὲ τοῦτ’ εὔδηλον ἅπασιν ὅτι καὶ οὗτοι φύσει καὶ δυνάμει διενεγκόντεσ τοὺσ πρὸ αὐτῶν ἀπέκρυψαν, οὐδὲ τοὺσ ὕστερον παντάπασιν ἅπαντασ ἀπείργειν εἰκὸσ, οὐδ’ ἀπιστεῖν εἴ τισ καὶ τοῦ νυνὶ χρόνου μετεσχηκὼσ ἔχει συμβαλέσθαι γνώμην περὶ ὧν πρόκειται λόγοσ, ἀλλὰ παρ’ αὐτῶν, ὡσ ἐοίκεν, ὧν τιμῶμεν ὑπάρχειν εἰδότασ τὸ προσίεσθαι καὶ προσέχειν ὁπόσον διαφέρει. ἅπαντασ μὲν οὖν ἴσωσ τοὺσ παλαιοὺσ αἰδεῖσθαι μὲν δίκαιον, φρίττειν δὲ οὐκ ἄξιον, εἴπερ μὴ τοὺσ ἐπὶ τοῖσ λόγοισ ὀνομασθέντασ μᾶλλον ἢ τοὺσ λόγουσ αὐτοὺσ δεῖ δοκεῖν τιμᾶν·

ὅτι δ’ εἰ πρὸσ ἄλλον τινὰ χρὴ γνώμησ οὕτωσ ἔχειν, καὶ πρὸσ Πλάτωνα, οὐκ ἄλλου δέομαι μάρτυροσ, ἀλλ’ αὐτὸσ ἐξαρκεῖ οὐ μόνον οἷσ ἁπανταχοῦ βοᾷ καὶ παρακελεύεται μηδὲν πρότερον ποιεῖσθαι τῆσ ἀληθείασ, ἀλλὰ καὶ ὀλίγῳ τῷ παραδείγματι. εἰ γὰρ ἐκεῖνοσ Ὁμήρῳ τῷ τοσοῦτον πρὸ αὐτοῦ περὶ πολλῶν ἐπιτιμῶν οὐκ ἀπεστέρηται λόγου, ἀλλ’ ἔχει πρὸσ τοὺσ ἀγανακτοῦντασ ὅ τι εἴπῃ, κατ’ αὐτὸν, ὡσ ἐοίκε, Πλάτωνα καὶ τοὺσ ἐκεῖνον ἐπαινοῦντασ καὶ πάσησ αἰτίασ ἀφιέντασ ἔστι, κἂν ἄλλοσ τισ ἐκείνῳ δοκῇ τι λέγειν ὑπεναντίον, τολμᾶν ἀκροάσασθαι, μή που τοῦτ’ ἔγκλημα ποιουμένουσ, ἀλλ’ ἐὰν τοῖσ περὶ τῶν πραγμάτων λόγοισ ἀπολειφθῇ. ἃ τοίνυν εἴρηκε περὶ ῥητορικῆσ φιλονεικότερον τοῦ δέοντοσ Γοργίου καὶ Σωκράτουσ ὑποθέμενοσ συνουσίαν Ἀθήνησι φέρε ἐπισκεψώμεθα καὶ δείξωμεν ὅπωσ ἔχει. καὶ γὰρ ἂν εἰή δεινὸν, εἰ ἐκεῖνοσ μὲν ὑποστὰσ κατηγορεῖν ἐκ προφανοῦσ οὐκ ἀπεστέρησε τρόπον γέ τιν’ αὐτὴν τῶν ὑπὲρ αὑτῆσ λόγων. ἀλλ’ ἀπέδωκε δυσὶ καὶ τρισὶν ἀντειπεῖν, ὡσ γοῦν ἐν σχήματι διαλόγων, ἡμεῖσ δὲ οἱ τὸ ὅλον βοηθεῖν ἔχοντεσ καὶ προῃρημένοι μὴ τολμήσομεν, ὥσπερ τοσαῦτ’ ἀντιλέγειν Πλάτωνι δέον, ὁπόσα ἂν αὐτὸσ πρὸσ αὑτὸν βουληθείη. ἄλογον δέ μοι φαίνεται, εἰ Πλάτων μὲν οὐκ ᾐδέσθη ψέγων ῥητορικὴν, ἧσ ἴσωσ τι καὶ αὐτῷ μετῆν, ἡμεῖσ δ’ αἰσχυνούμεθα ὑπὲρ ῥητορικῆσ λέγοντεσ μή τισ δι’ ἐκεῖνον ἀχθεσθείη. χωρὶσ δὲ τούτων εἰ μὲν μηδὲν ἀντειπεῖν δεῖ, ἀλλ’ ἐρήμην ἑαλωκέναι καθάπερ ἐν δικαστηρίῳ, καὶ ταῦτα λόγων τέχνην οὖσαν, ἄλλο τι τοῦτ’ ἂν εἰή τοὐπίταγμα· εἰ δ’ ἔσθ’ ὅντινα δεῖ, σχεδὸν ἡμῖν ἂν πρέποι, ἵνα καὶ τὸ δίκαιον εὐθὺσ ἐν αὐτῷ τούτῳ πρώτῳ δείξωμεν οὗ προεστήκαμεν·

ὡσ ἔστιν οὐ λόγον σῶζον παρ’ ἧσ τὸ τοῖσ ἄλλοισ συναγορεύειν ἐστὶ, ταύτῃ τῶν παρ’ αὐτῆσ μὴ μεταδοῦναι, ἀλλὰ δυοῖν θάτερον, ἢ τοιοῦτον εἶναι δοκεῖν αὐτὴν οἱο͂ν Πλάτων βεβούληται, ἢ τοιοῦτόν γ’ εἶναι δοκεῖν ποιῆσαι. οὐ γάρ ἐστιν ἓν τοῦτο ὃ πανταχοῦ, ὅτι τὰσ αἰτίασ ἡ σιωπὴ βεβαιοῖ, ἀλλ’ ἅμα τῶν τε δικαίων οὐ τεύξεται καὶ τὸ σεμνὸν αὐτῆσ ἐπ’ αὐτῆσ ἐξελήλεγκται. δόξει γὰρ οὐχ οἱᾶ τ’ εἶναι σώζειν τὰ δίκαια. ἐγὼ δὲ μάλιστα μὲν καὶ πρῶτον αἰδοῖ τῶν λόγων αὐτῶν καὶ τῷ νομίζειν χρῆναι καθάπερ γονεῦσι βοηθεῖν, ὡσ ἕκαστοσ ἔχει τῆσ ἐν αὐτοῖσ δυνάμεωσ, εἶτα καὶ τῶν ἄλλων ἕνεκ’ ἀνθρώπων, ὅπωσ μὴ περὶ τῶν μεγίστων φαύλωσ ὑπαχθεῖεν μηδ’ ἀγνοήσαιεν ὅσῳ λαμπρότεροσ καὶ μείζων ἀνὴρ, τοσούτῳ προχειρότερον πιστεύσαντεσ αὐτῷ, μηδὲ ἣν οὐ θέμισ οὐδὲν φλαῦρον ἀκοῦσαι, ταύτην οἰόμενοι κακίζειν αὑτοὺσ τῶν καλλίστων ἀποστερήσαιεν ἑκόντεσ, ἐν ἴσῳ δὲ ἄκοντεσ εἰπεῖν, ὑπέστην τὸν λόγον τοῦ τε δικαίου χάριν καὶ τῆσ χρείασ. τὸ μὲν οὖν ἀξίωμα τοσοῦτον τοῦ παρόντοσ ἀγῶνοσ. καλῶ δ’ ἐπὶ τούτῳ τῷ τολμήματι καὶ Ἑρμῆν λόγιον καὶ Ἀπόλλωνα μουσηγέτην καὶ Μούσασ ἁπάσασ ἡγεμόνασ γενέσθαι, μάλιστα μὲν καὶ δι’ αὐτὸ τὸ ἴδιον τῆσ νῦν κλήσεωσ, ὅτι τούτων ἡ δωρεὰ ὑπὲρ ἧσ ἅμα καὶ δι’ ἧσ ἀγωνιζόμεθα, ἔπειθ’ ὅτι καὶ δύο συμπέπτωκεν. οὔτε γὰρ πρὸσ τὸν φαυλότατον τῶν Ἑλλήνων οὔθ’ ὑπὲρ τῶν φαυλοτάτων οἱ λόγοι. εἰσὶ δὲ οἳ καὶ τῶν ἐκείνου λόγων τῶν εἰσ μνήμην ἡκόντων τούτουσ μάλιστα θαυμάζουσιν οἷσ ἐνταῦθα καὶ περὶ τούτων κέχρηται.

ὥστε πανταχῆ θείασ δεῖν τῆσ βοηθείασ ὡσ ἀληθῶσ. ὥσπερ οὖν οἱ τὰσ τῶν παρανόμων γραφὰσ εἰσιόντεσ ἀπ’ αὐτῶν ὧν εἴρηκε τὴν ἀρχὴν ποιησόμεθα. "δοκεῖ τοίνυν μοι, ὦ Γοργία, εἶναι ἐπιτήδευμα τεχνικὸν μὲν οὒ, ψυχῆσ δὲ στοχαστικῆσ καὶ ἀνδρείασ καὶ φύσει δεινῆσ προσομιλεῖν τοῖσ ἀνθρώποισ. "καλῶ δὲ αὐτοῦ ἐγὼ τὸ κεφάλαιον κολακείαν. "ταύτησ μοι δοκεῖ τῆσ ἐπιτηδεύσεωσ πολλὰ μὲν καὶ ἄλλα μόρια εἶναι, ἓν δὲ καὶ ὀψοποιικὴ, ὃ δοκεῖ μὲν εἶναι τέχνη, ὡσ δ’ ὁ ἐμὸσ λόγοσ, οὐκ ἔστι τέχνη, ἀλλ’ ἐμπειρία καὶ τριβή· "ταύτησ μόριον καὶ τὴν ῥητορικὴν ἐγὼ καλῶ καὶ τήν γε κομμωτικὴν καὶ τὴν σοφιστικὴν, τέτταρα ταῦτα μόρια ἐπὶ τέτταρσι πράγμασιν. "εἰ οὖν βούλεται Πῶλοσ πυνθάνεσθαι, πυνθανέσθω, οὐ γάρ πω πέπυσται ὁποῖόν φημ’ ἐγὼ τῆσ κολακείασ μόριον εἶναι τὴν ῥητορικὴν, ἀλλ’ αὐτὸν λέληθα οὔπω ἀποκεκριμένοσ. "ὁ δὲ ἐπανερωτᾷ εἰ οὐ καλὸν ἡγοῦμαι εἶναι· "ἐγὼ δ’ αὐτῷ οὐκ ἀποκρινοῦμαι πρότερον εἴτε αἰσχρὸν εἴτε καλὸν ἡγοῦμαι τὴν ῥητορικὴν πρὶν ἂν πρῶτον ἀποκρίνωμαι ὅ ἐστιν. "οὐ γὰρ δίκαιον, ὦ Πῶλε. "ἀλλ’ εἴπερ βούλει πυνθάνεσθαι, ἐρώτα ὁποῖον μόριον τῆσ κολακείασ φημὶ εἶναι τὴν ῥητορικήν. ἐρωτῶ δὴ, καὶ ἀπόκριναί μοι ὁποῖον μόριον. "ἆρ’ οὖν ἂν μάθοισ ἀποκριναμένου; "ἔστι γὰρ ἡ ῥητορικὴ κατὰ τὸν ἐμὸν λόγον πολιτικῆσ μορίου εἴδωλον. "τί οὖν; "καλὸν ἢ αἰσχρὸν λέγεισ αὐτὴν εἶναι; "αἰσχρὸν ἔγωγε. "τὰ γὰρ κακὰ αἰσχρὰ καλῶ, ἐπειδὴ δεῖ σοι ἀποκρίνασθαι ὡσ ἤδη εἰδότι ὃ λέγω. "μὰ τὸν Δία, ὦ Σώκρατεσ, ἀλλ’ ἔγωγε οὐδὲ αὐτὸσ συνίημι ὅ τι λέγεισ. "εἰκότωσ γε, ὦ Γοργία. οὐδὲν γάρ πω σαφὲσ λέγω. "Πῶλοσ δὲ ὅδε νέοσ ἐστὶ καὶ ὀξύσ. ἀλλὰ τοῦτον μὲν ἐά, ἐμοὶ δὲ εἰπὲ πῶσ λέγεισ πολιτικῆσ μορίου εἴδωλον εἶναι τὴν ῥητορικήν. ἀλλ’ ἐγὼ πειράσομαι φράσαι ὅ γέ μοι φαίνεται εἶναι ἡ ῥητορική· "εἰ δὲ μὴ τυγχάνει ὂν τοῦτο, Πῶλοσ ὅδε ἐλέγξει. "σῶμά που καλεῖσ τι καὶ ψυχήν; "πῶσ γὰρ οὔ; "οὐκοῦν καὶ τούτων οἰεί τινὰ εἶναι ἑκατέρου εὐεξίαν; "ἔγωγε. "τί δέ; "δοκοῦσαν μὲν εὐεξίαν, οὖσαν δ’ οὔ; "οἱο͂ν τοιόνδε λέγω· "πολλοὶ δοκοῦσιν εὖ ἔχειν τὰ σώματα, οὓσ οὐκ ἂν ῥᾳδίωσ αἴσθοιτό τισ ὡσ οὐκ εὖ ἔχουσιν ἀλλ’ ἢ ἰατρόσ τε καὶ τῶν γυμναστικῶν τισ. "ἀληθῆ λέγεισ. "τὸ τοιοῦτον λέγω καὶ ἐν σώματι εἶναι καὶ ἐν ψυχῇ, ὃ ποιεῖ μὲν δοκεῖν εὖ ἔχειν τὸ σῶμα καὶ τὴν ψυχὴν, ἔχει δὲ οὐδὲν μᾶλλον. "ἔστι ταῦτα. "φέρε δή σοι ἐὰν δύνωμαι σαφέστερον ἐπιδείξω ὃ λέγω. "δυοῖν ὄντων τῶν πραγμάτων δύο λέγω τέχνασ. "τὴν μὲν οὖν ἐπὶ τῇ ψυχῇ πολιτικὴν καλῶ, τὴν δ’ ἐπὶ τῷ σώματι μίαν μὲν οὕτωσ ἀνομάσαι οὐκ ἔχω σοι, μιᾶσ δὲ οὔσησ τῆσ τοῦ σώματοσ θεραπείασ δύο μόρια λέγω, τὴν μὲν γυμναστικὴν, τὴν δὲ ἰατρικήν. τῆσ δὲ πολιτικῆσ ἀντίστροφον μὲν τῇ γυμναστικῇ τὴν νομοθετικὴν, ἀντίστροφον δὲ τῇ ἰατρικῇ τὴν δικαιοσύνην. "ἐπικοινωνοῦσι μὲν δὴ ἀλλήλαισ ἅτε περὶ τὸ αὐτὸ οὖσαι ἑκατέρα τούτων, ἥ τε ἰατρικὴ τῇ γυμναστικῇ καὶ ἡ δικαιοσύνη τῇ νομοθετικῇ. ὅμωσ δὲ διαφέρουσί τι ἀλλήλων. "τεττάρων δὲ τούτων οὐσῶν καὶ ἀεὶ πρὸσ τὸ βέλτιστον θεραπευουσῶν, τῶν μὲν τὸ σῶμα, τῶν δὲ τὴν ψυχὴν, ἡ κολακευτικὴ αἰσθομένη, οὐ γνοῦσα λέγω, ἀλλὰ στοχασαμένη, τέτραχα ἑαυτὴν διανείμασα, ὑποδῦσα ἕκαστον τῶν μορίων προσποιεῖται εἶναι τοῦτο ὅπερ ὑπέδυ, καὶ τοῦ μὲν βελτίστου οὐδὲν φροντίζει, τῷ δὲ ἡδίστῳ θηρεύει τὴν ἄνοιαν καὶ ἐξαπατᾷ, ὥστε δοκεῖν πλείστου ἀξίαν εἶναι. "ὑπὸ μὲν οὖν τὴν ἰατρικὴν ἡ ὀψοποιικὴ ὑποδέδυκε καὶ προσποιεῖται τὰ βέλτιστα σιτία τῷ σώματι εἰδέναι, ὥστ’ εἰ δέοι ἐν παισὶ διαγωνίζεσθαι ὀψοποιόν τε καὶ ἰατρὸν ἢ ἐν ἀνδράσιν οὕτωσ ἀνοήτοισ ὥσπερ οἱ παῖδεσ, πότεροσ ἐπαί̈ει περὶ τῶν χρηστῶν σιτίων καὶ πονηρῶν, ὁ ἰατρὸσ ἢ ὁ ὀψοποιὸσ, λιμῷ ἂν ἀποθανεῖν τὸν ἰατρόν. κολακείαν μὲν οὖν αὐτὸ καλῶ καὶ αἰσχρόν φημι εἶναι τὸ τοιοῦτον, ὦ Πῶλε, τοῦτο γὰρ πρὸσ σὲ λέγω, ὅτι τοῦ ἡδέοσ στοχάζεται ἄνευ τοῦ βελτίστου. "τέχνην δὲ αὐτὴν οὔ φημι εἶναι, ἀλλ’ ἐμπειρίαν, ὅτι οὐκ ἔχει λόγον οὐδένα ᾧ προσφέρει, ὁποῖ’ ἄττα τὴν φύσιν ἐστὶν, ὥστε τὴν αἰτίαν ἑκάστου μὴ ἔχειν εἰπεῖν· "ἐγὼ δὲ τέχνην οὐ καλῶ ὃ ἂν ᾖ ἄλογον πρᾶγμα. "τούτων δὲ πέρι εἰ ἀμφισβητεῖσ, ἐθέλω ὑποσχεῖν λόγον. "τῇ μὲν οὖν ἰατρικῇ, ὥσπερ λέγω, ἡ ὀψοποιικὴ κολακεία ὑπόκειται, τῇ δὲ γυμναστικῇ κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον ἡ κομμωτικὴ, κακοῦργοσ καὶ ἀπατηλὴ καὶ ἀγεννὴσ καὶ ἀνελεύθεροσ, σχήμασι καὶ χρώμασι καὶ λειότητι καὶ ἐσθῆτι ἀπατῶσα, ὥστε ποιεῖν ἀλλότριον κάλλοσ ἐφελκομένη τοῦ οἰκείου διὰ τῆσ γυμναστικῆσ ἀμελεῖν. ἵνα οὖν μὴ μακρολογῶ, ἐθέλω σοι εἰπεῖν, ὥσπερ οἱ γεωμέτραι, ἤδη γὰρ ἂν ἴσωσ ἀκολουθήσαισ, ὅτι ὃ κομμωτικὴ πρὸσ γυμναστικὴν, τοῦτο σοφιστικὴ πρὸσ νομοθετικὴν, καὶ ὃ ὀψοποιικὴ πρὸσ ἰατρικὴν, τοῦτο ῥητορικὴ πρὸσ δικαιοσύνην. ἐνταῦθα ἀπόδειξισ μὲν οὐδ’ ἡτισοῦν ἔνεστιν οὐδ’ ἔλεγχοσ ἀνάγκῃ προεληλυθὼσ, ὑπόκειται δ’ ἁπλῶσ ὥσπερ ἐξὸν, οὗ πολὺσ ἦν ἱδρὼσ πρότερον·

οὐδὲν διαφερόντωσ ἢ εἰ χάριν ᾔτει τοὺσ ἀκούοντασ ταῦτα συγχωρῆσαι. καίτοι εἰ τὰ ζητούμενα ὡσ ὁμολογούμενα ὑποτίθεσθαι γέλωσ, πῶσ εἰκὸσ ἅ γε ζητεῖν γέλωσ, ταῦτ’ ἐξ ἀρχῆσ ὑποτίθεσθαι; πῶσ γὰρ οὐ γέλωσ εἰ τῆσ αὐτῆσ φύσεωσ ῥητορικὴ καὶ ὀψοποιικὴ ζητεῖν; ὁ δ’ ὥσπερ ὁμολογούμενον εἴληφεν αὐτό. γνοίη δ’ ἄν τισ ἐκείνωσ, εἰ τὸ τῆσ ῥητορικῆσ ὄνομα ἐξελὼν τὸ τῆσ φιλοσοφίασ ἀντ’ ἐκείνου μεταλάβοι καὶ ἐπὶ τούτῳ πᾶσι τοῖσ αὐτοῖσ χρήσαιτο.

καὶ μηδεὶσ μήτε ἀγροικίαν μήτε ψυχρότητα καταγνῷ τοῦ λόγου. μάλιστα μὲν γὰρ οὐ δή που δυοῖν ἐπιστήμαιν ἢ δυνάμεοιν τοῖσ μὲν τὴν ἑτέραν προϊσταμένοισ, οὐδ’ ἂν ὁτιοῦν βλασφημῶσιν εἰσ τοὺσ ἑτέρουσ, οὐδὲν ἄγροικον ὑπεῖναι φήσομεν, τοῖσ δ’ οὐδὲ τοῖσ αὐτοῖσ ἀμύνεσθαι δώσομεν· ἔπειτ’ οὐ τοῦ φορτικοῦ χάριν εἰρήσεται, ἀλλὰ τῆσ ἀποδείξεωσ, ἣν οὐδαμοῦ τούτοισ εἶναι φαμέν. "δοκεῖ τοίνυν μοι, ὦ Γοργία, εἶναι ἐπιτήδευμα τεχνικὸν μὲν οὒ, ψυχῆσ δὲ στοχαστικῆσ καὶ ἀνδρείασ, καὶ φύσει δεινῆσ προσομιλεῖν τοῖσ ἀνθρώποισ. "καλῶ δὲ αὐτοῦ ἐγὼ τὸ κεφάλαιον κολακείαν. "ταύτησ μοι δοκεῖ τῆσ ἐπιτηδεύσεωσ πολλὰ μὲν καὶ ἄλλα μόρια εἶναι, ἓν δὲ καὶ ἡ ὀψοποιικὴ, ὃ δοκεῖ μὲν εἶναι τέχνη, ὡσ δ’ ὁ ἐμὸσ λόγοσ, οὐκ ἔστι τέχνη, ἀλλ’ ἐμπειρία καὶ τριβή· "ταύτησ μόριον καὶ τὴν ῥητορικὴν ἐγὼ καλῶ καὶ τήν γε κομμωτικὴν καὶ τὴν σοφιστικὴν, τέτταρα ταῦτα μόρια ἐπὶ τέτταρσι πράγμασι. καὶ διὰ πάντων δὴ τῶν εἰρημένων, εἴ τισ οὕτωσ ἅπαντα τἄλλα κατὰ χώραν ἐῶν τὴν ῥητορικὴν εἰσ τὴν φιλοσοφίαν μεταλαμβάνοι, συμβαίνει δή που μηδὲν ἐμποδίζεσθαι τά γε ῥήματα. ἀλλ’ οὔτε τοῦτο ὑγιαίνοντοσ, οἶμαι, οὔτ’ ἐκεῖνο ἀποδεικνύντοσ. οὔτε γὰρ φιλοσοφίασ τῶν ὀψοποιίασ ὀνειδῶν οὐδὲν ἅψεται δήπουθεν, ἑώσ ἂν ἄλλο τι τὴν φύσιν ᾖ, οὔθ’ οἷσ ὀψοποιικὴν κακίζει τισ ἐξελέγχει ῥητορικὴν, ἑώσ ἂν μὴ δείξῃ τὴν ἀνάγκην, ὑφ’ ἧσ ταῦτα ὁμοίωσ ἔχει, πλὴν εἰ τοῦτ’ αὐτὸ ἱκανὸν ἡγήσατο εἰσ ἀνάγκην περιστῆσαί τινα τοῦ πῶσ ὀψοποιικὴ ῥητορικῆσ κεχώρισται λέγειν. καίτοι τοῦτο ὀκνῶ μὲν εἰπεῖν, οὐκ ἔχω δὲ μαθεῖν ὡσ οὐχ ὑβρίζοντόσ ἐστιν. ὅμωσ δ’ ἔγωγε ὑποστήσομαι τοῦτο τὸ ἄτοπον.

καὶ γὰρ ὡσ ἀληθῶσ ἐστι δεινότερον καὶ ἀτοπώτερον, εἰ μᾶλλον ὁ πειρώμενοσ ὡσ οὐκ αἰσχρὸν ῥητορικὴ διδάσκειν αἰσχύνεται ἢ ὁ τολμήσασ πρῶτον ἐν αἰσχροῦ μοίρᾳ ψέγειν. πρῶτον μὲν οὖν εἰ τὰ μάλιστα μὴ τέχνην εἶναι δοίημεν αὐτὴν, ὅπερ ὡσ ἑρ́μαιον στρέφει παρ’ ὅλον τὸν λόγον, τί μᾶλλον αἰσχρόν γ’ εἶναι συγχωρησόμεθα; εἰ μὲν γὰρ ἦν ἀναγκαίωσ ἅπαν τὸ μὴ τέχνῃ γιγνόμενον κακὸν, ἢ τοῦ μηδενὸσ ἄξιον, ἦν τι προὔργου· νῦν δ’ οὐδείσ ἐστιν ὅστισ οὐκ ἂν συμφήσαι τὸ μὴ οὐ τὰ μέγιστ’ ἀνθρώποισ καὶ κάλλιστ’ ἐκ θεῶν ἅμα τε ἔξω τέχνησ εἶναι καὶ τέχνησ κρείττω, καὶ τοῦθ’ οὕτω παρὰ πᾶσιν ἀνθρώποισ καὶ δεξιοῖσ καὶ πολλοῖσ κεκράτηκεν ὥσθ’ ὅσα μὲν τῶν ἑπτὰ σοφῶν κληθέντων οὕτωσ ἐν τοῖσ πᾶσιν ὄντων εὐαριθμήτων εἶπέ τισ ἢ συνεβούλευσεν, ἢ τῶν ἄλλων οὓσ ἐπὶ παιδείᾳ θαυμάζομεν ὡσ πρώτουσ, οὐδεὶσ προστίθησι θεῷ, ἀλλὰ τὸ τοῦ ἀνδρὸσ ὄνομα ἑκάστοισ ἐπιφημίζεται ἃ δ’ ἂν αἱ Πυθοῖ προμάντεισ φῶσιν, ἐπειδὰν ἐκστῶσιν ἑαυτῶν, ταῦθ’ ὡσ ὁ Πύθιοσ εἶπε καὶ Πλάτων καὶ ἅπαντεσ λέγουσι καίτοι τίνα ἐπίστανται δή που τέχνην τότε, αἵ γε οὐχ οἱαῖ́ τέ εἰσι φυλάττειν οὐδὲ μεμνῆσθαι; καίτοι μικρὰ μὲν ἡ πάντασ εἰδυῖα λόγουσ ἀνθρωπίνουσ ἰατρικὴ καὶ κρείττων ὀψοποιικῆσ πρὸσ τὰσ ἐκ Δελφῶν, οἶμαι, δύναται λύσεισ, ὅσαι καὶ ἰδίᾳ καὶ κοινῇ καὶ νόσων καὶ παθημάτων ἁπάντων ἀνθρώποισ ἐφάνθησαν, μικρὰ δ’ ἡ κατ’ αὐτὴν ἑστηκυῖα δικαιοσύνη, κρίσεωσ ἕνεκα πραγμάτων καὶ συμβουλῆσ. τί δὲ ἐροῦσι σύμπαντεσ οἱ γυμνασταὶ, δυοῖν καὶ τριῶν λογίων οὐχ ἡττᾶσθαι σφῶν πᾶσαν τὴν ἐπιστήμην, εἴπερ ἕν γε τοῦτ’ ἐπίστανται βραχὺ σωφρονεῖν; τί δὲ ἡ σεμνή σοι νομοθετικὴ καὶ τὰ μεγάλα ἀνθρώποισ εὑρίσκουσα; οἶμαι μὲν παραχωρήσεται, μᾶλλον δὲ πάλαι παρεχώρησε ταῖσ ἀπὸ τοῦ τρίποδοσ γυναιξί. βαδίζουσί γε εἰσ Δελφοὺσ καὶ πυνθάνονται περὶ τῶν πολιτειῶν. καὶ τότε τοὺσ νόμουσ τίθενται πρὸσ τὴν ἐλθοῦσαν παρὰ τῆσ Πυθίασ φωνὴν ἀπὸ Λυκούργου πρώτου, τὸν μετὰ πολλοὺσ εἰ δεῖ πρῶτον εἰπεῖν χάριν τοῦ λόγου. οὔκουν φασί γ’ ἐκεῖνον οὐδὲν θεῖναι Λακεδαιμονίοισ ἄνευ τῆσ παρὰ τοῦ θεοῦ φωνῆσ, ἀλλ’ ὅμωσ οὐκ ἐπειδὴ Λυκοῦργοσ ὁ τῶν Ἑλλήνων ἄριστοσ ἔθηκεν, οὐ διὰ τοῦθ’ ὁ θεὸσ δόξαν εἴληφε τεθεικέναι τοὺσ νόμουσ, ἀλλ’ ὁ μὲν Λυκοῦργοσ ἄριστοσ ὢν τῶν Ἑλλήνων ἐμαρτύρει τὰ τῆσ οὐδὲν ἰδίᾳ γιγνωσκούσησ Πυθίασ νικᾶν, ἡ δὲ ἀπεκρίνατο ὡσ ἐδόκει τῷ θεῷ, ὁ δὲ τῷ παρὰ τὴν Πυθίαν μέρει τὴν δόξαν εἴληφε τὴν ἐπὶ τοῖσ νόμοισ.

καίτοι οὔτε πρότερόν τινα τοιαύτην εἶχον ἐπιστήμην, πρὶν εἰσελθεῖν ἐπὶ τὴν τοῦ θεοῦ συνουσίαν, οὔθ’ ὕστερον οὐδὲν ὧν εἶπον ἴσασιν, ἀλλὰ πάντεσ μᾶλλον ἢ ’κεῖναι. καίτοι οὔτ’ ἐπιστήμην τιν’ ἔχουσι περιττοτέραν παρὰ τοὺσ ἄλλουσ ἀνθρώπουσ αὗται αἱ γυναῖκεσ οὔτ’ εἴ τι καὶ γιγνώσκουσιν, ἀφ’ ὧν πεπαίδευνται καὶ προί̈σασι λέγουσιν, ἀλλ’ ὡσ ἂν κινηθῶσιν ἑκάστοτε ὑπὸ τοῦ κρείττονοσ, πέμπουσι πανταχοῖ γῆσ, εἰσ Ιὠνίαν, εἰσ Πόντον, εἰσ Κυρήνην, ἐπ’ ἔσχατα τῆσ γῆσ· οὐδ’ εἴ τισ εἴσεισιν ὡσ αὐτὰσ ἢ πεύσεται προί̈σασι πρὸ τῆσ ἑσπέρασ καὶ τῆσ ἐπὶ τοῦ τρίποδοσ καθέδρασ, ὡσ ἔποσ εἰπεῖν. ἀλλ’ ἀρτίωσ ἀγνοοῦσαι καὶ τὰ τῶν γειτόνων ἐξαίφνησ τὰ πάντων ἀνθρώπων ἴσασι καὶ δημηγοροῦσι παρὰ τῷ θεῷ καὶ πολιτεύονται τὰ κοινὰ τῆσ γῆσ καὶ πάσαισ ταῖσ ἐπιστήμαισ καὶ τέχναισ ἡγεμόνεσ τοῦ τί δεῖ ποιεῖν ἢ λέγειν καθίστανται. καὶ οὐδὲ Πλάτων αὐτὰσ παρέρχεται. ἀλλὰ καὶ οὗτοσ ἀξιοῖ τὴν Πυθίαν ἐρωτᾶν ὁπόταν πολιτεύηται καὶ νομοθετῇ, καὶ τότε φησὶ δεῖν ποιεῖν, ἐὰν καὶ ἡ Πυθία συναναιρῇ, πρότερον δὲ οὐ θαρρεῖ. εἰε͂ν· αὕτη μὲν ἐκ Δελφῶν ἡ μαρτυρία τῷ λόγῳ καὶ παρὰ Ἀπόλλωνοσ τοῦ Πυθίου· τὰσ δ’ ἐν Δωδώνῃ τί φήσεισ ἱερείασ, αἳ τοσαῦτα ἴσασιν ὅσ’ ἂν τῷ θεῷ δοκῇ καὶ μέχρι τοσούτου μέχρι ἂν δοκῇ; ὥσθ’ οἱ μὲν ἀγνοοῦντεσ καὶ πυθόμενοι παρ’ αὐτῶν μεμαθήκασιν, αἱ δὲ εἰποῦσαι τί χρὴ ποιεῖν οὐκ ἴσασιν οὐδ’ αὐτὸ τοῦτο ὅτι εἰρήκασιν.

οὐκοῦν ἐκ Διὸσ ἂν ταύτην τὴν μαρτυρίαν τιθεὶσ οὐκ ἂν ἁμαρτάνοισ. ταὐτὰ δὲ ταῦτα λέγω καὶ περὶ τῶν ἐν Κλάρῳ καὶ περὶ τῶν ἐν Ἄμμωνοσ καὶ πάντων ὅσοι περὶ χρηστήρια ὁμοίωσ ἄνδρεσ καὶ γυναῖκεσ. καίτοι πότερον τούτουσ ἅπαντασ καὶ ταύτασ πάσασ ἐρωτήσομεν τὸν λόγον, ᾧ χρώμενοι ταῦτα συμβουλεύουσι; καὶ πῶσ σωφρονεῖν δόξομεν; ἢ τοῦ μηδενὸσ ἄξια καὶ κολακείαν ταῦτ’ εἶναι φήσομεν, ἐπειδήπερ οὐκ ἔχομεν τοὺσ εἰπόντασ ἀπαιτῆσαι τὸν λόγον, πολλῷ μέντἂν πλέον ἐλλείποιμεν τοῦ σωφρονεῖν. οὐκοῦν παρὰ πάντων ὡσ εἰπεῖν τῶν θεῶν μαρτυρία καὶ ψῆφοσ ἐπῆκται τοῦ μηδενὸσ ἄξιον εἶναι τὸν τοιοῦτον λόγον, ὅστισ ἢ τὴν τέχνην ζητεῖ, ἢ φαυλίζει τὸ μὴ σὺν ταύτῃ πανταχοῦ. ὅσοι δ’ αὖ καὶ καθάπαξ ὑποδύντεσ θεῷ καὶ τέχνησ οὐδὲ μικρὸν μετασχόντεσ οὐ μόνον τοῖσ ἐφ’ αὑτῶν, ἀλλὰ καὶ τοῖσ ὕστερον πολλὰ δὴ καὶ θαυμάσια προεῖπον, οἱο͂ν εἰ βούλει, Βάκισ, Σίβυλλα, ἕτεροι μετὰ τούτων, εἰ δὲ μὴ πολλοὶ, καὶ τοῦτ’ ἐστὶν ὑπὲρ τοῦ λόγου· τὰ γὰρ μέγιστα ἐκπέφευγε τοὺσ πολλούσ· τίσ οὕτω τεχνίτησ τοῦ κακῶσ λέγειν ἐστὶν ὅστισ καὶ τούτουσ κακίσειεν ἄν; ὅταν δ’ εἰσ ποιητὰσ ἴδω τοὺσ κοινοὺσ τῶν Ἑλλήνων τροφέασ καὶ διδασκάλουσ, οἳ διαρρήδην ὁμολογοῦσι περὶ αὑτῶν· μηδ’ ὁτιοῦν ἐπίστασθαι, μηδὲ νεῶν ἀριθμὸν, ἀλλ’ ἀεὶ καὶ περὶ παντὸσ τὰσ Μούσασ ἐνοχλοῦσι δεόμενοι φράσαι σφίσιν, ὡσ αὐτοὶ μὲν προφητῶν σχῆμα καὶ τάξιν ἔχοντεσ, ἐκείνασ δὲ μάντεισ ἀληθεῖσ οὔσασ περὶ ἁπάντων, μᾶλλόν μοι δοκεῖ προσήκειν τὸ μὴ σὺν τέχνῃ κοσμεῖν ἐνίοτε ἢ δυοῖν θάτερον, ἢ τοὺσ ποιητὰσ ἐπιστήμῃ φάσκειν ἀποχρώντωσ ποιεῖν, ὃ μηδ’ αὐτοὶ δέχονται, ἢ τοῦ μηδενὸσ ἀξίαν τὴν τῶν Μουσῶν ἡγεῖσθαι δωρεάν. εἶτ’ οὖν, ὦ πρὸσ Διὸσ, ἐν μέτρῳ μὲν εἰπεῖν ἄνευ τέχνησ οὐ δεινὸν, ἀλλὰ καὶ θεῖον πολλάκισ, οὑτωσὶ δ’ εἰπεῖν τὰ βέλτιστα δεινὸν ἐὰν μὴ σὺν τέχνῃ; ἐγὼ μὲν οὐχ ὁρῶ τὴν ἀνάγκην.

πῶσ γὰρ οὐκ ἄτοπον, εἰ ὁ μὲν ποιητὴσ ἄνευ τέχνησ ποιῶν ὀρθῶσ τὸν ῥήτορα μιμήσεται καὶ τὰ βέλτιστ’ ἐρεῖ, ὁ ῥήτωρ δ’ αὐτὸσ οὐκ ἐρεῖ τὰ βέλτιστα, ἐὰν μὴ σὺν τέχνῃ; καὶ μὴν οἵ γε ποιηταὶ φιλόδωρον τὸν Ἑρμῆν οὐδενὸσ ἧττον θεῶν, οἶμαι δὲ καὶ διαφερόντωσ, κεκλήκασιν. οὐκοῦν εἰ δι’ Ἀπόλλωνοσ μαντικὴ καὶ διὰ Μουσῶν ποιητικὴ χωρεῖ, καὶ τούτων ἄνευ ψυχρὰ τὰ τῆσ τέχνησ, τί κωλύει καὶ ῥητορικὴν τῆσ Ἑρμοῦ τιθέναι δωρεᾶσ, ἥν γε τῷ ὄντι χρὴ θείαν καλεῖν καὶ τέχνησ κρείττω; μέχρι μέντοι τῶν νῦν τούτων ὑπ’ αὐτῶν τῶν λόγων ἐξελέγχεσθαι Πλάτωνα φαίη τισ ἄν· βούλομαι δ’ αὐτὸν καὶ ὑπὸ τῶν αὑτοῦ λόγων ἐξελεγχόμενον φανῆναι. τρόπον μὲν οὖν τινα καὶ τοῦτ’ ἤδη γέγονεν. ἐν οἷσ γὰρ αὐτὸν ἐδείκνυμεν καταφεύγοντα ἐπὶ τὴν Πυθίαν πολλαχοῦ τῶν Νόμων οὐ διέφυγε τοῦτον τὸν ἔλεγχον. οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ παντελῶσ διὰ πάντων ἑξῆσ ὧν εἴρηκα βούλομαι δεῖξαι ταὐτὰ φθεγγόμενον. φανήσεται γὰρ ἃ νῦν ἡμεῖσ λέγομεν αὐτὸσ πρόσθεν εἰρηκὼσ, εἰ καὶ μὴ τούτοισ τοῖσ ῥήμασι μηδ’ εἰσ τοσοῦτον τῆσ ἀναγκαίασ ἀποδείξεωσ, ἀλλ’ οὖν τῷ γε ὅλῳ λόγῳ. ὑπομνήσω δ’ αὐτὸν Φαίδρου τοῦ καλοῦ. ὃ γὰρ αὐτὸσ ἐκεῖ ποιεῖ τὰ Λυσίου τιθεὶσ μεταξὺ τῶν αὑτοῦ, τοῦτο κἀγὼ νῦν ποιήσω, αὐτὰ τἀκείνου παρέξομαι καθάπερ νόμον. ποῦ δή μοι, φησὶν, ὁ παῖσ; ποῦ δή μοι καὶ ὁ λόγοσ ὁ πρὸσ τὸν παῖδα; οὑτοσὶ μάλα πλησίον. φέρε δὴ τί λέγει; εἰ μὲν γὰρ ἦν ἁπλοῦν τὸ μανίαν κακὸν εἶναι, καλῶσ ἂν ἐλέγετο· νῦν δὲ τὰ μέγιστα τῶν ἀγαθῶν ἡμῖν γίγνεται διὰ μανίασ, θείᾳ μέντοι δόσει διδομένησ. ἥ τε γὰρ ἐν Δελφοῖσ προφῆτισ αἵ τ’ ἐν Δωδώνῃ ἱέρειαι μανεῖσαι μὲν πολλὰ δὴ καὶ καλὰ ἰδίᾳ τε καὶ δημοσίᾳ τὴν Ἑλλάδα εἰργάσαντο, σωφρονοῦσαι δὲ βραχέα ἢ οὐδέν.

καὶ ἐὰν δὴ λέγωμεν Σίβυλλάν τε καὶ ἄλλουσ ὅσοι δὴ μαντικῇ χρώμενοι ἐνθέῳ πολλὰ δὴ πολλοῖσ προλέγοντεσ εἰσ τὸ μέλλον ὤρθωσαν, μηκύνοιμεν ἂν δῆλα παντὶ λέγοντεσ. τόδε μὴν ἄξιον ἐπιμαρτύρασθαι, ὅτι καὶ τῶν παλαιῶν οἱ τὰ ὀνόματα τεθειμένοι οὐκ αἰσχρὸν ἡγοῦντο οὐδ’ ὄνειδοσ μανίαν. οὐ γὰρ ἂν τῇ καλλίστῃ τέχνῃ, ᾗ τὸ μέλλον κρίνεται, αὐτὸ τοῦτο τοὔνομα ἐμπλέκοντεσ μανικὴν ἐκάλεσαν, ἀλλ’ ὡσ καλοῦ ὄντοσ ὅταν θείᾳ μοίρᾳ γίγνηται, οὕτω νομίσαντεσ ἔθεντο. οἱ δὲ νῦν ἀπειροκάλωσ τὸ ταῦ ἐπεμβαλόντεσ μαντικὴν ἐκάλεσαν. ἐπεὶ τήν γε τῶν ἐμφρόνων ζήτησιν τοῦ μέλλοντοσ διά τε ὀρνίθων ποιουμένων καὶ τῶν ἄλλων σημείων, ἅτε ἐκ διανοίασ ποριζομένων ἀνθρωπίνῃ οἰήσει, οἰονοϊστικὴν ἐπωνόμασαν, ἣν νῦν οἰωνιστικὴν τὸ ω σεμνύνοντεσ οἱ νέοι καλοῦσιν. ὅσῳ δὴ οὖν τελεώτερον καὶ ἐντιμότερον μαντικὴ οἰωνιστικῆσ, τό τε ὄνομα τοῦ ὀνόματοσ τό τε ἔργον τοῦ ἔργου, τόσῳ κάλλιον μαρτυροῦσιν οἱ παλαιοὶ μανίαν σωφροσύνησ τὴν ἐκ θεοῦ τῆσ παρὰ ἀνθρώπων γινομένησ. ἀλλὰ μὴν νόσων τε καὶ πόνων τῶν μεγίστων, ἃ δὴ παλαιῶν ἐκ μηνιμάτων ποθὲν ἔν τισι τῶν γενῶν, ἡ μανία ἐγγενομένη καὶ προφητεύσασα, οἷσ ἔδει, ἀπαλλαγὴν εὑρ́ετο, καταφυγοῦσα πρὸσ θεῶν εὐχάσ τε καὶ λατρείασ. ὅθεν καὶ καθαρμῶν τε καὶ τελετῶν τυχοῦσα ἐξάντη ἐποίησε τὸν αὐτὴν ἔχοντα πρόσ τε τὸν παρόντα καὶ τὸν ἔπειτα χρόνον λύσιν τῷ ὀρθῶσ μανέντι τε καὶ κατασχομένῳ τῶν παρόντων κακῶν εὑρομένη. τρίτη δὲ ἀπὸ Μουσῶν κατοχή τε καὶ μανία λαβοῦσα ἁπαλὴν καὶ ἄβατον ψυχὴν ἐγείρουσα κἀναβακχεύουσα κατά τε ᾠδὰσ καὶ κατὰ τὴν ἄλλην ποίησιν μυρία τῶν παλαιῶν ἔργα κοσμοῦσα, τοὺσ ἐπιγιγνομένουσ παιδεύει.

ὃσ δ’ ἂν ἄνευ μανίασ Μουσῶν ἐπὶ ποιητικὰσ θύρασ ἀφίκηται, πεισθεὶσ ὡσ ἄρα ἐκ τέχνησ ἱκανὸσ ποιητὴσ ἐσόμενοσ, ἀτελὴσ αὐτόσ τε καὶ ἡ ποίησισ ὑπὸ τῆσ τῶν μαινομένων ἡ τοῦ σωφρονοῦντοσ ἠφανίσθη. τοσαῦτα μέν σοι καὶ ἔτι πλείω ἔχω μανίασ γιγνομένησ ἀπὸ θεῶν λέγειν καλὰ ἔργα. εἰ τοίνυν, ὦ Ζεῦ καὶ θεοὶ, μανία τίσ ἐστιν ἀμείνων σωφροσύνησ καὶ παρὰ θεῶν ἀνθρώποισ γιγνομένη, πῶσ ἄξιον πᾶν γε τὸ μὴ τέχνῃ γιγνόμενον ψέγειν, ἢ πῶσ ῥητορικὴν ἁπλῶσ αἰσχρὸν ἡγεῖσθαι καὶ μὴ συγχωρεῖν δύναμίν γέ τιν’ εἶναι τέχνησ κρείττονα; εἰ δὲ δὴ τὴν μὲν καλλίστην τῶν τεχνῶν προσείρηκε τῷ μανικὴν εἶναι, τὴν δ’ ἁπλῶσ οὐδ’ εἶναι τέχνην, τὴν ποιητικὴν, ἀλλ’ ἐπίπνοιαν ἐκ Μουσῶν, ὃσ δ’ ἂν ἄνευ μανίασ Μουσῶν ἐπὶ ποιητικὰσ θύρασ ἀφίκηται, πεισθεὶσ ὡσ ἄρα ἐκ τέχνησ ἱκανὸσ ποιητὴσ ἐσόμενοσ, ἀτελὴσ αὐτόσ τε καὶ ἡ ποίησισ ὑπὸ τῆσ τῶν μαινομένων ἡ τοῦ σωφρονοῦντοσ ἠφανίσθη, πῶσ οὐκ ἐξ ἀμφοῖν δείκνυται τὸ μὴ τὴν τέχνην νικᾶν, ἀλλ’ ἔστιν οὗ καὶ λαμπρότερον καὶ θεοφιλέστερον εἶναι τὸ μὴ δουλεῦον τέχνῃ; σαφῶσ γὰρ οὑτωσὶ Πλάτων ἤδη διορίζεται τὸ μὴ δεῖν ἐπὶ τῶν μεγίστων τέχνην ζητεῖν. ὥστ’ εἰ μὲν βούλει, τὸ τοῦ Εὐριπίδου καὶ τῶν αὐτοῦ νὴ Δία συμβαίνει, σοῦ τάδ’, οὐκ ἐμοῦ κλύεισ, ὦ τοσοῦτον ἐνθυμηθείσ· εἰ δ’ αὖ βούλει, τὸ τοῦ Αἰσχύλου, τάδ’ οὐχ ὑπ’ ἄλλων, ἀλλὰ τοῖσ αὑτοῦ πτεροῖσ, ἃ θρυλεῖσ ἐν ἐκείνοισ τοῖσ λόγοισ, ἁλίσκει. καὶ μὴν εἰ μαντικὴν μὲν ἐξ Ἀπόλλωνοσ ἢ καὶ Διὸσ, τελετὰσ δὲ ἐξ ἄλλου του θεῶν τίθησ, ποιητικὴν δ’ ἐκ Μουσῶν, οὐδ’ ὁ τῶν μὲν ἀδελφὸσ, τοῦ δὲ παῖσ Ἑρμῆσ ἀπορήσει λόγων περὶ τῆσ αὑτοῦ δωρεᾶσ, ἀλλ’ αὑτῷ τε καὶ τῷ πατρὶ προστιθεὶσ τοὺσ λόγουσ ἀληθῆ τε καὶ δίκαια ἐρεῖ. οἶμαι δὲ καὶ οἱ λογίουσ τούτουσ προσειπόντεσ τοὺσ θεοὺσ, καὶ παλαιοὶ καὶ νέοι, καὶ οὐδὲ περὶ ἓν γράμμα διενεχθέντεσ, πολλῷ σαφέστερον ἢ περὶ μανίασ μαρτυροῦσιν ὅτι εἰσ ἀξιόχρεωσ ἀνοίσομεν, ἄν τι μετῇ λόγων ἡμῖν, εἰ καὶ μηδεμιᾷ προσφύγοιμεν τέχνῃ. εἰε͂ν. τίνα δὴ τὰ ἐφεξῆσ ἦν; "ὥστε τοῦτό γε αὐτὸ μὴ φοβώμεθα;

καὶ μὴν εἰ μὲν ἀξιόπιστοσ Πλάτων, οὗτοσ αὐτόσ ἐστιν ὁ μὴ διδοὺσ τῇ τέχνῃ τὰ πρεσβεῖα· "μηδέ τισ ἡμᾶσ λόγοσ θορυβείτω δεδιττόμενοσ, ὡσ πρὸ τοῦ κεκινημένου τὸν σώφρονα δεῖ προαιρεῖσθαι φίλον. ὁρ́α δὴ καὶ τάδε. ὥστε τοῦτό γε αὐτὸ μὴ φοβώμεθα, μηδέ τισ ἡμᾶσ λόγοσ θορυβείτω δεδιττόμενοσ, ὡσ οὐ τὸν φύσει καὶ θείᾳ μοίρᾳ κατορθοῦντα δεῖ νικᾶν, ἀλλ’ ὅστισ τεχνικὸσ μικρῶσ ἐστίν. "πρὸσ ἐκείνῳ δείξασ φερέσθω τὰ νικητήρια, ὡσ οὐκ ἐπ’ ὠφελείᾳ ὁ ἔρωσ τῷ ποθοῦντι καὶ τῷ ἐρωμένῳ ἐκ θεῶν ἐπιπέμπεται. καὶ τόδε τοίνυν πρὸσ ἐκείνῳ δείξασ φερέσθω τὰ νικητήρια, ὡσ οὐκ ἐπ’ ὠφελείᾳ τῇ πάσῃ καὶ μεγίστῃ λόγοι παρὰ θεῶν ἀνθρώποισ γίγνονται. ἡμῖν δὲ ἀποδεικτέον αὖ τοὐναντίον φησὶν, ὡσ ἐπ’ εὐτυχίᾳ τῇ μεγίστῃ παρὰ θεῶν ἡ τοιαύτη μανία δίδοται. τὸν δὲ Τήλεφον οὐκ οἰεί τὰ αὐτὰ ταῦτα; εἰ δ’ ἄρα μηδὲν ἐκεῖνοσ προτιμᾷ, ἀλλ’ ἡμῖν γε ἀποδεικτέον ὡσ ἐπ’ εὐτυχίᾳ τῇ μεγίστῃ καὶ τὸ ἐξ ἀρχῆσ ἡ τῶν λόγων δύναμισ παρὰ θεῶν ἧκεν εἰσ ἀνθρώπουσ, καὶ νῦν ἐν καλοῦ μοίρᾳ τῇ πρώτῃ καὶ εἰσ τὸν ἔπειτα χρόνον καὶ δίδονται καὶ δοθήσονται. εἰ δ’ οὐδὲ τοῦτό τισ συγχωρεῖ, πῶσ ῥητορικὴ διὰ τοὺσ ἐκείνου λόγουσ αἰσχρόν;

ἐγὼ δ’ ἀξιόπιστον μὲν τοῖσ ὅλοισ οὐδενὸσ ἧττον Ἑλλήνων ἡγοῦμαι, ἡδέωσ δ’ ἂν ἐροίμην τοὺσ πρὸσ ἐκείνου πότερ’ αὐτῷ μᾶλλον πιστεύειν ἄξιον, ταῦτα ἢ ’κεῖνα. καὶ μὴν εἰ τὰ μάλιστα σεμνόσ ἐστι, φαίνεται μαρτυρῶν ἡμῖν, ὥστε ὑπὲρ ἡμῶν σεμνόσ ἐστιν. ὅταν γὰρ ἡμεῖσ μὲν καὶ ἡμῖν αὐτοῖσ ταὐτὰ λέγωμεν κἀκείνῳ, ἐκεῖνοσ δὲ μήθ’ αὑτῷ μήθ’ ἡμῖν, οὐκ ἀντιλέγει μᾶλλον ἢ μαρτυρεῖ κατ’ αὐτὸ τοῦτο τὸ μὴ τἀληθῆ λέγειν. φέρε δὴ καὶ ἑτέραν ἐκ τοῦ αὐτοῦ γυμνασίου, ἔφη Πλάτων, μαρτυρίαν ἀντ’ εἰκόνοσ παράσχωμαι. "ἐγὼ δ’ εἰ μέν τινι τέχνῃ ᾤμην δύνασθαι ὠφελῆσαι, πάνυ ἂν πολλὴν ἐμαυτοῦ μωρίαν κατεγίγνωσκον· "νῦν δὲ θείᾳ μοίρᾳ ᾤμην μοι τοῦτο δεδόσθαι ἐπ’ Ἀλκιβιάδην. "καὶ οὐδέν γε τούτων ἄξιον θαυμάσαι. ἀκούεισ ἀνδρὸσ ἑταίρου καὶ τὸν αὐτόν σοι σοφώτατον νομίζοντοσ, προσθήσω δ’ ὅτι καὶ τῷ αὐτῷ τοὺσ λόγουσ ἀνατιθέντοσ, ᾧπερ καὶ σὺ τούτουσ. οὐ χρὴ, φησὶ, θαυμάζειν, ὦ Πλάτων, εἴ τισ καὶ τέχνην μὴ κτησάμενοσ οἱο͂́σ τ’ ἐστὶν ὠφελεῖν ἀνθρώπουσ. πολλοὶ γὰρ καὶ τῶν καμνόντων ὑγιεῖσ γίγνονται οἱ μὲν ἀνθρωπίνῃ τέχνῃ, οἱ δὲ θείᾳ μοίρᾳ. ὅσοι μὲν οὖν ἀνθρωπίνῃ τέχνῃ, ὑπὸ ἰατρῶν θεραπευόμενοι, ὅσοι δὲ θείᾳ μοίρᾳ, ἐπιθυμία αὐτοὺσ ἄγει ἐπὶ τὸ ὀνῆσον· καὶ τότε ἐπεθύμησαν ἐμέσαι, ὁπότε αὐτοῖσ ἔμελλε συνοίσειν, καὶ τότε κυνηγετῆσαι, ὁπότε συνοίσειν ἔμελλε πονῆσαι. Ἡράκλεισ, ὡσ διαρρήδην καὶ περιφανῶσ Αἰσχίνησ ὁ τοῦ Πλάτωνοσ συμφοιτητὴσ μαρτυρεῖ Πλάτωνι ταῦθ’ ἃ μικρῷ πρόσθεν παρεσχόμεθα αὐτοῦ πολλῷ καὶ ἀνθρωπινώτερα καὶ πρὸσ θεῶν εἶναι καλλίονα ὧν ἕνεκα τοῦ παραδόξου συνεσκεύακεν.

οὐκοῦν αὐτόσ τε μαρτυρῶν ἡμῖν ὥσπερ ὑπὸ κήρυκοσ ἁνὴρ φαίνεται καὶ τὴν τοῦδε μαρτυρίαν ὥσπερ ἐπισφραγίζεται· τοὺσ γὰρ πρὸσ ἡμῶν αὐτοῦ λόγουσ κυροῖ. καὶ μὴν εἰ πολλοὶ τῶν καμνόντων ὑγιεῖσ γίγνονται χωρὶσ ἰατρῶν καὶ τέχνησ, καὶ ταῦτ’ οὐδ’ ἐφ’ ἑνὶ ἄλλῳ τῆσ τῶν ἰατρῶν τέχνησ οὔσησ ἢ τῷ ποιεῖν ὑγιεῖσ, οὐδὲν ἀπεικὸσ οὐδ’ ἔξω τῆσ ἀνθρωπίνησ τέχνησ χρὴ εἰπεῖν εἴτε θείασ μοίρασ κἀν τοῖσ λόγοισ τοῦ βελτίστου τυγχάνειν μηδεμιᾷ τέχνῃ χρωμένουσ, εἰ καὶ ὅτι μάλιστα τῆσ τέχνησ ἦν τὸ τοῦ βελτίστου τυγχάνειν περὶ αὐτοὺσ τοὺσ λόγουσ. περί γε μὴν τούτου τοῦ μέρουσ οὐκέτ’ ἐκ λόγου πρὸσ Πλάτωνα ἀγωνιοῦμαι, ὡσ ἄρα πολλοὶ διὰ θείασ μοίρασ ἐσώθησαν, οὐδέ μοι νεμεσήσει δήπουθεν οὔτ’ Αἰσχίνησ ὁ Λυσανίου οὔτ’ ἄλλοσ οὐδεὶσ, εἰ φαίην αὐτὸσ ἔχειν μαρτυρῆσαι μᾶλλον τοῖσ ῥήμασιν ἢ τῆσ παρ’ ἐκείνου πρὸσ δὴ ταῦτα προσδεῖσθαι μαρτυρίασ. ἀλλ’ ὡσ ἀληθῶσ ὥσπερ οἱ θεομάντεισ οἱ τοῖσ τῶν πραγμάτων ἐπωνύμοισ τετελεσμένοι παρ’ αὐτῶν τῶν θεῶν ἔχω τὸ μάθημα, ὑφ’ ὧν ἃ μηδεὶσ ἰατρῶν μήτε οἶδεν ὅ τι χρὴ προσειπεῖν, οὐχ ὅπωσ ἰάσασθαι, μήτ’ εἶδεν ἐν ἀνθρώπου φύσει συμβάντα, ἄλλοτ’ ἄλλαισ παραμυθίαισ τε καὶ συμβουλαῖσ ἐκ τοῦ θεοῦ διαφεύγων ζῶ παρὰ πᾶν τὸ ἐκ τῶν παρόντων εἰκόσ. πολλοὶ δ’ ἔμοιγε καὶ ἄλλοι κοινωνοί τε καὶ μάρτυρέσ εἰσι τῶν λόγων, οὐ μόνον τῶν Ἑλλήνων, ἀλλὰ καὶ βαρβάρων, αἵ τ’ ἐν Ἀσκληπιοῦ τῶν ἀεὶ διατριβόντων ἀγέλαι καὶ ὅσοι τῷ κατ’ Αἴγυπτον θεῷ συνεγένοντο. καίτοι τέχνησ μὲν ἡμῶν οὐδ’ ὁτιοῦν εἰσ ταῦτα μέτεστιν οὐδενὶ δήπουθεν, ἀλλὰ καὶ τοῦ καταφυγεῖν ἐπὶ τοὺσ θεοὺσ σχεδὸν ἀρχὴ τὸ τῆσ τέχνησ ὑπεριδεῖν ἐστίν·

ὅμωσ δὲ σὺν αὐτοῖσ εἰπεῖν οὔθ’ οἱ θεοὶ τὸν τοιοῦτον ἡμῶν λογισμὸν ἀτιμάζουσιν οὔτε πολλοὶ μετέγνωσαν τῶν πρὸ τῆσ τέχνησ τὴν παρὰ τοῦ θεοῦ τύχην ἑλομένων. ἀλλὰ καὶ ὀνείρασι χρώμεθα οὐ προειδότεσ, οἶμαι, τῆσ ἑσπέρασ ὅ τι μέλλομεν ὄψεσθαι, καὶ τί χρὴ ποιήσαντασ σωθῆναι γιγνώσκομεν, ἀγνοοῦντεσ μέχρι ἐκείνου τοῦ μέρουσ τῆσ ὡρ́ασ, ἐν ᾧ παρὰ τῶν θεῶν ἧκε τἀγαθὸν, καὶ πάλιν γὰρ ὥσπερ ἐπᾴδων ἐν μέλει ταυτὸν ἐρῶ, τέχνησ οὐδ’ ὁτιοῦν ἐπαί̈οντεσ οὐ μόνον περὶ τῶν ἡμῖν αὐτοῖσ συμφερόντων, ἀλλὰ καὶ περὶ τῶν ἑτέροισ ἔχομεν εἰπεῖν πολλάκισ, ἂν δοκῇ τῷ θεῷ, ὥστε καὶ τοὺσ ἰατροὺσ οὐδὲν κωλύει φρίττειν, ἐπειδὰν ἀκούωσι πολλὰ τῶν ἔργων. πότερ’ οὖν τὰ ὀνείρατα ποιεῖ θεοῖσ ἀνακεῖσθαι τἀνθρώπεια, ἢ τὸ θεοὺσ ἀνθρώπων κήδεσθαι ποιεῖ καὶ δι’ ὀνειράτων ἀνθρώπουσ σώζεσθαι; ἐγὼ μὲν οἶμαι τοῦτο. τί οὖν, ὦ μεγίστη σὺ γλῶττα τῶν Ἑλληνίδων, ἔφη Κρατῖνοσ, ποιῶν ἔσθ’ ὅ τι κωλύει καὶ ὕπαρ γιγνώσκειν τὰ βέλτιστα ἄνευ τέχνησ καὶ συμβουλεύειν ἑτέροισ ἔχειν, εἴπερ γε καὶ τὰ ὀνείρατα ποιεῖ καὶ ἑτέροισ ἔχειν συμβουλεύειν; ἢ σωθῆναι μὲν ἔστιν ἄνευ τέχνησ καὶ ἕτερον σῶσαι δι’ ὧν τισ οὐκ οἶδε, συμβουλεῦσαι δ’ οὐκ ἔστιν ἄνευ τέχνησ οὐδὲν, οὔτ’ ἀπὸ τῆσ αὐτοῦ τύχησ οὔτ’ ἀπὸ τῆσ θείασ οὔτε, τὸ τοῦ Δημοσθένουσ, τῆσ τῶν ἀκροωμένων; καὶ ταυτὶ μὲν ὑπ’ αὐτοῦ τοῦ λόγου κινηθεὶσ καὶ τοῦ τοῖσ θεοῖσ ὡσπερεὶ τετελεσμένου ἐπὶ πλεῖον ἴσωσ ἐξήγαγον·

καί μοι συγγνώμη καὶ παρ’ αὐτοῦ τοῦ Πλάτωνοσ ἔστω καὶ παρ’ ἄλλου παντὸσ τοῦτ’ αὐτὸ παθόντι ὅπερ ἐν τοῖσ λόγοισ ἐνῆν· οὐ γὰρ ἦν κατασχεῖν αὐτὸν, ἐπειδὴ θεία μοῖρα καὶ σωτηρία παρέπεσε. "ἐγὼ δὲ διὰ τὸν ἔρωτα ὃν ἐτύγχανον ἐρῶν Ἀλκιβιάδου οὐδὲν διάφορον τῶν Βακχῶν ἐπεπόνθειν. "καὶ γὰρ αἱ Βάκχαι ἐπειδὰν ἔνθεοι γένωνται, ὅθεν οἱ ἄλλοι ἐκ τῶν φρεάτων οὐδὲ ὕδωρ δύνανται ὑδρεύεσθαι, ἐκεῖναι μέλι καὶ γάλα ἀρύονται. "καὶ δὴ καὶ ἐγὼ οὐδὲν μάθημα ἐπιστάμενοσ ὃ διδάξασ ἄνθρωπον ὠφελήσαιμ’ ἂν, ὅμωσ ᾤμην ξυνὼν ἂν ἐκείνῳ διὰ τὸ ἐρᾶν βελτίω ποιῆσαι. ἐνταῦθα τελευτᾷ τῶν διαλόγων οὐ δι’ αἰνιγμάτων, οὐδὲ ὑπονοίασ, οὐδὲ τρόπον τινὰ ταὐτὰ λέγων ἡμῖν, ἀλλ’ ὥσπερ ἐξεπίτηδεσ εἰσ τὴν χρείαν πεποιηκώσ. εἰ τοίνυν ὄνειροι μὲν τὰσ Ἀσκληπιοῦ συμμορίασ τῆσ τῶν ἰατρῶν τέχνησ ἀπαλλάττουσι, Βάκχαι δὲ αἱ Διονύσου καὶ τὰ τῶν Νυμφῶν δῶρα μεταβάλλουσιν ἡνίκ’ ἂν ἔνθεοι γένωνται, τί τῶν αἰσχρῶν ἢ τί τῶν ἔξω τῆσ φύσεωσ καὶ τοὺσ ἐν τοῖσ λόγοισ ἐνθέουσ παραδέχεσθαι καὶ νομίζειν εἰσ προστάτασ ἔχειν ἀνενεγκεῖν τούσ γέ που κρείττονασ; καὶ μὴν οὐδὲ τοῦτ’ ἔστ’ εἰπεῖν ὡσ ἄρ’ ὁ μάρτυσ οὐδενὸσ ἄξιοσ, ἢ πόρρω τῶν πραγμάτων, ἢ καταφεύγομεν εἰσ ὄνομα αὐτὸ δὴ τοῦτο. ἀλλ’ εἴ γέ τινασ ὥσπερ παῖδασ οὕτωσ καὶ ἑταίρουσ χρὴ λέγειν γνησίουσ, γνήσιον Αἰσχίνην Σωκράτουσ παρειλήφαμεν. μαρτυρεῖ δὲ καὶ ἡ ψευδὴσ ἐνίων δόξα τῶν αὐτοῦ Σωκράτουσ εἶναι τὰ γράμματα ταῦτα ὑπειληφότων· οἷσ εἰ μὴ τὸ ὅλον πιστεύειν ἄξιον, ὥσπερ ἐγὼ πρῶτοσ οὐκ ἂν φαίην, ἀλλ’ οὖν οὐκ ἐπὶ πάσησ γε τῆσ ἀλογίασ ἡ πλάνη συμβέβηκεν, ἀλλ’ οὕτω σφόδρα ταῦτ’ οἰκεῖα τῷ Σωκράτουσ ἤθει καὶ προσήκοντα ἐκρίθη, ὥστε καὶ ταύτῃ τῇ δόξῃ γενέσθαι χώραν. δοκεῖ δέ μοι καὶ Σωκράτησ αὐτὸσ εἰ καὶ μηδεὶσ λόγοσ αὐτοῦ γραφῇ σώζεται, οὐχ ἧττον οὔτε Πλάτωνοσ τοῦ σεμνοῦ οὔτ’ Αἰσχίνου τοῦ κομψοῦ μαρτυρεῖν, ἀλλ’ ἔτι κάλλιον καὶ ὡσ ἀληθῶσ εἰσ τὸ μέσον.

ὁμολογεῖται μέν γε λέγειν αὐτὸν ὡσ ἄρα οὐδὲν ἐπίσταιτο, καὶ πάντεσ τοῦτό φασιν οἱ συγγενόμενοι. ὁμολογεῖται δ’ αὖ καὶ τοῦτο, σοφώτατον εἶναι Σωκράτη τὴν Πυθίαν εἰρηκέναι. πῶσ οὖν ταῦτ’ ἔχει; οὐ γὰρ τόν γε τοῦ παντὸσ ἐσφαλμένον ὡσ ἀνέλοι σοφώτατον ἀνδρῶν πιστεῦσαι θεμιτὸν περὶ τοῦ θεοῦ. τέχνην δὲ, ὡσ ἐοίκεν, ἔφασκεν οὐκ ἀσκεῖν, ἀληθῆ λέγων. ᾧ γοῦν συνεγένετο Ἀναξαγόρᾳ, οὐ τἀκείνου τιμήσασ φαίνεται. ἓν μὲν δὴ τοῦτο μαρτυρεῖ Σωκράτησ, οὐκ αἰσχρὸν εἶναι τὸ μὴ τέχνην κεκτῆσθαι, εἴπερ περὶ αὑτοῦ λέγων οὐκ ᾐσχύνετο. ἕτερον δὲ ἀκόλουθον. οὐ γάρ ἐστιν ὅστισ οὐ λέγει περὶ Σωκράτουσ ὅτι φάσκοι τὸ δαιμόνιον αὐτῷ σημαίνειν. οὐκοῦν μηδὲν μὲν ἐπίστασθαι τῶν δεόντων ἀμήχανον ᾧ γε παρηκολούθει τὸ δαιμόνιον. ὅτι δ’ οὐδὲν ἐπίσταιτο αὐτὸσ ἔλεγε, λέγων δ’ οὐκ ἐψεύδετο, εἴπερ γε μηδὲ ὁ θεὸσ σοφώτατον αὐτὸν εἰρηκώσ. λοιπὸν οὖν τί ποτ’ ἐστὶ τὸ φάσκειν οὐκ εἰδέναι; οἶμαί γε τὸ μὴ τέχνῃ. ἀλλὰ μὴν εἰ μηδετέρωσ γ’ ἂν σοφώτατοσ ἦν ἔτι, μήτε ψευδόμενοσ περὶ αὑτοῦ, εἴπερ ἕν τι τῶν αἰσχρῶν τὸ ψεύδεσθαι, μήτ’ ἀληθῆ λέγων, εἰ τὸ μὴ χρῆσθαι τέχνῃ τῶν ἁπλῶσ αἰσχρῶν ἦν, ἅμα Σωκράτησ τε δι’ ἀμφοτέρων μαρτυρεῖ τῷ λόγῳ, καὶ ὧν ἔξαρνοσ ἦν καὶ ὧν ὡμολόγει, καὶ διὰ τοῦ Σωκράτουσ ὁ θεὸσ μεμαρτύρηκε περὶ ἀμφοῖν, χρήσασ ἐκεῖνον σοφώτατον εἶναι, ὥστε διπλῆν οὖσαν τὴν τοῦ Σωκράτουσ μαρτυρίαν ἑτέρᾳ κυρίᾳ τῇ παρ’ αὑτοῦ βεβαιοῖ. μάθοι δ’ ἄν τισ καὶ παρ’ αὐτοῦ τοῦ πράγματοσ συμβαίνοντα τῷ Σωκράτουσ λόγῳ καὶ βίῳ τὰ ἀπὸ τῆσ μαντείασ. τὸν γὰρ ζῶντα ὑπὸ θεῷ καὶ τῶν ἀνθρωπίνων πραγμάτων ἠμεληκότα πῶσ οὐκ εὔλογον ἐκ προχείρου παρὰ θεῷ κριτῇ σοφώτατον ἀνθρώπων ἀνῃρῆσθαι;

ἡ μὲν οὖν παρὰ τοῦ Πλάτωνοσ ἡμῖν μαρτυρία τοσαύτη, δι’ αὐτοῦ καὶ διὰ τῶν ἑταίρων ἀμφοτέρων τελευτῶσα εἰσ τὸν θεὸν τὸν ἐν Δελφοῖσ, ὃσ ἐπιψηφίζει Πλάτωνι ἃ μικρῷ πρόσθεν ἔφην Αἰσχίνην. εἰ δὲ δεῖ καὶ ποιητῶν παρασχέσθαι μαρτυρίασ, ἔστι μὲν ἔργον ἢ τὰσ ἁπάντων ἢ τὰσ τῶν προκριθέντων διὰ πάντων παρασχέσθαι, ὅμωσ δ’ ὡσ ἄν τισ ἔχοι τῶν γνωριμωτάτων ἐκλέξασ εἰπεῖν ῥᾳθυμία παραλιπεῖν. κοινῇ μὲν οὖν πάντεσ ποιηταὶ μαρτυροῦσι τὴν ἔργῳ μαρτυρίαν, εἴπερ εἰσὶ ποιηταὶ τῷ κρατοῦντι λόγῳ τῆσ τέχνησ. ἀλλ’ οὐ ταύτησ δέομαι τὰ νῦν, ἔστι γὰρ ἐν τοῖσ εἰρημένοισ, ἀλλὰ τῆσ κατὰ ῥῆμα. λέγει. τὸν δὲ τῶν Φαιάκων βασιλέα ποιήσασ εἰσ ὑπερβολὴν φιλάνθρωπον καὶ θεοφιλῆ τῷ ῥήματι τούτῳ τετίμηκεν Ἀλκίνοοσ δὲ τότ’ ἦρχε θεῶν ἄπο μήδεα εἰδώσ. μή μου πύθῃ, φησὶ, ποίαν τέχνην ἐκέκτητο, ἢ τίσ διδάσκαλοσ αὐτοῦ· θεῶν γὰρ ἄπο μήδεα ᾔδει. τὸν δ’ αὖ Δημόδοκον ὡσαύτωσ τὸν κιθαρῳδὸν ἐπαινῶν ὡσ ἄκρον τὴν μουσικὴν οὕτωσ ποιεῖ τὸν πέρι Μοῦσ’ ἐφίλησε, δίδου δ’ ἀγαθόν τε κακόν τε· ὀφθαλμῶν μὲν ἄμερσε, δίδου δ’ ἡδεῖαν ἀοιδήν· καὶ πάλιν Μοῦσ’ ἄρ’ ἀοιδὸν ἀνῆκεν ἀειδέμεναι κλέα ἀνδρῶν. ὁ δέ γε Ἀλκίνουσ αὐτὸσ συνιστὰσ αὐτὸν καὶ καλῶν εὐθὺσ ἐν ἀρχῇ φησι τῷ γάρ ῥα θεὸσ πέρι δῶκεν ἀοιδὴν, τέρπειν ὅππη θυμὸσ ἐποτρύνῃσιν ἀείδειν.

ταυτί φησιν ὁ Ἀλκίνουσ αὐτὸσ, ᾧ φιλοτιμίαν εἶχε δήπουθεν, εἴ τι καὶ διδασκάλοισ ἀνήλωσεν ὑπὲρ αὐτοῦ, καὶ ταῦτ’ ὄντι λαμπρῷ καὶ μεγαλοψύχῳ καὶ δόξησ ἐραστῇ. ἀλλ’ ὅμωσ ἐγώ σοι, φησὶν, αὐτὸσ λέγω καὶ διορίζομαι, τοῦτον οὐκ ἐδιδαξάμην. καὶ οὐχ ὁ μὲν Ἀλκίνουσ οὕτωσ ὁ τῶν Φαιάκων βασιλεὺσ, ὁ δὲ τῶν Ἑλλήνων σοφώτατοσ οὐχ ὁμοίωσ περὶ τῶν αὐτῶν, ἀλλ’ ἔτι μᾶλλον ἀγασθεὶσ τοῦ Δημοδόκου τῆσ ἐπιδείξεωσ καὶ ὥσπερ ἐπίτηδεσ ζητῶν ὅ τι εἴποι μέγιστον, ὦ Δημόδοκε, φησὶν, ἔξοχα δή σε βροτῶν αἰνίζομ’ ἁπάντων· ἢ σέ γε Μοῦσ’ ἐδίδαξε Διὸσ παῖσ, ἢ σέ γ’ Ἀπόλλων ὡσ τοῦ πράγματοσ κρείττονοσ ἢ τέχνῃ λαβεῖν. λίην γὰρ κατὰ κόσμον Ἀχαιῶν οἶτον ἀείδεισ. οὐδὲ τοῦτο πάρεργον, οὐδ’ εἰκῆ προσθεὶσ, οὐδ’ ἐφόλκιον ἄλλωσ ἐπὶ τοῖσ ἄνω, ἀλλ’ ἐνδεικνύμενοσ καὶ πρὸσ ἓν σημαινόμενοσ ὅτι τοῦτο τὸ ἐν κόσμῳ καὶ λαμπρῶσ οὐκ ἐκ τέχνησ, ἀλλ’ ἐπιπνοίᾳ θεῶν παραγίγνεται. κομψὸν μὲν γάρ τι, φαυλότερον δὲ ἡ τέχνη πολλῷ· πάλιν δ’ ὥσπερ ἐπισφραγιζόμενοσ τὴν μαρτυρίαν, προβαλὼν αὐτῷ τὸν τοῦ ἵππου κόσμον ἀεῖσαι, τοσοῦτον ὑπισχνεῖται, αἴ κεν δή μοι ταῦτα φησὶ κατὰ μοῖραν καταλέξῃσ, αὐτίκα καὶ πᾶσιν μυθήσομαι ἀνθρώποισιν ὡσ ἄρα τοι πρόφρων θεὸσ ὤπασε θέσπιν ἀοιδήν. ὡσ οὐκ ἔχων τί τούτου μεῖζον ὑπόσχοιτο αὐτῷ. οὕτω τοίνυν ὁ ποιητὴσ πεπεικὼσ αὑτὸν ἐποίει περὶ τούτων, ὥστε ὥσπερ δεδοικὼσ μή τισ αὐτὸν περὶ Δημοδόκου μόνου λέγειν ταῦτα δόξειεν, ἀπὸ τοῦ κοινοῦ τῶν ἀοιδῶν ἐποίησεν ἀρχόμενον τὸν Ὀδυσσέα καὶ λέγονθ’ οὕτω πᾶσι γὰρ ἀνθρώποισιν ἐπιχθονίοισιν ἀοιδοὶ τιμῆσ ἔμμοροί εἰσι καὶ αἰδοῦσ, οὕνεκ’ ἄρα σφᾶσ οἴμασ Μοῦσ’ ἐδίδαξε· φίλησε δὲ φῦλον ἀοιδῶν. ὥσπερ δεδοικὼσ Ὅμηροσ ὑπὲρ ἑαυτοῦ μή τισ αὐτὸν φῇ παρ’ ἑτέρου τι μεμαθηκέναι, ἀλλὰ μὴ παρ’ αὐτῶν τῶν Μουσῶν.

πῶσ οὖν αἱ Μοῦσαι διδάσκουσιν; ἆρά γε ὥσπερ οἱ γραμματισταὶ διδασκαλεῖον ἀνοιξάμεναι; οὐκ ἔστιν. ἀλλ’ οἶμαι ἐπὶ νοῦν ἄγουσι καὶ τὴν εὑρ́εσιν κινοῦσιν, ὡσ καὶ ἐν αὐτοῖσ τούτοισ ἐμφαίνεται τοῖσ ἔπεσι· φησὶ γοῦν ἐπὶ πᾶσιν ὣσ φάθ’· ὁ δ’ ὁρμηθεὶσ θεοῦ ἤρχετο, φαῖνε δ’ ἀοιδήν· ταυτὸν διὰ πάντων ἐμφανίζων, ὅτι ληρεῖ τέχνη πρὸσ θεὸν κινοῦντα. τὸν τοίνυν Φήμιον ἐν τῇ τῶν μνηστήρων σφαγῇ πεποίηκε τὸ ὑπὲρ ἑαυτοῦ παραιτούμενον καὶ λέγοντα αὐτοδίδακτοσ δ’ εἰμί· θεὸσ δέ μοι ἐν φρεσὶν οἴμασ παντοίασ ἐνέφυσεν, ἐοίκα δέ τοι παραείδειν ὥστε θεῷ· τῷ μή με λιλαίεο δειροτομῆσαι. τοῦτο μὲν ὡσ ταυτὸν ὅ τε αὐτοδίδακτοσ καὶ ὁ τῶν θεῶν μαθητὴσ ἐγγύθεν οὑτωσὶ δηλῶν, τοῦτο δὲ ὡσ οὐδὲν ἄλλο εἰπόντοσ εἰσ σωτηρίαν τοῦ Φημίου μεῖζον ἢ ὅτι οὐδενὸσ ἀνθρώπων ἐστὶ μαθητήσ. εἰκότωσ· τὸν γὰρ ὑπὸ τῶν ἠδικῆσθαι δοκούντων μέλλοντα σωθήσεσθαι εἰσ τὴν παρὰ τῶν θεῶν τιμὴν καταφεύγειν εἰκὸσ ἦν. δι’ ἃ τούτοισ αὐτὸν σώζει τοῖσ λόγοισ. ἔτι τοίνυν, ἀναλήψομαι γὰρ, τὸν Τηλέμαχον ἀποδημοῦντα πεποίηκε δή που κατὰ πύστιν τοῦ πατρὸσ ἐν τοῖσ πρώτοισ, ὡσ δὲ προσέσχε τῇ Πύλῳ καὶ συντυγχάνειν ἔδει τῷ Νέστορι ἀγωνιῶντα καὶ ἀποροῦντα ὅ τι χρὴ λέγειν πρὸσ αὐτὸν διὰ τὸ συνειδέναι μὴ ὅπωσ τέχνην αὐτῷ τινα ἐπισταμένῳ περὶ λόγουσ, ἀλλ’ οὐδ’ αὐτὸ, ὅ φησι Πλάτων, ἐμπειρίαν ἔχοντί πω μέχρι τούτου. κατακέκλεικε γοῦν αὐτὸ τοῦτ’ εἰσ ἔποσ ἐξ ἀρχῆσ εἰσ τέλοσ οὐδέ τί πω μύθοισι πεπείρημαι πυκινοῖσιν. ὁ δ’ αὐτὸν παραμυθεῖται καὶ λέγει, μηδείσ σε τῶν σοφιστῶν ἐξαπατάτω, μηδ’ ἀθυμήσῃσ ἐπὶ σαυτῷ. εἰ γὰρ καὶ τῆσ τέχνησ ἀπολέλειψαι καὶ τῆσ ἐμπειρίασ, ἄλλα μὲν αὐτὸσ ἐνὶ φρεσὶ σῇσι νοήσεισ, ἄλλα δὲ καὶ δαίμων ὑποθήσεται· οὐ γὰρ ὀί̈ω οὔ σε θεῶν ἀέκητι γενέσθαι τε τραφέμεν τε, συνάπτων κἀνταῦθα τρόπον τινὰ καὶ συντιθεὶσ ἐφεξῆσ τό τε αὐτὸν συνεῖναι καὶ τὸ ὑπειπεῖν τὸν θεὸν, καὶ πάλιν αὖ τὴν φύσιν καὶ τροφὴν τῇ θείᾳ μοίρᾳ προστιθείσ. καὶ ταῦτα οὐ Μέντωρ, οὐδ’ Ἁλιθέρσησ αὐτῷ λέγει, ἀλλὰ θεῶν ἡ σοφωτάτη καὶ ᾗ τά τε τῆσ φρονήσεωσ καὶ τὸ περὶ τὰσ τέχνασ ἀνάκειται. καὶ ὁ Τηλέμαχοσ πρῶτον τότε ῥητορεύων εὔποροσ γίγνεται καὶ λόγουσ ἀποχρῶντασ εὑρίσκει τῇ χρείᾳ ‐ ἃ γὰρ ἐν μνηστῆρσιν ἐδημηγόρησεν ἐῶ λέγειν ‐ τῆσ Ἀθηνᾶσ, καὶ τυγχάνει τοῦ σκοποῦ οὕτωσ ὥσθ’ ὅ γε Νέστωρ ἀκούσασ, τοῦτο γάρ ἐστι τὸ ἥδιστον, ἐπαινεῖ τε καὶ φησὶν ἤτοι γὰρ μῦθοί γε ἐοικότεσ, οὐδέ κε φαίησ ἄνδρα νεώτερον ὧδε ἐοικότα μυθήσασθαι·

καίτοι τῶν ἄκρων ῥητορικὴν καὶ λόγουσ εὑρεῖν καὶ κρῖναι ὁ Νέστωρ αὐτῷ πεποίηται καὶ ἐν Ἰλιάδι καὶ ἐν Ὀδυσσείᾳ· ἀλλ’ ὅμωσ ἐπαινεῖ καὶ λαμπρῶσ. ὡσ δ’ ἧκεν ἐκ τῆσ Πύλου πρὸσ τὸν ἕτερον ῥήτορα καὶ βασιλέα τὸν Μενέλαον, ὁ μὲν Τηλέμαχοσ ὡσ θεοῦ φησιν ἀκούων τέρπεσθαι τοῦ Μενελάου, ὁ δὲ τὴν αὐτὴν αὖ περὶ ἐκείνου φέρει τῷ Νέστορι δόξαν, καὶ φησὶν ἅτε καὶ αὐτὸσ ἤδη πρεσβύτησ ὢν αἵματοσ εἶσ ἀγαθοῖο φίλον τέκοσ οἷ’ ἀγορεύεισ· οὐδὲν ἀλλ’ ἢ τοῦτο λέγων ὅτι πέφυκασ πρὸσ λόγουσ, διὰ τοῦτο λέγεισ τὰ βέλτιστα, καὶ παρ’ ἑτέροισ τοιούτοισ εὐδοκιμεῖσ· ὥστε εἰ καὶ μὴ τέχνην τιν’ ἔχεισ περὶ τοὺσ λόγουσ, ἔμοιγε, φησὶν, ἐξαρκεῖ. οὕτω δι’ ὅλου τοῦ δράματοσ ὥσπερ ἐξεπίτηδεσ καὶ διὰ πάντων τῶν ἀξιόχρεων Ὅμηροσ μαρτυρεῖ μὴ τὴν τέχνην εἶναι κυρίαν ἐν τοῖσ λόγοισ, ἀλλὰ τὸ τῆσ φύσεωσ κράτοσ καὶ τὸ δοκοῦν τῷ θεῷ. αὐτὸσ τοίνυν ὁ τοῦ Τηλεμάχου πατὴρ, ὃν τῆσ εἰσ τοὺσ λόγουσ παρασκευῆσ ἐπὶ πλεῖστον ἐποίησεν ἥκοντα, παροξυνθείσ τι πρὸσ τὸν Φαίακα καὶ σωφρονίζων αὐτὸν, πῶσ λέγει καὶ παρρησιάζεται, ἄλλοσ μὲν γάρ τ’ εἶδοσ ἀκιδνότεροσ πέλει ἀνὴρ, ἀλλὰ θεὸσ μορφὴν ἔπεσι στέφει· ὁμοῦ μὲν τὸ ἀξίωμα τῆσ ῥητορικῆσ ἐμφανίζων καὶ τὴν δύναμιν αὐτῆσ ὁπόση τισ καὶ ἡλίκη, ὁμοῦ δ’ αὐτὰ ταῦτα τῷ θεῷ προστιθεὶσ ὡσ ἐκεῖθεν ἥκοντα, ὥσπερ Πλάτωνι ἀποκρινάμενοσ, οὐκ Εὐρυάλῳ.

δοκεῖ δέ μοι καὶ Ἡσίοδοσ τῆσ αὐτῆσ ἔχεσθαι γνώμησ Ὁμήρῳ καὶ τοῖσ ῥήμασι μόνοισ διαλλάττειν ἐν τοῖσδε τοῖσ ἔπεσι κεῖνοσ μὲν πανάριστοσ ὃσ αὑτῷ πάντα νοήσῃ· ἐσθλὸσ δ’ αὖ κἀκεῖνοσ ὃσ εὖ εἰπόντι πίθηται· ὃσ δέ γε μήτ’ αὐτὸσ νοέῃ μήτ’ ἄλλου ἀκούων ἐν θυμῷ βάλληται, ὁ δ’ αὖτ’ ἀχρήιοσ ἀνήρ. πρῶτον μὲν ἔθετο τὸν αὐτὸν εὑρόντα τὰ βέλτιστα, ἔσχατον δὲ ἀμαθίᾳ τὸν οὔτε συνιέντα οὔτε πειθόμενον, μέσον δὲ ἀμφοτέρων, ὥσπερ ἐν ἀριθμῶν ὁρ́οισ, τὸν τῷ συνιέντι πεισθέντα, τοσούτῳ χείρω τοῦ νοήσαντοσ, ὅσῳ βελτίω τοῦ μήθ’ εὑρόντοσ μήτε πεισθέντοσ. οὐκοῦν ὁ μὲν αὐτὸσ πάντα νοήσασ ἐστὶν ὁ εὖ εἰπών· εἰ δὲ βούλει ἐκείνωσ, ὁ μὲν εὖ εἰπών ἐστιν ὁ νοήσασ αὐτὸσ ἅπαντα. δῆλον δέ· μετείληφεν ἐν τῷ δευτέρῳ ἐπὶ τοῦ εὖ εἰπόντοσ τὸν αὐτὸν τοῦτον λέγων, ἀντὶ τοῦ νοήσαντοσ τὸν εὖ εἰπόντα θεὶσ, ὡσ αὐτὸν τοῦτον ὄντα τὸν βέλτιστον ῥήτορα. οὕτω δὲ τούτων κειμένων ὁ μὲν, οἶμαι, νοήσασ παντὶ συμβαλεῖν ῥᾴδιοσ, ὅτι ὁ τῇ φύσει κρατῶν ἐστὶν, ὃν ἄριστον ὡρίσατο, ὃν καὶ εὖ εἰπόντα προσεῖπεν· ὁ δ’ αὖ πεισθεὶσ ἐν τῇ τοῦ μαθόντοσ γίγνεται μερίδι. ἀκούσασ γὰρ τοῦ τὰ βέλτιστα λέγοντοσ οὕτω χρῆται παρ’ ἐκείνου λαβών. εὑρεῖν οὖν φησιν, ὦ Πλάτων, κρεῖττον ἢ μαθεῖν, καὶ τέχνη φύσεωσ δεύτερον, εἰκότωσ Ἡσίοδοσ καὶ φρονῶν οὕτω καὶ λέγων, καὶ τῆσ δάφνησ οὐκ ἀμνημονῶν, ἣν ἅμα τῷ λαβεῖν ποιητὴσ ἦν γεγονὼσ ἐκ ποιμένοσ. ἐπεὶ καὶ τὰσ τέχνασ αὐτὰσ καὶ τὰ ἐπιτηδεύματα φύσει δή που διενεγκόντεσ ἄνθρωποι καὶ νικήσαντεσ ἀνεῦρον τὸ ἐξ ἀρχῆσ.

οὐ γὰρ αἱ τέχναι τὰσ φύσεισ ἐποίησαν, ἀλλ’ αἱ κράτισται φύσεισ τὰσ βελτίστασ τῶν τεχνῶν εὑρ͂ον, ὥστε καὶ τῇ τάξει καὶ τῇ δυνάμει παρὰ τῇ φύσει τὰ πρεσβεῖα εἶναι. εἰ δὲ δὴ μηδ’ ἁπλῶσ ἀνθρώποισ τὴν εὑρ́εσιν προστίθεμεν τῶν τεχνῶν, ἀλλὰ θεοὺσ ἡγήσασθαι φαμὲν αὐτοῖσ καὶ καταδεῖξαι, πῶσ οὐκ εὔδηλον ὅτι πολλῷ τινοσ εἶναι νικῶντοσ δεῖ προσθήκην τὴν τέχνην; καὶ μὴν εἰ τοῦτο δῆλον ἅπασι καὶ πάντεσ ἂν συμφαῖεν μὴ θεοὺσ παρ’ ἀνθρώπων λαβεῖν τὰσ ἐπιστήμασ, ἀλλ’ ἀνθρώπουσ παρὰ θεῶν, καὶ διδασκάλων μὲν ἐκείνουσ, μαθητῶν δὲ ἡμᾶσ ἔχειν τάξιν, τοσούτῳ κρεῖττον, ὡσ ἐοίκεν, εὑρεῖν ἢ μαθεῖν, ὅσῳ κρείττων ἀνθρώπου θεόσ. οἱ μὲν γὰρ εὑρήκασιν ἅπαντα, ἡμεῖσ δ’, οἶμαι, λαβόντεσ χρώμεθα. ὀρθῶσ ἄρα καὶ δικαίωσ ὁ τοῦ Ἑλικῶνοσ πρόσοικοσ καὶ ὡσ εἰκὸσ ἦν τὸν αὐτὸν ἐκ θεῶν ἐπιπνοίασ ταῦτα λέγειν εἰληφότα τὸν μὲν τοιοῦτον ἄνδρα ὡσ θεὸν καὶ θεῶν ἐγγὺσ πρῶτον καὶ κράτιστον ἔθετο ὃσ αὐτὸσ πάντα νοήσῃ, τὸν δ’ ἀκούσαντα καὶ μαθόντα δεύτερον. ποῦ γὰρ ἄν τισ καὶ κράτιστον θείη τὸν μαθόντα καὶ πῶσ; οὐκ ἔστιν οὐδὲ βουλομένῳ, ἀλλὰ φύσει κεκώλυται, δικαίωσ, ὅτι καὶ νικᾶν πανταχοῦ φαμὲν τὴν φύσιν. εἰ γὰρ ἦν τὸ μαθεῖν ἄριστον καὶ πρῶτον, οὐδ’ ἂν αὐτὸ πρῶτον τὸ μαθεῖν ἦν. ἐχρῆν γὰρ δή που μαθεῖν παρ’ ἑτέρου. ὥστε οὐκ ἂν ἦν ὁ διδάσκων πρῶτοσ, εἰ τὸ μαθεῖν κρεῖττον καὶ πρῶτον ἦν. παρὰ τοῦ γὰρ, ὦ καὶ σὺ τὴν ποικίλην κοσμήσασ, ἀκούσῃ, τίσι πεισθῇ, εἰ κρείττων ὁ μαθών ἐστι τοῦ τὸ πρῶτον εὑρόντοσ, καὶ μὴ ἀνάγκῃ δεύτεροσ, εἴπερ τι μέλλει μαθήσεσθαι. πᾶσ γὰρ ὁ μανθάνων ὡμολόγηκε δήπουθεν εἶναι χείρων αὐτῷ γε τῷ δεῖσθαι μαθεῖν· ὡσ εἴ γε μὴ πείσειεν αὑτὸν δεῖσθαι πρότερον, πῶσ ἂν μάθοι, ἢ πῶσ ἄλλῳ γ’ ἂν εἰπόντι πεισθείη; οὐκοῦν ἄτοπον τόν γε αὐτὸν ὡμολογηκότα εἶναι χείρω, τοῦτον ἀμείνω καλεῖν, καὶ ταῦτα δι’ αὐτὸ τοῦτ’ ἐπαινούμενον, ὅτι ὡμολόγηκε χείρων εἶναι.

ἢ κατὰ μὲν τὰσ δωρεὰσ οὐδαμοῦ κρείττων ὁ λαβὼν τοῦ δόντοσ αὐτῷ τῷ λαβεῖν, ἀλλὰ τὸ δοῦναι τοῦ κρείττονοσ εἶναι δοκεῖ, ἐν δὲ τοῖσ μαθήμασι κρείττων ὁ προσέχων τὸν νοῦν τοῦ νοήσαντοσ αὐτοῦ καὶ παρασχόντοσ; καὶ μὴν ἐφ’ οἷσ ὁ λαβὼν ἄριστοσ πῶσ οὐ πρῶτοσ ὁ ταῦτ’ ἔχων ἐξ ἀρχῆσ, καὶ διὰ τὸν χρόνον γέ που καὶ παρὰ τὴν αἰτίαν; ἔτι τοίνυν ἑνὸσ ποιητοῦ τῶν ἀπὸ Βοιωτίασ καὶ Ἑλικῶνοσ παρασχήσομαι μαρτυρίαν, ᾧ καὶ Πλάτων αὐτὸσ τὰ πλείστου, φασὶν, ἄξια χρῆται. οὗτοσ δὲ, ὦ θεοὶ, καὶ μάλ’ ἀποκαλύψασ καὶ τῆσ αὑτοῦ φύσεωσ καὶ Μούσησ ὡσ ἀληθῶσ βοᾷ Στεντόρειον εἰσ τοὺσ ἀνθρώπουσ ὥσπερ σιωπὴν κηρύξασ σοφὸσ ὁ πολλὰ εἰδὼσ φυᾷ· μαθόντεσ δὲ λάβροι παγγλωσσίᾳ κόρακεσ ὣσ ἄκραντα γαρύετον Διὸσ πρὸσ ὄρνιχα θεῖον. κοράκων φησὶν εἶναι φωνὰσ τὰσ τῶν μαθόντων καὶ παρ’ ἄλλων εἰληφότων πρὸσ ἀετὸν γιγνομένασ τὸν φύσει νικῶντα καὶ ἐκ θεοῦ ῥήτορα καὶ σοφόν. ἑτέρωθι δ’ αὖ βραχύτερον μὲν, γνωρίμωσ δ’ οὐχ ἧττον διαμαρτύρεται τὸ δὲ φυᾷ κράτιστον ἅπαν. πολλοὶ δὲ διδακταῖσ ἀνθρώπων ἀρεταῖσ κλέοσ ὤρουσαν αἱρεῖσθαι, σφόδρ’ ἀκολούθωσ ἀμφότερα εἰπών. ἐπειδὴ γὰρ τὸ μὲν κράτιστον ἐν τοῖσ ὀλίγοισ, τὰ δὲ φαυλότερα ἐν τοῖσ πολλοῖσ, ἀντιτέθεικε τῷ κρατίστῳ τὸ [πολλῷ] χεῖρον διὰ τοῦ τῶν πολλῶν ὀνόματοσ, ὡσ ἐκεῖνο μὲν παντάπασι τινῶν ὀλίγων ὂν, τοῦτο δὲ εἰσ τοὺσ πολλοὺσ ἀφικνούμενον. ὅμοιον καὶ τοῦτο τῷ ἑτέρῳ ῥήματι καὶ ταυτὸν λέγων. οὗ μὲν γὰρ διδακταῖσ εἶπεν ἀρεταῖσ, προσέθηκεν ἀνθρώπων, οὗ δὲ τὴν φύσιν πρεσβεύει, κατὰ δαίμονα, τούτουσ εἶναι τοὺσ τῷ ὄντι ἀγαθοὺσ καὶ σοφούσ· εἰκότωσ·

εἰ γὰρ ἐν αὐτοῖσ τοῖσ λόγοισ τοὺσ τὰ ὑφ’ ἑτέρου εἰρημένα καὶ προκατειλημμένα κλέπτοντασ καὶ διεξιόντασ ὡσ αὑτῶν οὐδεὶσ οὕτω μαίνεται ὥστε βελτίουσ ἡγεῖσθαι τῶν οἴκοθεν εὐπόρων καὶ γονίμων εἰσ τοὺσ λόγουσ, ἀλλ’ οὗτοσ κράτιστοσ παρ’ ὅτῳ πλεῖστον ἔστιν εὑρεῖν τὰ δέοντα, πῶσ οὐ γελοῖον καὶ πάσησ ἀλογίασ μεστὸν τὸν ἐξ ἀρχῆσ παρ’ ἄλλων ἀκούσαντα καὶ μαθόντα ὅ τι χρὴ λέγειν θεῖναί ποτ’ ἔμπροσθεν τοῦ φύσει κρείττονοσ. "ἐν ἔργμασι δὲ νικᾷ τύχα, οὐ σθένοσ· τὸ μὲν σθένοσ πρὸσ τῆσ τύχησ τῆσ ἀνθρωπίνησ, τὴν δὲ τύχην πρὸσ τῆσ θείασ μοίρασ εἰ λάβοισ. καίτοι εἰ ποιηταὶ μὲν οὐ τέχνῃ ποιοῦντεσ, ὥσ φησιν ὁ Πλάτων, ἀλλ’ ἐκ θεοῦ τυγχάνοντεσ κάτοχοι παιδεύουσι τοὺσ ἐπιγιγνομένουσ, οὐ μόνον τοὺσ καθ’ ἑαυτοὺσ, παιδεύοντεσ δὲ μαρτύρονται καὶ διορίζονται τοῦ μηδενὸσ ἀξίαν εἶναι τὴν τέχνην πρὸσ τὸ τῆσ φύσεωσ κράτοσ καὶ τὰ ἀπὸ τῶν θεῶν· καὶ ἐν ἔργοισ καὶ ἐν λόγοισ διὰ τῶν ποιητῶν μαρτυρεῖ Πλάτων, προσθήσω δ’ ὅτι καὶ δι’ ἀμφοτέρων οἱ θεοὶ, καὶ Πλάτωνοσ καὶ τῶν ποιητῶν, ὅτι ῥητορικὴ καλὸν καὶ θεῖον, εἰ καὶ τέχνῃ μὲν ἀνθρώποισ μὴ παραγίγνεται, φύσεωσ δ’ ἐστὶν ἔργον ἀνδρείασ καὶ βλεπούσησ νικᾶν. εἰ τοίνυν μήτε ποιητῶν μηδένα μηδὲν εἰρηκέναι τοιοῦτον μήτ’ αὐτὸν Πλάτωνα μαρτυρεῖν ἡμῖν θείη τισ μήτε δι’ αὑτοῦ μήτε διὰ τῶν ποιητῶν, ὃ σαφῶσ οὑτωσὶ φαίνεται ποιῶν, εἰσ αὐτόν γ’ ἄν τισ βλέψασ τὸν τοῦ πράγματοσ λόγον οὐ χαλεπῶσ ἴδοι συκοφαντίαν, ἀλλ’ οὐκ ἔλεγχον οὐδὲ πίστιν ἐνοῦσαν τῇ παρ’ αὐτοῦ βλασφημίᾳ. τίσ γὰρ οὐκ οἶδεν ὅτι κἀν τοῖσ σώμασιν οὔτε τὸ κάλλοσ οὔτε τὸ μέγεθοσ οὔτε ἡ χάρισ τέχνησ ἔργον ἢ ποίημά ἐστιν, οὐδ’ ἀπὸ χειρῶν ἢ λόγου τινὸσ, ὡσ ἂν εἴποιμεν, ἀπαντᾷ; ἀλλ’ ἐπαλεῖψαι μὲν ταῦτα καὶ θεραπεῦσαι τῆσ τέχνησ εἶναι δοκεῖ, συστήσασθαι δ’ ἐξ ἀρχῆσ οὐδεμία οὕτω τέχνη ἂν εἰή δεινή. οὐκοῦν διακόνου καὶ θεραπαίνησ τάξιν ἔχειν προσήκει τῇ τέχνῃ, τὴν φύσιν δ’ ἐν σχήματι δεσποίνησ τετάχθαι, εἰ μὴ καὶ τοὺσ σκευοφόρουσ πρὸ τῶν ὁπλιτῶν τάττοιμεν ἄν. ἀλλ’ οὐκ ἄξιον. πῶσ γὰρ οὐκ ἄτοπον τοὺσ μὲν γονέασ τιμᾶν καὶ τοῖσ πρεσβυτέροισ ὑπανίστασθαι νομίζειν, τὴν δὲ φύσιν τὴν τοσοῦτον προτέραν φαύλου λόγου νομίσαι παρὰ τὴν τέχνην, ὥσπερ ἂν εἴ τισ τὰ ὑποδήματα κρείττω τῶν ποδῶν, τὴν δ’ ἐσθῆτα τοῦ σώματοσ κρίνοι τιμιωτέραν;

καὶ ὡσ ἐοίκε τὰ μὲν χρήματα τῶν ποριζόντων αὐτὰ καὶ κτωμένων ἀτιμότερα ἡγούμεθα, ἡ δὲ τέχνη κρείττων τῆσ εὑρούσησ φύσεωσ καὶ ἧσ ἔργον ἐστὶ νομισθήσεται. ἄλογον μέντἂν εἰή κατ’ αὐτὸ τὸ παράδειγμα ἐπὶ μὲν τῶν κτημάτων καὶ τῶν οὐσιῶν βελτίω νομίζειν χρηματιστὴν τὸν αὐτὸν πορίσαντα καὶ συλλέξαντα τοῦ κληρονομήσαντοσ ἕτερον, ἐν δὲ τοῖσ λόγοισ καὶ τοῖσ πράγμασι μὴ τὸν φύσει προέχοντα πρεσβεύειν, ἀλλ’ ὅστισ παρ’ ἄλλου φαίνεται μετειληφὼσ, καὶ μηδ’ ἐκεῖν’ ὁρᾶν, ὅτι οὐ μόνον ἐξ ἀρχῆσ αἱ φύσεισ τὰσ τέχνασ συνεστήσαντο, ἀλλὰ καὶ περὶ αὐτὰσ τὰσ τέχνασ οἱ τῇ φύσει νικήσαντεσ διενηνόχασιν. ἕνεκα μὲν γὰρ τῆσ τέχνησ πάντασ ἔδει παραπλησίουσ εἶναι τοὺσ ταὐτὰ μαθόντασ, οἶμαι δὲ καὶ χείρουσ τοὺσ δευτέρουσ ἀεὶ τῶν προτέρων, ἑώσ εἰσ τὸ λυθῆναι τὴν τέχνην ἀφίκετο· οὐ γὰρ ἂν ἦν πάντα λαβεῖν ἀκριβῶσ παρ’ ἑτέρου λαμβάνοντα, ἀλλ’ ἔδει διαφυγεῖν ἀεί τι· ῥώμῃ δὲ, οἶμαι, φύσεωσ καὶ περιουσίᾳ τὴν δόξαν οἱ κρατήσαντεσ εἰλήφασι· καὶ οὐδεὶσ τὸν Δαίδαλον οὐδὲ τοὺσ ἄνω θαυμάζει παρὰ τὸν Φειδίαν, ἀλλὰ τοὐναντίον ἐκ μικρῶν καὶ φαύλων τὸ κατ’ ἀρχὰσ εἰσ μεῖζον καὶ τελεώτερον αἱ τέχναι κατέστησαν. αὐταῖσ τοίνυν, ὡσ ἐοίκε, ταῖσ τέχναισ οὐ λυσιτελοῦν φαίνεται τὴν τέχνην πρὸ τῆσ φύσεωσ τετιμῆσθαι. οὔκουν προελθεῖν γ’ ἂν αὐταῖσ ἦν; οὐδὲ τυχεῖν τοῦ νῦν σχήματοσ οὐδὲ σεμνύνεσθαι. ἀλλ’ οἶμαι, οὐχ αἱ τέχναι τοὺσ ἄνδρασ ἦραν μεγάλουσ, ἀλλ’ οἱ τῇ δυνάμει πρωτεύσαντεσ ἐντίμουσ τὰσ τέχνασ ἐποίησαν, οὐ μείναντεσ ἐφ’ ὧν παρέλαβον. εἰ δὲ τοῦθ’ ἅπασιν εὔδηλον, εἰ καὶ μὴ πρότερον, ἀλλὰ νῦν γε εἰρημένον, οἱ μέγιστοι τῶν ἐν ταῖσ τέχναισ οὐχ ᾧ μετεσχήκασι τῆσ τέχνησ μέγιστοι γεγόνασιν, ἀλλ’ ᾧ τὴν τέχνην παρεληλύθασι. διὰ ταῦτα καὶ συμφοιτητῶν οἱ μὲν χείρουσ, ἀλλὰ καὶ κρείττουσ, ὁ Φειδίασ, ὁ Ζεῦξισ, ὁ Ἱπποκράτησ, ὁ Δημοσθένησ, ὅντινα βούλεται θαυμάζειν τισ.

οὐ γὰρ ὥσπερ ὁρ́οισ τακτοῖσ ἐνέμειναν, οὐδ’ ἐν μικρῷ τὰ σφέτερ’ αὐτῶν ἤγαγον, οὐδ’ ὡμολόγησαν ὑπὸ τῆσ τέχνησ ἄρχεσθαι, ἀλλ’ ἐνιδόντεσ τῇ φύσει τῶν λόγων, οἱ δὲ τῶν πραγμάτων, παῖδασ τοὺσ πρὸ αὑτῶν ἀπέδειξαν, καὶ μάλ’ ἀναγκαίωσ καὶ κατ’ αὐτὴν τὴν φύσιν. ἐπειδήπερ καὶ λόγων καὶ πραγμάτων ἁπάντων καὶ θεῶν καὶ ἀνθρώπων ἡγεμών ἐστι φύσισ, οὐ τέχνη, καὶ τὰ πράγματα οὕτωσ ἔχει, ὡσ ἡ φύσισ αὐτῶν ἔχει, οὐχ ὡσ ἡ τέχνη. ἀλλὰ καὶ ἡ τέχνη τῆσ φύσεώσ ἐστιν, οὐχ ὡσ ἡ φύσισ τῆσ τέχνησ ἔργον· νὴ Δί’ ἔγωγ’ ἂν εἴποιμι καὶ εὑρ́ημα καὶ κτῆμα τὴν τέχνην εἶναι τῆσ φύσεωσ. ἅ τισ εἰ μὴ παραδέξεται, τοὺσ πρώτουσ εὑρόντασ αὐτὰσ τὰσ τέχνασ τοῦ μηδενὸσ ἀξίουσ εἶναι κρινεῖ. καὶ πρεσβεύων τὴν τέχνην ἀτιμάσει τοὺσ πατέρασ τῶν τεχνῶν. διὰ τί; ὅτι οὐ χαλκευτικὴ χαλκευτικὴν εὑρ͂εν οὐδ’ ἰατρικὴ ἰατρικὴν, οὐδὲ ἁπλῶσ εἰπεῖν οὐδεμί’ εὑρ͂ε τέχνη τέχνην, ἀλλὰ πάσασ τὰσ τέχνασ, ὅπερ εἶπον, ἡ φύσισ εὑρ͂εν. εἰ γὰρ αἱ τέχναι τὰσ τέχνασ ἔμελλον εὑρήσειν, οὐκ ἂν ἦν λαβεῖν τὴν ἀρχήν. οὐ γάρ πω τεχνῶν οὐσῶν οὐκ ἂν ἦν τέχνην εὑρεῖν· τῇ γὰρ μὴ οὔσῃ πῶσ ἐνῆν εὑρεῖν; εἰ δ’ αὖ τὸ φύσει γιγνόμενον φαυλότερον τῆσ τέχνησ, πάντεσ ἂν οἱ πρῶτοι τὰσ τέχνασ εὑρόντεσ ἦσαν φαυλότατοι· πάντεσ γὰρ φύσει τὰσ τέχνασ εὑρ͂ον τὸ ἐξ ἀρχῆσ. οὐκοῦν καὶ κατὰ τοὺσ εὑρόντασ ἐξ ἀρχῆσ καὶ κατὰ τοὺσ ὑπερέχοντασ ἡ φύσισ νικᾷ. καὶ μὴν εἴ τισ ἐξετάζοι τί ποτ’ ἐστὶν ᾧ στρατηγὸσ στρατιώτου διαφέρει, καὶ ὅλωσ ἄρχων ἰδιώτου, τοῦτ’ ἂν εὑρ́οι προφαινόμενον, ὅτι ἄρχοντοσ μέν ἐστι προστάξαι, ἀρχομένου δ’ ἀκούσαντα ποιῆσαι. οὐκοῦν προστάττει μὲν ὁ εὑρὼν, ὁ δ’ ἀκούσασ μανθάνει. εἰ γάρ τισ μὴ εὑρ́οι ὅ τι χρὴ ποιεῖν, πῶσ ἂν ἄλλῳ προστάξειεν ἃ χρὴ ποιεῖν;

εἰ γὰρ αὐτὸσ ἀκούσασ ἄλλου προστάξειεν ἃ χρὴ ποιεῖν, πείσεται πρότερον ἢ προστάξει. τοῦτο δ’, ἑώσ ἂν ἄρχων ᾖ, τῶν ἀδυνάτων. προστάττειν μὲν γὰρ ἦν τοῦ γε ἄρχοντοσ, οὐ πείθεσθαι, οὐδέν γε μᾶλλον ἢ καὶ διδασκάλου πείθεσθαι τοῖσ μαθηταῖσ ἐστί. φαίνεται τοίνυν καὶ κατὰ τοῦτον τὸν λόγον ἡ μὲν φύσισ ἄρχοντοσ χώραν ἔχουσα, ἡ δ’ ἐκ τοῦ μαθεῖν τέχνη διακόνου καὶ πειθομένου τῷ κρείττονι. καὶ μὴν κἀκεῖνό γε ἐν τοῖσ ἄνω λόγοισ ἦν, ὡσ θεοὶ μὲν εὑρ͂ον καὶ κατέδειξαν ἕκαστα, ἄνθρωποι δὲ λαβόντεσ παρὰ θεῶν χρώμεθα, ἄλλοισ ἄλλων ἑρμηνεῦσι χρησάμενοι. τίσ ἂν οὖν λόγοσ μᾶλλον σώσειε τὸ γιγνόμενον ἢ τῷ πιστεῦσαι δικαιότερον ἢ ᾧ θεοὺσ μὲν εὑρεῖν ἕκαστα τίθεμεν καὶ νῦν ἔτι σημαίνειν, πάλιν δ’ ἀρχῆσ ἴδιον φαμὲν εἶναι τὸ εὑρεῖν καὶ προστάξαι, τὸ δ’ ἀκοῦσαι καὶ μαθεῖν τοῦ χείρονοσ, οὔτε γὰρ δή που θεῶν ἅπανθ’ εὑρόντων αἰσχρὸν ἄρχοντοσ θεῖναι τὸ εὑρεῖν, εἴπερ ἄρχουσιν οἱ θεοὶ πάντων, οὔτ’ ἀρχῇ τοῦ προστάξαι προσήκοντοσ αἰσχρὸν εἰσ θεοὺσ ἀνενεγκεῖν τὴν εὑρ́εσιν, εἴπερ εὑρόντοσ μέν ἐστι σημῆναι, εὑρίσκει δὲ ὁ κρείττων ἀεί. εἰε͂ν. δεσπότησ δ’ οἰκέτου τῷ διαφέρει πρὸσ θεῶν; οὐ δεσπότου μὲν προστάξαι, δούλου δ’ ὑπακοῦσαι πᾶσ τισ ἂν φήσειεν εἶναι; οὐκοῦν ὁ μὲν οἶδεν ἐφ’ ἑαυτοῦ τί χρὴ ποιεῖν, ὁ δὲ ἀκούσασ μανθάνει. τί δὲ ὁ τῶν παρθένων ἐπαινέτησ τε καὶ σύμβουλοσ λέγει ὁ Λακεδαιμόνιοσ ποιητήσ; πολλὰ λέγων ὄνυμ’ ἀνδρὶ, γυναικὶ δὲ Πασιχάρηα. πολλὰ, φησὶν, ὁ ἀνὴρ λεγέτω, γυνὴ δὲ οἷσ ἂν ἀκούσῃ χαιρέτω. ἆρ’ οὖν οὐκ εὔδηλον ὡσ ὁ μὲν αὐτὸσ εὑρηκὼσ καὶ προειδὼσ ἐρεῖ πολλὰ, ᾗ δ’ ἄρχεσθαι προσήκει, στέρξει τοῖσ λεγομένοισ; οὐ γὰρ δή που τῆσ γε γυναικὸσ ἀκοῦσαι περιμένων, εἶτ’ ἐρεῖ πρὸσ τὴν γυναῖκα αὐτὸσ τί δεῖ ποιεῖν·

οὐδ’ ὡσ ἐκέλευεν Ἡσίοδοσ, ἵνα ἤθεα κεδνὰ διδάξῃ, τοῖσ ἐκείνησ λόγοισ ἀκολουθῶν. ἀλλ’ εἴπερ διδάξει, προστάξει· εἰ δὲ προστάξει, τῆσ ἑαυτοῦ φύσεωσ ἐγγύτατα ἄξει τὴν γυναῖκα, ὡσ ἀμείνων χείρονα. ὅσῳ τοίνυν θεὸσ μὲν ἀνθρώπου, ἄρχων δ’ ἰδιώτου, δεσπότησ δ’ οἰκέτου, γυναικὸσ δ’ ἀνὴρ κρείττων καὶ τελεώτεροσ, τοσούτῳ κρεῖττον καὶ ἱκανώτερον φύσισ ἢ τέχνη, ἢ κομιδῆ πάντ’ ἄνω καὶ κάτω γένοιτ’ ἄν. ἔτι τοίνυν κἂν ἀπὸ τῶν ἐναντίων τισ αὐτὸ λόγων ἴδοι. εἰ μὲν γὰρ ἅπαντασ τοὺσ ἐπὶ τῶν τεχνῶν ὡμολογεῖτο εἶναι σπουδαίουσ, ἢ πᾶσαν πάντωσ τέχνην ἀγαθὸν, τάχ’ ἄν τισ ὥσπερ ἔλεγχον εἶναι ταῦτα ᾠήθη. νῦν δὲ τίσ οὐκ οἶδε πολλοῖσ ὄνειδοσ τὴν τέχνην οὖσαν; οἱο͂ν τοὺσ σκυτοδέψασ καὶ σκυτοτόμουσ καὶ γναφεῖσ καὶ νευρορράφουσ τίσ ἂν εὐδαιμονίσειε τῆσ τέχνησ; καὶ μὴν οὐκ ἐμὸσ ὁ μῦθοσ, ἔφη ὁ Πλάτων, τὸ τοῦ Εὐριπίδου προσπαίζων, ἀλλ’ ὑμέτεροσ, ὦ Πλάτων, καὶ τοῦ σοῦ νὴ Δί’ ἐργαστηρίου, καὶ τὰσ τέχνασ ταύτασ βαναύσουσ καὶ τοὺσ ἐπ’ αὐτῶν ἀνδραποδώδεισ εἶναι. οὐκοῦν ἄτοπον καὶ περιφανὴσ συκοφαντία τοῖσ μὲν ἃσ εἶπον τέχνασ εἰδόσι καὶ τοῖσ ἄλλασ μυρίασ μηδενὸσ ἀξιοῦν μετεῖναι χρηστοῦ παρὰ τὴν τέχνην, εἰ δέ τισ μὴ τέχνῃ τι μετέρχεται, διὰ τοῦτ’ αὐτὸν ψέγειν ὡσ ἑνὸσ τῶν βεβαίωσ καλῶν στερόμενον, καὶ τοὺσ αὐτοὺσ ὑμᾶσ ἅμα μὲν μηδένα ποιεῖσθαι τῆσ τέχνησ λόγον, ἀλλὰ καὶ προφέρειν αὐτὸ τοῖσ πολλοῖσ, ἅμα δὲ ὡσ καθαρῶσ ἀγαθὸν τὸ αὐτὸ τοῦτο σεμνύνειν, ὅ τι ἂν μὴ τέχνῃ γίγνηται κακίζοντασ. καὶ μὴν ἑλοῦ γε δυοῖν θάτερον, εἴποι δικαίωσ ἂν ἡ ῥητορικὴ, ἢ καὶ τοὺσ χειροτέχνασ ὡσ καλοὺσ κἀγαθοὺσ τιμᾶν, ἢ τούσ γε ῥήτορασ μὴ ψέγειν, εἰ μὴ τέχνην κέκτηνται περὶ ὧν λέγουσιν. ἆρ’ ἔχει τινὰ καὶ ἡ ῥητορικὴ τὸν ἐροῦνθ’ ὑπὲρ αὐτῆσ παρασχέσθαι, ἢ ταῦτα ἴσα ἀντ’ ἴσων;

οὐκ ἂν, οἶμαι, φήσειεν ὁ Ὁμηρικὸσ Ἰδομενεύσ. ἃ μὲν οὖν, εἰ καὶ μὴ τέχνην εἶναι δοίημεν αὐτὴν, ἔχοι τισ ἂν λέγειν ὑπὲρ αὐτῆσ πολλὰ ἀφελόντι τῶν ἐπιόντων τοσαῦτα καὶ τοιαῦτά ἐστιν. ἴσωσ δέ τισ οἰήσεται τούτων οὕτωσ ἀποδεδειγμένων τὸ φαυλότερον σπεύδειν ἡμᾶσ λοιπὸν, ἐὰν ὅτι καὶ τέχνη διδάσκειν πειρώμεθα. ἐγὼ δὲ οὔτε τῶν εἰρημένων οὐδὲν μετατίθεμαι οὔτε Πλάτωνι συγχωρῶ τὸ μηδὲν μετεῖναι ῥητορικῇ τέχνησ, ἀλλ’ ὅσον αὐτῇ τέχνησ, χρήσομαι γὰρ τοῖσ Πλάτωνοσ αὐτοῦ ῥήμασι, τοῦτ’ ἐπέξειμι. ὅπερ δὲ ἐν τοῖσ ἄνω, τοῦτο κἀνταῦθα ποιήσω, αὐτοῖσ οἷσ εἴρηκε Πλάτων ἀκολουθῶν ἐπιδείξω μετέχουσαν τέχνησ. καίτοι τί ἂν ἄλλο τισ βούλοιτο; φησὶ γὰρ δή που διαβάλλων αὐτὴν ὅτι στοχάζεται καὶ προάγει τοὺσ λόγουσ οὕτωσ ὅπωσ ἂν στοχάζηται. καίτοι πῶσ οὐχ ὑπεναντίον φάσκειν μὲν στοχάζεσθαι, λέγειν δ’ ὡσ οὐ χρῆται λόγῳ δι’ αὐτὸ τοῦτο; πάντεσ γὰρ οἱ στοχαζόμενοι δή που τῷ λόγῳ προσάγοντεσ αὑτοὺσ οὕτωσ στοχάζονται. οὐ γάρ ἐστι μὴ λόγῳ χρώμενον στοχάζεσθαι, ἀλλ’ ὁ τοῦ πράγματοσ λόγοσ οὗτόσ ἐστιν ὁ ποιῶν στοχάζεσθαι. οἱο͂ν οἱ τῶν πόρρωθεν ὁρωμένων στοχαζόμενοι καὶ τυγχάνοντεσ ἀναφέροντεσ οἶμαι πρὸσ τὴν φύσιν οὕτωσ στοχάζονται, καὶ τούτῳ χρώμενοι τῷ λόγῳ, καὶ ὡσπερεὶ σκοπῷ τούτῳ στοχάζονται. ὡσ οἵ γ’ ἀποτυγχάνοντεσ ἀρχὴν οὐδὲ στοχάζονται, ἀλλ’ αὐτὸ τοὐναντίον τῷ στοχάζεσθαι ποιοῦσι. τὸ γὰρ στοχάζεσθαι τοῦτ’ ἐστὶ τυχεῖν τοῦ πράγματοσ. οὐκοῦν οὐχ ᾧ στοχάζεται ἁμαρτάνει τισ, ἀλλ’ ᾧ διήμαρτεν οὐκ ἐστοχάσατο. εἰκότωσ· οὐδεὶσ γὰρ ἁμαρτάνει λόγῳ χρώμενοσ, ἀλλ’ ἅμα ἐσφάλη καὶ τὸν λόγον οὐ διεσώσατο. ὁ γὰρ λόγοσ ταύτην εἶχε τὴν δύναμιν, μὴ διαμαρτάνειν, καὶ τοῦθ’ οὕτωσ ἀληθέσ ἐστιν ὥστε οἱ φρονιμώτατοι τῶν ἀνθρώπων καὶ λόγου πλείστου μετέχοντεσ ἄριστα στοχάζονται. ὥστ’ εἰ τὸ στοχάζεσθαι τῆσ ῥητορικῆσ ἐστιν, ἐπὶ πλεῖστον ἡ ῥητορικὴ σώζει λόγον.

τοῦτο μὲν οὖν ἐξ αὐτῶν ὧν εἴρηκε συγκρουόμενον οὕτω φαίνεται. θαυμάζω δὲ ὅπωσ οὔτ’ ἔγνω οὔτ’ ἐστοχάσατο ὅτι καὶ χωρὶσ τοῦ τἀναντία συνθεῖναι καὶ χρήσασθαι σημείῳ τοῦ μὴ τέχνην εἶναι, ὃ τοῦ τέχνην μᾶλλον εἶναι σημεῖόν ἐστι, δι’ ἑνὸσ καὶ μόνου τούτου δώσει λαβὴν, εἰ δοίη τῆσ ῥητορικῆσ εἶναι τὸ στοχάζεσθαι. φέρε γὰρ πρὸσ θεῶν εἴ τισ αὐτὸν ἤρετο ὡδὶ λέγων κατ’ αὐτὸν ἐκεῖνον, Τοξικὴν δέ τινα, ὦ Πλάτων, οἶσθα τέχνην, ὅσον εἰπεῖν, ἢ καλεῖσ; τὴν μὲν γὰρ πολιτικὴν ἐπιστήμην πᾶσαν διελήλυθασ καὶ τὰ μόρια αὐτῆσ εὑρ́ηκασ ἀκριβῶσ. ἔγωγε, εἶπεν ἂν, οἶδα καὶ καλῶ. τίσ οὖν ἐστιν αὕτη καὶ τί ἐπαγγέλλεται; τοῦ σκοποῦ τυχεῖν ἐν τῇ τῶν βελῶν ἀφέσει. καλῶσ. οὐκοῦν ὁπόταν στοχάσηται, τότε τυγχάνει. πῶσ γὰρ οὔ; πότερον οὖν οὐκ ἔστι τέχνη διὰ τὸ στοχάζεσθαι, ἢ τούτου καὶ ἔστι τέχνη τοῦ στοχάζεσθαι; ἐγὼ μὲν οἶμαι τούτου. εἰε͂ν. τί δ’ ἡ κυβερνητική; ἐμοὶ μὲν γὰρ δοκεῖ τοῦτο ὅπερ ἡ τοξικὴ καὶ αὐτὴ πράττειν; κατὰ γοῦν τὸν λόγον ᾧ χρῆται. στοχάζεται γὰρ, οὐ μὴν ὡσ βέλει τυχεῖν, οἶμαι, ἀλλ’ ὡσ ἐκ τῆσ θαλάττησ σῶσαι. ὅσα μὲν γὰρ δεῖ μαθεῖν ἐν παιδείᾳ τὸν κυβερνήτην οἶδε καὶ ἀκήκοε. σώζει δὲ οὐ τούτοισ τὸ σύμπαν εἰπεῖν τὴν ναῦν, ἀλλ’ οἷσ εὖ τίθεται τὸ παρόν. τοῦτο δὲ ἀμήχανον αὐτῷ χωρὶσ τοῦ στοχάζεσθαι. σκόπει γὰρ πρῶτον μὲν, εἰ βούλει, τοὺσ εἰσ Αἴγιναν διακομίζοντασ, ὅτι ὁρῶσι τὴν Αἴγιναν· πρὸσ ὃ οὖν ὁρῶσι στοχάζονται· ἔπειτα τοὺσ εἰσ τὸν Πόντον, εἰ δὲ βούλει, τοὺσ εἰσ Αἴγυπτον καὶ τὴν οὐδὲ σοί ποτε ἀήθη Σικελίαν· τούτουσ γὰρ καὶ παντάπασιν εὑρήσεισ στοχαζομένουσ. πρῶτον μὲν γὰρ αὐτοῦ δεῖ τοῦ ποῦ ποθ’ ὁ σκοπὸσ στοχάσασθαι, καὶ ὃ τότ’ ἦν παρὰ τῶν ὀφθαλμῶν, τοῦτ’ εἰκάσαι τῷ λογισμῷ· ἔπειτα φανέντοσ αὖθισ στοχάζεσθαι πρὸσ τὸ ὁρώμενον.

φέρε γὰρ τὸν Ὀδυσσέα παρὰ τῆσ Καλυψοῦσ ἀκηκοότα πλεῖν ὅτι χρὴ τηρεῖν τὴν ἄρκτον ἐπ’ ἀριστερὰ χειρὸσ ἔχοντα. οὔκουν τὰ καθ’ ἕκαστα καὶ δι’ ὧν εἶσιν ἡ ναῦσ αὐτὸν ἤδη δεῖ συλλογίζεσθαι· πολλὰ γὰρ ἂν πελάγη περάσαισ καὶ πολλοὺσ ἂν εἰσ τόπουσ καὶ λιμένασ κατάραισ ἐπ’ ἀριστερὰ τὴν ἄρκτον ποιησάμενοσ, ὡσ δ’ αὖ καὶ ἐπὶ δεξί’, ὥστε Φάρου τυχεῖν, οὐδὲ πορθμοῦ διὰ βιβλίου· ἀλλ’ ἀνάγκη τὰ ἐπὶ μέρουσ στοχάζεσθαι. φέρε γὰρ, τί μαθόντεσ νῦν μὲν εἴσω τοὺσ οἰάκασ ἄγουσι, πάλιν δὲ εἰσ τί ἔξω τῆσ αὐτῆσ ἡμέρασ; οὐχὶ τοῦ ὁρωμένου στοχαζόμενοι, ἢ τοῦ μέλλοντοσ ὀφθήσεσθαι; τοῦ δὲ χάριν παρὰ τῶν ἐντυχόντων ποῦ θαλάττησ εἰσὶν ἢ πρὸσ τίνι γῇ πολλάκισ πυνθάνονται; οὐχ οἵ γε ἀκριβεῖσ, ἐρεῖσ. τίσ δ’ ἀνθρώπων ἀκριβὴσ ἢ διαρκήσ; οὐκοῦν οὐδὲ τεχνίτησ οὐδεὶσ τῷ λόγῳ τούτῳ. εἰ δὲ τοῦθ’ οὕτωσ ἔχει, τί δεινὸν, εἰ μηδὲ ῥήτωρ τεχνίτησ διαρκὴσ μηδείσ; καὶ μὴν εἰ μὲν τὸ κυβερνᾶν τέχνη, κἂν ἐπὶ τοῦ κεκλημένου κυβερνήτου μὴ σώζηται, τί κωλύει καὶ ῥητορικὴν τέχνην εἶναι, κἂν παρὰ τοῖσ ῥήτορσιν εἶναι φάσκουσι μὴ σώζηται; εἰ δὲ δὴ καὶ περὶ τούτων διαλέγει τῶν κυβερνητῶν ὧν τισ πυνθάνεται παρ’ ἑτέρου τι καὶ ζητεῖ, οὐ γὰρ περί γε τοῦ Ποσειδῶνοσ, οὐδὲ τῶν Νηρηίδων, οὐδὲ τῶν Διοσκούρων, ὅμωσ δ’ αὐτοῖσ ἀποδίδωσ εἶναι κυβερνήταισ, ὡσ ἄνθρωποσ ἀνθρώποισ, καὶ τέχνην ἔχειν τὴν κυβερνητικὴν, τούτοισ ἅπασίν ἐστι τὸ στοχάζεσθαι, οἴ γε καὶ πρὶν ἀπαίρειν εὐθὺσ κάθηνται στοχαζόμενοι περὶ τῶν πνευμάτων· οὐ γὰρ παρὰ τοῦ γε Διὸσ ἤκουσαν ἐπὶ τῆσ Ἴδησ ἢ τοῦ Γαργάρου, ἀλλ’ οἶμαι ἐξ ἀρχῆσ εἰσ τέλοσ στοχάζονται ἀνέμων λιμένων εἰ φθήσονται πάντων ὡσ ἔποσ εἰπεῖν. ὥστε σοι τὸ τοῦ μορίου εἴδωλον σκιᾶσ ὄναρ εἰσ ἔλεγχον κατὰ Πίνδαρον γίγνεται. πρὸσ Διὸσ, ἡ δὲ τῇ δικαιοσύνῃ ἀντίστροφοσ ἰατρική σοι καὶ δεύτερον ἀγαθὸν τῷ σώματι, εἰ δὲ βούλει, καὶ ἡ γυμναστικὴ, πότερον οὐ στοχάζονται τῆσ φύσεωσ τῶν σωμάτων;

νὴ Δία, ἐάν τε εἴπῃσ γε, ἐάν τε μή. ἢ πρόοιδεν ὁ γυμναστὴσ εὐθὺσ ἐξ ἀρχῆσ ὅπωσ ἡμῶν ἕκαστοσ ἔχει σώματοσ, οὐ παρὰ τῆσ πείρασ μανθάνει; τί δ’ ἐπειδὰν πρὸσ τοῦτο γυμνάζῃ, πρὸσ ὃ πειρᾶται, πότερ’ ὥσπερ ὁ Ἀπόλλων ὁ ἐν Δελφοῖσ, οὕτωσ ἐξεπίσταται τὸ μέλλον, καὶ διισχυρίζεται τὸν ἄνδρα τόνδε ἐκ τῶνδε πανταχῆ καὶ πάντωσ ἀπαθῆ καταστήσειν ἢ καθάπαξ ἢ ποσόν τι χρόνου; οὐκοῦν ἢ μὴ στοχαζόμενον μαινόμενον τὸν γυμναστὴν λέγεισ, ἢ σωφρονῶν αὐτὸσ ὁμολογήσει στοχάζεσθαι τοῦ βελτίστου, τοιοῦτον δ’ οὐδὲν ἔχειν προειπεῖν οὐδ’ ἐπαγγείλασθαι. εἰε͂ν. ὁ δὲ δὴ τῆσ μὲν πείρασ εἰσ πίστιν ἰσχύσασ καὶ τοῖσ φαρμάκοισ καὶ ταῖσ διαίταισ ἤδη χρώμενοσ τούτοισ ἰατρὸσ, ὅπωσ δ’ ἕκαστοσ ἡμῶν ἔχει φύσεωσ ἢ συγκρίσεωσ ἀγνοῶν, ἆρ’ οὐ στοχαζόμενοσ προσάγει πάνθ’ ὅσα ἂν ποιῇ περὶ τὸν κάμνοντα ἀναφέρων εἰσ τὸ εἰκόσ; ἐγὼ μὲν οἶμαι. ἢ δύναιτ’ ἄν τισ αὐτῶν ἀποτόμωσ εἰπεῖν ὅτι τούτοισ οὑτοσὶ χρώμενοσ ἔξω παντὸσ ἔσται κινδύνου καὶ δυσχερὲσ οὐδ’ ὁτιοῦν πείσεται; οὐ μέντἂν τοσοῦτον ἐλείποντο τοῦ τὴν Ἐπίδαυρον ἔχοντοσ θεοῦ, φαίησ ἂν, καὶ μάλα ἐμοὶ γοῦν κατὰ νοῦν. ἀλλ’ ἀπὸ τῶν πολλῶν καὶ κοινῶν, οἶμαι, καὶ τὰ ἴδια εἰκάζουσιν. εἰ δ’ ἄρα καὶ ἰδίᾳ τισὶ παρηκολούθησαν, πρὸσ αὐτὴν τὴν πεῖραν στοχάζονται, τὸ μέλλον ἑκάστῳ συνοίσειν ἐκλέγοντεσ. καὶ ταῦτα, ὦ Πλάτων, ταῖσ σαῖσ ἀδαμαντίναισ ἀνάγκαισ ἀποδείκνυται. ὅτι μὲν γὰρ οὐ ταὐτὰ πᾶσι λυσιτελεῖ τοῖσ σώμασιν οὔτε νοσοῦσιν οὔτε ὑγιαίνουσι λέγω, ἀλλ’ ὥσπερ οὐ ταὐτὰ νοσοῦσί τε καὶ ὑγιαίνουσιν, οὕτω καὶ ἔτι μᾶλλον οὔτε ἐν ταῖσ νόσοισ ἅπασι ταὐτὰ οὔτ’ ἐπὶ τῆσ ὑγιείασ αὐτῶν πεύσει τῶν ἰατρῶν.

τὰσ δ’ ἁπάντων αὖ διελέσθαι φύσεισ ἀδύνατον. ὥσπερ γὰρ ταῖσ ἰδέαισ διαφέρειν ἀλλήλων ἐν πᾶσιν ἀνθρώποισ ἐστὶν, οὕτωσ κἀν τῇ δι’ ὅλου φύσει τοῦ σώματοσ ἄλλοσ ἄλλου κεχώρισται διὰ παντὸσ τοῦ γένουσ. ἀλλὰ μὴν τόν γε συντυχόντα καὶ δεηθέντα κελεύει θεραπεύειν ἡ τέχνη, κἂν ἐκ περάτων ἥκῃ τισ ἀρτίωσ. τί οὖν δεῖ λοιπὸν ἢ στοχάζεσθαι; εἰ γὰρ μήτ’ εἴσεται πάντασ καὶ θεραπεύσει τὸν προσελθόντα, καὶ τοσοῦτον εἴσεται δή που, μὴ πᾶσι δεῖν τῶν αὐτῶν, ὃ λέγω λείπεται. ἢ σὺ τἀναντία δείξασ μὴ σφυρήλατοσ σταθεὶσ ἐν Ὀλυμπίᾳ μόνον, ἀλλὰ καὶ πομπείου τυχὼν Παναθηναίοισ τοῖσ μεγάλοισ περίιθι. σκόπει δὴ καὶ περὶ τῆσ γραφικῆσ, ἣν εἰ καλεῖσ τέχνην, οὐκέτ’ ἐρήσομαι· καλεῖσ γὰρ ἐν αὐτοῖσ γε τούτοισ τοῖσ Γοργιείοισ λόγοισ. ἆρ’ οὖν ἄλλο τι ταύτησ κεφάλαιόν ἐστι πλὴν στοχάζεσθαι τῶν ἀεὶ παρόντων καὶ ὧν ἂν τὴν μίμησιν δέῃ ποιήσασθαι; καὶ μὴν εἰ μὴ τοῦτο, τί ἕτερον; αὕτη γοῦν ἐστιν ἡ καὶ τὸ ῥῆμα πεποιηκυῖα τῷ πράγματι· αἱ γὰρ τῶν γραφέων εἰκόνεσ εἰκάζειν ἐποίησαν καὶ περὶ τῶν ἄλλων λέγεσθαι. εἰ δ’ ἄρα πρότερον ἦν τὸ ῥῆμα τῆσ τέχνησ, ἔτι κάλλιον μαρτυρεῖται μόνου τοῦ εἰκάζειν εἶναι τὴν τέχνην, εἴπερ τὸ ἔργον αὐτῆσ εἰκὼν εἶναι κρατεῖ. οὐ μὴν οἶμαι λόγου χωρὶσ εἰκάζει, ἀρχὴν γὰρ οὐδ’ ἂν εἴκαζεν, εἰ μὴ εἶχε δι’ ὅτου, ἀλλ’ εἰκάζει πρὸσ τὸν τῆσ φύσεωσ λόγον. εἰ δέ σοι φίλον καὶ περὶ τούτου φιλονεικεῖν, ἔχε τἄλλα ἡμετέραν χάριν, ἀλλ’ ὡσ οὐχ ἥ γε τῶν χρωμάτων κρᾶσισ στοχαζομένησ ἐστὶ τῆσ τέχνησ, καὶ οὐ τέχνησ μόνον, ἀλλὰ καὶ φύσεωσ ἱκανῆσ. ταυτὶ μόνον δείξασ καταγέλα τῆσ ῥητορικῆσ. καὶ μὴν τό γε κάλλιστον τῆσ τέχνησ καὶ τελεώτατον καὶ ᾧ γραφικὴν ἢ πλαστικὴν εἶναι διαφέρει, τοῦτ’ ἐστὶν ἡ τοῦ χρώματοσ δή που μίξισ. ἐγγὺσ γὰρ ἄγει τὸ εἰκασθὲν τῆσ ἀληθείασ.

οὐκοῦν ᾧ μεγίστῳ προέχει, τοῦτ’ ἀφαιρεῖσ, ἐὰν μὴ λίπῃσ τὸ εἰκάζειν. καὶ τί δεῖ τὰσ ἄλλασ ἐξετάζειν τέχνασ ὅσαι διὰ τοῦ στοχάζεσθαι χωροῦσιν; αὐτὴ γὰρ ἡ μαντικὴ κινδυνεύει τοῦτ’ εἶναι μόνον εἰκάσαι· καίτοι φαίη τισ ἂν οὑτωσὶ σκοπῶν καὶ διαιρῶν ὅτι τούτῳ καὶ μόνῳ μάντιν ἢ ἰδιώτην εἶναι διαφέρει, τῷ τὸ μὲν εἰκάζειν ἁπάντων, τὸ δ’ ἐπίστασθαι τοῦ μάντεωσ εἶναι· ἐγὼ δέ φημι τὸν μάντιν αὐτὸ τοῦτ’ ἐπίστασθαι εἰκάσαι, πλέον δ’ οὐδ’ ὁτιοῦν. καὶ τούτου Πλάτωνα παρέξομαι μάρτυρα, κἂν μὴ φαίνηται μαρτυρῶν, ἔμοιγε πιστεύσῃ μηδείσ. τὸ δὲ ἥδιστον τῆσ μαρτυρίασ, οὐ γὰρ ἐν ἄλλοισ τισὶ δράμασιν ἢ λόγοισ, ἀλλ’ ἐν αὐτοῖσ οἷσ ἀρτίωσ εἰσ ἑτέρων ἀπόδειξιν ἐχρώμεθα ἔνεστι διαρρήδην, ἐπεὶ τήν γε τῶν ἐμφρόνων ζήτησιν τοῦ μέλλοντοσ διά τε ὀρνίθων ποιουμένων καὶ τῶν ἄλλων σημείων, ἅτε ἐκ νοῦ καὶ διανοίασ ποριζομένων ἀνθρωπίνῃ οἰήσει, οἰονοϊστικὴν ἐπωνόμασαν, ἣν νῦν οἰωνιστικὴν τὸ ω σεμνύνοντεσ οἱ νέοι καλοῦσιν. οὐκοῦν ὅτε τὴν οἰωνιστικὴν εἰκαζόντων εἶναι φῂσ τῶν ἀνθρώπων, οὐκ ἐκφεύγει μαντικὴ τὸ μὴ εἰκάζειν κατὰ τοῦτο, εἴπερ μέροσ οἰωνιστικὴ μαντικῆσ. καὶ μὴν ὅτι καὶ διὰ τῶν ἄλλων σημείων προστίθησ αὐτόσ. τοῦτο δ’ ὅταν προσθῇσ, ἅπασαν δίδωσ τὴν μαντικὴν εἰκασίαν εἶναι, καὶ μάλα ὀρθῶσ κατὰ γοῦν τὴν γνώμην τὴν ἐμήν. οὐ γὰρ ὁμοίωσ, οἶμαι, οἵ τε θεοὶ τὰ μέλλοντα ἴσασι καὶ τῶν ἀνθρώπων ὅσοι φάσκουσιν. οἱ μὲν γὰρ ἃ μέλλουσι ποιεῖν ἐπίστανται, καὶ πρόκειται τὰ πράγματ’ αὐτοῖσ ὥσπερ ἐν ὀφθαλμοῖσ. οἱ δ’ ὥσπερ ἐν σκότῳ τὰ πράγματα κρίνουσι, πρὸσ μαρτυρεῖ. "καὶ τέλοσ αὐτὸσ ἔχει. οἱ δ’ ὥσπερ ἐν σκότῳ τὰ πράγματα κρίνουσι, πρὸσ τὸν ψόφον ἤ τι τῶν ἐκφανέντων, διηνεκὲσ δ’ οὐδὲν ἔχουσι προειπεῖν. τεκμήριον δέ· εἰ γὰρ μὴ φράσαισ τὸ ἐρώτημα, οὐδὲν ἔχει σοι λέγειν περὶ ὧν εἶδε σημείων.

ἀλλ’ ἀντὶ τοῦ περὶ τοῦ μέλλοντοσ ἔχειν εἰπεῖν οὐδ’ αὐτὸ τοῦτο οἶδεν ὅτου χάριν ἥκεισ, εἰ μὴ πύθοιτο. οὐ γὰρ ἔγκειται τὰ πράγματα αὐτῷ προφαινόμενα, ἀλλὰ τὰσ πίστεισ τοῖσ σημείοισ προσάγων εἰκάζει πρὸσ τὸν λόγον. καὶ οὐ μόνον κατὰ τοῦτ’ ἐλέγχεται στοχάσασθαι τοῦ μέλλοντοσ ὂν τὸ μαντεύεσθαι, ὅπερ καὶ τῶν ποιητῶν ἤδη τισ ἐμαρτύρησεν, ἀλλὰ κἂν ἀποκρίνηται τὸ ἐρωτηθὲν, εἰκάζει τὰ κύκλῳ πρὸσ τὸ πρᾶγμα. νίκη πολέμου, καὶ τίνοσ συμβάντοσ οὐκ οἶδεν, οὐδ’ ἁπλῶσ τῶν περὶ τὴν μάχην οὐδὲν, ἀλλ’ εἰκάζει. πάλιν ἢ πολιτῶν, ἤ τινων ἄλλων ἐπιβουλὴ, καὶ τὸν τρόπον οὐκ ἔχει φράσαι, ἀλλ’ ὥσπερ τὰ ὀνείρατα οὕτωσ συμβάλλεται. τὴν δ’ Αἰγυπτίων σοφίαν τίσ οὐκ οἶδε τῶν ἐντετυχηκότων; ὡσ ἅ γ’ ἂν ἢ φοβήσῃ περὶ τοῦ μέλλοντοσ ἢ ὑπόσχηται, τόν γε τρόπον καὶ τοὺσ τόπουσ καὶ τὸ μέτρον, οὐκ ἔχει διορίσασθαι ἀλλ’ ἢ πλοῦτον, ἢ πενίαν, ἢ λύπην, ἢ χαρὰν, ἢ θάνατον, ἢ πράξεισ, ἢ τὰ τοιαῦτα λέγει, αὐτὰ δ’ ἕκαστα οὐ συνείληφεν, ἀλλὰ τὰ μὲν πρὸσ τὸ μέγεθοσ τῶν φαινομένων, τὰ δὲ πρὸσ τὰ νόμιμα εἰκάζει τὰ ἑκάστων, τὰ δὲ πρὸσ τὰ ὅμοια, ἔστι δ’ ἃ καὶ πλεῖστον ἀλλήλων κεχωρισμένα. πανταχοῦ δὲ τὴν ἐπίνοιαν παρακαλεῖ, ὅτι ταύτησ καὶ μόνησ καὶ μόνον εἶναι δοκεῖ τὸ εἰκάζειν, ἀλλὰ μὴ ἁπλῶσ εἰπεῖν. οὐδὲν οὖν ἀλλ’ ἢ εἰκάζουσα τῇ ἀληθείᾳ φαίνεται διὰ πάντων. τί δὲ περὶ ῥητορικῆσ εἰ στοχάζεται θαυμάζεισ; φαίνεται γὰρ ὁμοίωσ διακειμένη τῇ μαντικῇ, πλὴν ὅσον μαντικὴ μὲν ἀπήλλακται στοχασαμένη, ῥητορικὴ δὲ οὐ στοχάζεται μόνον τῶν πραγμάτων, ἀλλὰ καὶ πράττει διὰ τῶν ὑπηρετῶν ἅττ’ ἂν εὑρίσκῃ βέλτιστα. ὥστε καὶ τὸν τῆσ μαντικῆσ ἐπέχει λόγον καὶ τὸν τῆσ στρατηγικῆσ, ἣν μηδὲν τῇ πολιτικῇ προσήκειν Πλάτων οὐκ ἐρεῖ.

πῶσ οὖν ῥητορικὴ πολιτικῆσ μορίου εἴδωλον, εἰ μὴ οὕτωσ; ἀλλὰ μὴν οὕτω γε οὐκ εἴδωλον. εἰε͂ν. αὐτοὶ δὲ οἱ στρατηγοὶ τί πράττουσιν, ὦ θαυμάσιε; οἶμαι μὲν οὐδὲν ἄλλο ἢ στοχάζονται οἵ γέ που βέλτιστοι καὶ φρονιμώτατοι καὶ τῆσ τῶν πολεμίων διανοίασ καὶ φύσεωσ τῶν σφετέρων στρατιωτῶν, καὶ τόπων γε οἶμαι καὶ καιρῶν. ἆρ’ οὖν τοῦ μηδενόσ εἰσιν ἄξιοι χρῆσθαι; οὐκ οἶμαί γε. ἀλλὰ μὴν εἰ διὰ τοσούτων γε ὧν εἶπον τεχνῶν ‐ τὰσ γὰρ πλείουσ ἀφίημι ‐ τὸ στοχάζεσθαι φαίνεται τῶν ἔργων ἡγούμενον καὶ διὰ τούτου πάντα χωροῦντα, πῶσ ἄξιον τούτῳ τὴν ῥητορικὴν ψέγειν; ἢ πῶσ ὃ μόνον κοινόν ἐστι τῶν τεχνῶν ὡσ εἰπεῖν, εἰσ ἔλεγχον τοῦτο φέρειν, ὡσ οὐ μετέχει ῥητορικὴ τέχνησ; οὐδὲν γὰρ ἄλλο ἢ τοῖσ συμβόλοισ, δι’ ὧν ἔδει γνωρίσαι καὶ παραδέξασθαι, τούτοισ διαφθείρειν αὐτήν ἐστιν, ὅταν ταῦτά τισ ἐγχειρῇ λέγειν. οὐκοῦν οὐχ ὅτι στοχάζεται, διὰ τοῦτο οὐ μέτεστι τέχνησ αὐτῇ, ἀλλ’ εἰ καὶ μὴ δι’ ἓν τῶν ἄλλων πάντων, δι’ ἓν τοῦτο μέτεστι τὸ στοχάζεσθαι, εἰ τοῦτ’ ἀληθὲσ εἴρηκε Πλάτων ὅτι δὴ στοχάζοιτο. τί δὲ τἄλλα λέγοι τισ ἂν, ἀλλ’ αὐτὴν τὴν πολυτίμητον εἴτ’ ἐπιστήμην εἴτε σοφίαν χρὴ προσειπεῖν, οὐκ αὐτὸσ, ὦ πρὸσ θεῶν, εἰκάζειν περὶ τῶν μεγίστων ὁμολογεῖσ, ὅταν γέ που φῇσ μὴ εἶναι διισχυρίσασθαι, ἀλλ’ ἀφίησ τῷ θεῷ, τἀκριβὲσ εὖ ποιῶν καὶ φιλοσοφῶν ὡσ ἀληθῶσ; ἀλλ’ ἐγὼ, τοῦτ’ εἰπέ μοι, πεισθῶ μηδὲν εἶναι τὸν Δία βελτίω τοῦ Σολέωσ σοφιστοῦ; ὦγαθὲ, σκόπει μὴ πάντα τἀνθρώπεια ὅσον εἰκάσαι ᾖ, ἡ δὲ ἐπιστήμη καθ’ Ὅμηρον ἐν Διὸσ οὔδει μόνου. ὅτι τοίνυν ὅλωσ ἐστὶ σόφισμα τὸ φάσκειν τὰ δοκοῦντα τοῖσ πλήθεσι ταῦτα συμβουλεύειν τοὺσ ῥήτορασ καὶ τούτου μόνου στοχάζεσθαι, εἰ καὶ μὴ παῖσ ἐλέγξειεν, ἀλλ’ ὅστισ γ’ εὖ φρονεῖ. ἐμοὶ μὲν γὰρ τοὐναντίον πᾶν φαίνεται, μήτ’ ἐν τῇ τῆσ ῥητορικῆσ φύσει πλεῖον εἶναι μηδὲν ἢ τὸ μὴ τὰ δοκοῦντα τοῖσ πλήθεσιν εὐθὺσ ἐᾶν γίγνεσθαι μήθ’ οἱ ῥήτορεσ ἄλλο τι μᾶλλον σκοπεῖν ἢ τὰ βέλτιστα, μήτε τοὺσ δήμουσ αὐτοὺσ τοῦτό γε ἐκφυγεῖν, ὡσ οὐκ ἀμείνουσ σφῶν οἱ ῥήτορεσ λογίσασθαι περὶ τῶν πραγμάτων, καὶ πᾶσαν ὅλωσ τὴν τοῦ βίου σχέσιν καὶ τὴν τύχην· καὶ τοῦτ’ ἐξ αὐτῶν τῶν τιμῶν εἶναι δῆλον ὧν αὐτοῖσ ἀπονέμουσιν.

εἰ γὰρ ἦν ἀληθὲσ τοῦτο, ὃ Πλάτων αἰτιᾶται, καὶ μὴ τοὺσ δήμουσ ἦγον οἱ ῥήτορεσ, ἀλλ’ οὗτοι τῶν δήμων ἦσαν, πρῶτον μὲν τίσ ἂν αὐτοῖσ αἰδὼσ καὶ τιμὴ παρὰ τῶν δήμων ἦν; ποῦ δ’ ἂν προεδρίασ ἢ τῶν ὑπὲρ τοὺσ πολλοὺσ ἔτυχον; οὐδεὶσ γὰρ τοὺσ διακόνουσ ὡσ κρείττουσ αὑτοῦ θαυμάζει, οὐδὲ οὗ πρότεροσ περὶ τῶν πραγμάτων ἐντεθύμηται, τούτῳ τὴν αὑτοῦ γνώμην προστίθησιν. ἔπειτα τίσ ἢ κήρυξ ἢ πρεσβεία δεηθήσεσθαί ποτ’ ἔμελλεν ἀνδρὸσ ῥήτοροσ, εἰ τὰ δοκοῦντα τοῖσ πλήθεσι συμβουλεύειν τῶν ῥητόρων εἶναι κατεδέδεικτο; τίσ γὰρ ἂν ἢ πόλισ πέμπουσα τὸν τοῦ μηδενὸσ ἄξιον θεραπεύειν εἵλετο, ἢ πρεσβευτὴσ ἥκων προσῆλθεν ἄν ποτε τούτῳ τοῦ πεῖσαι χάριν τὸν δῆμον, εἰ τοῦ βίου κεφάλαιον ὂν ἠπίστατο ἅττ’ ἂν ὁ δῆμοσ βούλοιτο, ταῦτα συμβούλεσθαι, καὶ περιμένειν τὴν ἐκείνου φωνὴν, ὥσπερ τὴν τῶν διδασκάλων οἶμαι παῖδεσ; τοὐναντίον μέντἂν ἢ ἐπὶ τῶν χορῶν εἶχεν, εἰ μὴ οἱ πλείουσ ἔμελλον τὸν ῥήτορα ἀναμένειν, ἀλλ’ ὁ ῥήτωρ ἐπεῖχεν ἑώσ ἂν ὁ δῆμοσ ἐπισημήνῃ. τίσ δ’ ἂν ἰδίαν ἢ δημοσίαν δίκην φεύγων δι’ ὅτου νικήσει τῶν ῥητόρων ἐζήτησεν, εἰ τὰ δοκοῦντα τοῖσ δικασταῖσ ταῦτ’ ἐρεῖν ἔμελλεν ὁ ῥήτωρ καὶ μηδ’ ὁτιοῦν ἕτερον; οὕτω μέντἂν οἱ μάλιστα κινδυνεύοντεσ καὶ περὶ τῶν μεγίστων ἀγωνιζόμενοι πλεῖστον ῥητόρων ἠμέλουν. εἰσὶ μὲν γὰρ οἱ μάλιστα δή που κινδυνεύοντεσ οἷσ χαλεπῶσ ἔχει τὰ τῶν ἀκροωμένων καὶ οἱ ταῖσ διαβολαῖσ προκατειλημμένοι. εἰ δὲ ἃ δοκοίη τοῖσ ἀκροωμένοισ, ταῦτ’ ἔργον ἐπεποίηντο λέγειν οἱ ῥήτορεσ καὶ ταῦτ’ ἐπηῦξον, Ἡράκλεισ, ἦν αὐτῷ οἴκοθεν φέρειν τὸν ὄλεθρον, εἴ τισ ἦγε ῥήτορα πρὸσ τοιοῦτον πρᾶγμα ὥσπερ ἂν εἴ τισ αὑτῷ τὸν δήμιον συνεισῆγεν. ἆρ’ οὖν ταῦθ’ οὕτωσ ἔχει καὶ οἱ μάλιστα ἀποθανεῖσθαι προσδοκῶντεσ καὶ οἷσ πλεῖστοσ ἔπεστι φόβοσ μὴ τῶν ἴσων τεύξεσθαι, οὗτοι καὶ διαφερόντωσ ἀμελοῦσι τῶν ῥητόρων;

εἶτα παρρησιάζεται, καὶ μάλα γε, ὡσ ἐγᾦμαι, λαμπρῶσ. οὐκ ἔστι ταῦτα. οὐχ οὕτω παράδοξα ἐρεῖ Πλάτων. ἀλλ’ ἐπὶ θύρασ ἔρχονται, δέονται, προσκυλινδοῦνται, πάντων φάρμακον τὴν ῥητορικὴν εἶναι νομίζοντεσ, θανάτου, φυγῆσ, αὐτῶν τῶν φόβων, δικαστῶν ὀργῆσ, δήμου φιλονεικίασ, πάντων. διὰ τί; ὅτι οὐ τὰ δοκοῦντα τοῖσ καθημένοισ ἴσασι λέγειν μελετῶντασ τοὺσ ῥήτορασ, ‐ οὐ γὰρ ἂν οὐδὲ αὐτὸ τοῦτ’ ἐνῆν λέγειν μελετᾶν αὐτοῖσ, εἰ τοῦτο ἔμελλον ‐ ἀλλ’ ἴσασιν αὐτοὺσ πόρρωθεν προσέχοντασ τοῖσ πράγμασι καὶ μελετῶντασ λέγειν ὡσ ἡ τῶν πραγμάτων τάξισ ἀπαιτεῖ, καὶ τῆσ τούτων φύσεωσ στοχαζομένουσ, οὐ τῆσ τῶν ἀκροωμένων, εἰ δ’ ἄρα καὶ τῆσ τῶν ἀκροωμένων, οὐχ ὥστε τὰσ ἐκείνων ἐπιθυμίασ θεραπεύειν, οὐδ’ ὅσα βουλομένοισ ἐστὶν ἀκούειν λέγειν, ἀλλ’ ὅσα βέλτιον εἰπεῖν, ταῦτ’ εἰπόντασ πεῖσαι δυνηθῆναι· ὥσπερ γε καὶ τοὺσ ἰατροὺσ στοχαζομένουσ ὁρῶμεν τῆσ φύσεωσ τῶν σωμάτων, οὐ μὴν ὥστε χαρίζεσθαι ταῖσ ἐπιθυμίαισ ἁπλῶσ, ἀλλ’ ὥστε τὸ βέλτιστον μὴ εἰκῆ προσενεγκεῖν, ἀλλ’ ὡσ μάλιστ’ ἂν ὁ κάμνων παραδέξαιτο. ἄχρι τούτου φημὶ κἀγὼ τὸν ῥήτορα τῶν ἀκροωμένων στοχάζεσθαι, καὶ τοῦτό γε εἰ λέγεισ, συγχωρῶ, ἀλλ’ οὐ δουλεύων οἶμαι τοῖσ πλήθεσιν οὐδὲ ὑπὲρ τοῦ χαρίζεσθαι παρατηρεῖ τὰσ φύσεισ, ἀλλὰ τὸ τοῦ Δημοσθένουσ, ὅπωσ τὰ βέλτιστα εἰσ δέον εἴποι. "ἀλλ’ ὅντινα χρὴ τρόπον πρὸσ ὑμᾶσ περὶ αὐτῶν εἰπεῖν. "πέπεισμαι γὰρ ἐξ ὧν παρὼν καὶ ἀκούων σύνοιδα τὰ πλείω τῶν πραγμάτων ὑμᾶσ ἐκπεφευγέναι τῷ μὴ βούλεσθαι τὰ δέοντα ποιεῖν, οὐ τῷ μὴ συνιέναι.

εἰ τοῦτ’ ἔστιν, ὦ Πλάτων, τὸ στοχάζεσθαι καὶ προσομιλεῖν τὰσ φύσεισ τηροῦντα, οὐκ ἐκφεύγομεν τὰσ αἰτίασ, πάντεσ ἐροῦσιν οἱ ῥήτορεσ. εἰ δ’ εἴκειν αὐτοὺσ τοῖσ πλήθεσι φῂσ καὶ ποιεῖν τὰ κελευόμενα, ἀλλ’ οὐ κελεύειν, τὴν θεράπαιναν εἴληφασ ἀντὶ τῆσ δεσποίνησ, καὶ τοὺσ δημοσίουσ ψέγων δοκεῖσ τοὺσ ῥήτορασ. ἀλλ’ οὔθ’ οἱ δημόσιοι μέγα φρονοῦσιν ἐφ’ ἑαυτοῖσ, ὅτι δουλεύουσι τοῖσ τῆσ πόλεωσ βουλήμασι, καὶ τοῖσ ῥήτορσι τοῦ φρονεῖν αὐτὸ τοῦτο αἴτιόν ἐστι τὸ μὴ τὰ δοκοῦντα τοῖσ δήμοισ λέγειν, ἀλλ’ ἃ δοκοῦσιν αὐτοὶ βέλτιστα εἶναι. εἰ δὲ ἦσαν διάκονοι τῆσ τῶν ὄχλων ἐπιθυμίασ καὶ τὰ δοκοῦντα τοῖσ καθημένοισ ἐδημηγόρουν, οὐδ’ ἂν παρρησιάσασθαί ποτ’ αὐτοῖσ ἐξῆν, οὐχ ὅπωσ ὑπὲρ τοὺσ ἄλλουσ φρονεῖν. ἀλλ’ οἶμαι συνίσασιν αὑτοῖσ οὐ τὰσ ἡδονὰσ θεραπεύουσιν, ἀλλὰ τὰσ ἐπιθυμίασ σωφρονίζουσιν, οὐδ’ ὁρῶσιν εἰσ τοὺσ πολλοὺσ, ἀλλὰ τοῖσ πολλοῖσ ὁρῶσιν εἰσ τούτουσ, οὐδ’ ἀρχομένοισ ὑπὸ τῶν ἰδιωτῶν, ἀλλ’ ἄρχουσιν αὐτοῖσ τῶν πολλῶν· καὶ τὴν ἐπωνυμίαν διὰ τοῦτο εἰλήφασι παρ’ αὐτῶν ἀντ’ ἄλλου συμβόλου μαρτύριον τῆσ ἐξουσίασ, λέγω τὴν τῶν δημαγωγῶν, οὐκ ἐπειδήπερ ὑπὸ τῶν δήμων ἄγονται, ὦ πάντ’ ἄνω καὶ κάτω ποιῶν, ἀλλ’ ὅτι τοὺσ δήμουσ ἄγουσιν· ὥσπερ γε δὴ καὶ τοὺσ παιδαγωγοὺσ, οἶμαι, καλοῦμεν, οὐκ ἐπειδήπερ ὑποπεπτώκασι τοῖσ παισὶν, ἀλλ’ ὅτι αὐτοῖσ ἡγοῦνται. ὅ τι γὰρ ἂν φαίησ ἁρμόττει τὸ τοιοῦτον ἀκοῦσαι τῷ ῥήτορι, ἄρχων, προστάτησ, διδάσκαλοσ, πάντα ταῦτ’ ἐστὶ τοῦ ῥήτοροσ τὰ ὀνόματα. ὅπερ γάρ εἰσι τοῖσ παισὶν οἱ διδάσκαλοι, τοῦτο τοῖσ δήμοισ εἰσὶν οἱ ῥήτορεσ· δεικνύουσιν ἃ χρὴ πράττειν καὶ παιδεύουσι ταῖσ γνώμαισ καὶ τοῖσ ψηφίσμασι. καὶ ἡ φύσισ οὕτω ταῦτ’ ἔταξεν. οὐ δουλεύει ταῖσ τῶν χορευτῶν ἐπιθυμίαισ ὁ κορυφαῖοσ, ἀλλ’ εἴ τί που καὶ χαρίζεται, τὸ μηδὲν ἀπᾷσαι συμπαρατηρῶν τῷ χαρίζεσθαι. ἀλλ’ οὐχ ὑποβάλλουσί γε αὐτῷ τὰ ἐνδόσιμα οἱ χορευταὶ, οὐδ’ ὅπωσ ἂν ἐκεῖνοι κελεύωσιν, οὕτω προσάγει τὸ μέλοσ καὶ τὸν ῥυθμὸν, οὐδὲ τί χρὴ διδάσκειν αὐτοὺσ παρ’ ἐκείνων μανθάνει, οὐ μᾶλλόν γε ἢ παρὰ τῶν ναυτῶν ὁ κυβερνήτησ μανθάνει τί χρὴ πράττειν.

ἀλλ’ ἀκούουσι μὲν οἱ ναῦται ἃ προστάττει, λέγει δὲ ὁ κυβερνήτησ οὐκ εἴ τι καὶ δοκοῦν τοῖσ ναύταισ, ἀλλ’ οὖν αὐτὸσ ὢν κύριοσ ἐν τῇ νηὶ τῶν ναυτῶν. πανταχοῦ πάντ’ ἐστὶ πρὸσ τοὺσ ἡγεμόνασ, καὶ τὰ τούτων ἡγεῖται βουλήματα. ἕπεται δὲ τὰ μὲν ἑκουσίωσ, τὰ δὲ ἀκουσίωσ τὰ τῶν πολλῶν. κορυφαῖοσ χοροῦ, ναυτῶν κυβερνήτησ, στρατιωτῶν στρατηγὸσ, δήμου ῥήτωρ ἡγεῖται. πάντεσ μὲν οὖν ἄρχοντεσ φύσει κρείττουσ τῶν ὑφ’ αὑτοῖσ· εἰ δέ τισ μετ’ ἐξουσίασ καὶ χαρίζεται, πείθων, οὐκ ἀναγκάζων, καὶ πρὸσ τῷ σώζειν τὴν ἑαυτοῦ τάξιν στοχάζεται καὶ τῆσ ἐπιθυμίασ τῶν ὑφ’ αὑτῷ, οὗτοσ ἐκεῖνόσ ἐστιν ὁ τῷ ὄντι πολιτικὸσ καὶ ὃν Ὅμηροσ ἔφη πατέρα ὣσ ἤπιον εἶναι. οἶμαι δὲ τὸν αὐτὸν καὶ ῥήτορα ἄριστον πεποίηκεν, ᾧ τοῦτο ἀνέθηκε. μὴ δὴ τοῦτο λέγε ὡσ ὄνειδοσ κατὰ τῶν ῥητόρων εἰ χαρίζονται, ἀλλ’ εἰ μετὰ τοῦ βελτίστου καὶ τῆσ χάριτοσ στοχάζονται. καὶ κατὰ τοῦτ’ ἀπόδοσ τῇ ῥητορικῇ τὴν πρέπουσαν εὐφημίαν, ἵνα τοῖσ ὁμοίοισ αὐτὴν ἀμειβόμενοσ φανείησ. εἰ δὲ λέγεισ ὡσ ἁπλῶσ χαρίζονται καὶ δουλεύουσι ταῖσ ἐπιθυμίαισ, τίσ ἡ πίστισ; ἐγὼ μὲν γὰρ παρ’ αὐτῶν τῶν πραγμάτων τὴν ἑτέραν παρέχομαι. εἰ γὰρ μήθ’ ὑπὸ τῶν δήμων ἔμελλον οὕτω γε θαυμασθήσεσθαι μήθ’ ὑπὸ τῶν ἰδιωτῶν μήθ’ ὑπὸ τῶν πολιτῶν μήθ’ ὑπὸ τῶν ξένων μήτ’ αὐτοὶ μηδαμῶσ ἅπερ νυνὶ σεμνύνεσθαι, συνελόντι δ’ εἰπεῖν, εἰ μήτ’ εὐδοξήσειν μήτε χρηματιεῖσθαι μήτε ἰσχύσειν μήτε ἐρεῖν, πῶσ ἐγχωρεῖ τοιαύτην αἰτίαν κατ’ αὐτῶν παραδέξασθαι, δι’ ἧσ ταῦτ’ ἀπήντησεν ἄν; ἔτι τοίνυν καὶ ὅλωσ ἀδύνατα ἐγκέκληκεν. ἴσωσ μὲν γὰρ οὐδὲ τοῖσ ἱπποκενταύροισ χαρίσασθαι ῥᾴδιον, εἴ τισ ἐδημηγόρει παρ’ αὐτοῖσ, οὐχ ὅτι κοινῇ λέγω πᾶσιν, ἀλλ’ οὐδὲ καθ’ ἕνα οἶμαι, εἴπερ ἦσαν διπλοῖ τὴν φύσιν·

δήμου δὲ βουλήματα γνῶναι καὶ θεραπεῦσαι διὰ τέλουσ τίσ μηχανή; καὶ ποῦ δυνατόν; οὐδεὶσ γάρ ἐστιν εἷσ δῆμοσ, οὐδὲ μιᾶσ ἐπιθυμίασ, οἶμαι δ’ οὐδ’ ἔσται· ἀλλ’ ὥσπερ ῥεύματα ἄλλοσ ἀλλαχόθεν φέρονται τοῖσ πᾶσι μεμερισμένοι, ταῖσ ἡλικίαισ, τοῖσ ἐπιτηδεύμασι, ταῖσ φύσεσι, τῇ τύχῃ, ταῖσ ἐπιθυμίαισ, ἄλλοσ ἄλλα γιγνώσκων, εἴ γε γιγνώσκειν χρὴ καλεῖν τὸ μηδ’ ὁτιοῦν εἰδέναι περὶ τῆσ ἀληθείασ. καὶ νὴ Δί’ οἱ μὲν νυνὶ πάρεισιν, οἱ δ’ αὖθισ ὥσπερ τὰ φύλλα δοκεῖ μὲν εἶναι ταὐτὰ καὶ τῶν αὐτῶν δένδρων, ἔστι δ’ οὐδέποτε ἃ πρὸ τοῦ. ποίαισ οὖν ἐπιθυμίαισ ὁ ῥήτωρ μέλλει δουλεύσειν, ἢ τὰ τίσι δοκοῦντα ἐρεῖν, ἢ τίνων στοχάσεσθαι, οἵ γ’ οὕτωσ ἀτόπωσ ἔχουσιν, ὥστ’ οὐδ’ αὐτοὶ γνῶναι δύνανται τί βούλονται; ἀλλὰ τοσοῦτ’ ἀπέχουσι τοῦ ταὐτὰ φρονεῖν ἀλλήλοισ ὥστ’ οὐδεὶσ αὐτῶν ὡσ ἔποσ εἰπεῖν αὐτὸσ αὑτῷ περὶ τῶν αὐτῶν ταὐτὰ φρονεῖ διὰ τέλουσ, ἀλλὰ πάντεσ ὥσπερ χειραγωγοῦ τοῦ ῥήτοροσ χρώμενοι ἀεὶ δέονται. εἰσ τίνασ οὖν εἰπέ μοι βλέψει; πάλιν γὰρ ταυτὸν ἐρήσομαι. καὶ πῶσ διακονήσεται ταῖσ ἐπιθυμίαισ; ὅταν γὰρ δέῃ μὲν διακονεῖν πολλοῖσ, οὗτοι δ’ ὦσι μὴ κατὰ ταὐτὰ γιγνώσκοντεσ, πᾶσι δὲ ἀμήχανον ἐκ τῶν αὐτῶν ταὐτὰ χαρίζεσθαι, πῶσ ὁ ῥήτωρ θεραπεύσει τὰσ ἐπιθυμίασ αὐτῶν; ἅμα γὰρ χαριεῖται τοῖσ ἑτέροισ καὶ τοὺσ ἑτέρουσ ἀνιάσει. ὥστε οὐ μᾶλλον πρὸσ ἡδονὴν ἢ πρὸσ ἀηδίαν ἐρεῖ. πῶσ οὖν καλεῖσ διακόνουσ τούτουσ; οὐ γὰρ ἐγχωρεῖ. ὅτι τοίνυν αὐτὸσ Πλάτων ὡμολόγηκε μὴ τὰ δοκοῦντα τοῖσ πολλοῖσ λέγειν τοὺσ ῥήτορασ ἔξεστιν ἴσωσ εἰπεῖν τοῦτό γε ὡσ κἂν παῖσ προσέχων φωράσειεν, ἵνα μὴ ἐλέγξειε λέγω. δίδωσι γὰρ δή που τοσοῦτον, πειθοῦσ εἶναι δημιουργὸν τὴν ῥητορικήν· εἰ δὲ πισιευτικῆσ ἢ διδασκαλικῆσ οὐ διαφέρομαι τὰ νῦν εἶναι, ἀλλ’ οὖν τό γε πείθειν αὐτῷ προστίθησιν.

ὅτε τοίνυν τὸ πείθειν ἐστὶ τῆσ ῥητορικῆσ, οὐ λέγουσι τὰ δοκοῦντα τοῖσ πολλοῖσ οἱ ῥήτορεσ. εἰ γὰρ τὰ δοκοῦντα λέγουσιν, οὐ πείθουσιν· οὐδεὶσ γὰρ ἐφ’ αὑτοῦ γιγνώσκων ἑτέρῳ περὶ τούτου πείθεται. ἀλλὰ τούτῳ κεχώρισται τό τ’ ἐφ’ αὑτοῦ βεβουλεῦσθαι καὶ τὸ πεισθῆναι. ἀλλ’ εἰ καὶ τοῦτ’ ἄρα εἰπεῖν δεῖ, αὑτοῖσ, οὐ τοῖσ ῥήτορσι πείθονται οἱ τὰ δοκοῦντα αὑτοῖσ ποιοῦντεσ. πείθει δὲ οὐδεὶσ ὅστισ μὴ τὴν αὑτοῦ γνώμην εἰπὼν ἐνίκησεν. ὥστ’ αὐτὸ τοὐναντίον τῷ Πλάτωνοσ λόγῳ συμβαίνει, εἰ τὰ τοῖσ πολλοῖσ δοκοῦντα λέγουσιν οἱ ῥήτορεσ. ἃ γὰρ οἱ βουλόμενοι λέγουσι, ταῦτα πείθονται λέγειν. οὐκοῦν εἰ μὲν ἡ ῥητορικὴ πειθοῦσ δημιουργὸσ καὶ τὸ πείθειν τῶν ῥητόρων, οὐ κολακεύουσιν οἱ ῥήτορεσ· οὐ γὰρ διακονοῦσι τοῖσ πολλοῖσ, ἀλλὰ πείθουσιν· εἰ δ’ οἱ ῥήτορεσ τὰ δοκοῦντα λέγουσι τοῖσ πολλοῖσ, οὐ δημιουργὸσ ἡ ῥητορικὴ πειθοῦσ· πειθομένουσ γὰρ τοῖσ πολλοῖσ, ἀλλ’ οὐ πείθοντασ παρέχεται. πρὸσ ταῦτα ἑλοῦ ὁποτέρωθι τὸ ψεῦδοσ. Πλάτων γὰρ ἡμῖν ἐλέγχει Πλάτωνα, καὶ τὸ κάλλιστον, οὐ πόρρωθεν, ἀλλ’ ἐκ τῶν αὐτῶν καὶ τοῖσ αὐτοῖσ λόγοισ ἀναμίξ. ὡσ τοίνυν οὔτ’ ἄλογον ἡ ῥητορικὴ οὔθ’ οἱο͂ν, ὡσ οὑτωσὶ φάναι, στοχάζεσθαι, οὐδ’, εἰ μετέχει τέχνησ, εὑρ́ημα ποιεῖσθαι, οὐδὲ μεθ’ ὧν ἀρτίωσ διεξῄειν τεχνῶν εἶναι τῶν πολλῶν, ἀλλὰ καὶ πλεῖστον λόγου μετέχον, μᾶλλον δὲ ἅπαν ἐν λόγοισ, καὶ μέγιστον καὶ πρῶτον τῶν ἐν ἀνθρώποισ καὶ τελεώτατον καὶ πέρασ, εἰ οἱο͂́ν τ’ εἰπεῖν, εὐχῆσ ἄξιον δεῖξαι. γνοίη δ’ ἄν τισ εἰ σκέψαιτο τὴν φύσιν αὐτῆσ καὶ ὑπὲρ τίνων καὶ πηλίκων τὸ κατ’ ἀρχὰσ εὑρέθη καὶ τί πράττει καὶ ποιεῖ διὰ τέλουσ.

οἶμαι τοίνυν ἅπαντασ ἂν οἷσ δυνατὸν συμφῆσαι τὸ μὴ κατὰ ταὐτὰ φῦναι τοὺσ ἀνθρώπουσ, ἀλλὰ δυοῖν μερίδοιν τὴν μὲν οἱάν βιάζεσθαι καὶ πλεονεκτεῖν εἶναι, ἣν τῶν κρειττόνων τισ ἂν εἴποι, λέγω δ’ οὐκ ἀρετῇ βελτιόνων, ἀλλ’ ἰσχυροτέρων, τὴν δ’ οἱάν ἐλαττοῦσθαι καὶ παρὰ γνώμην συγχωρεῖν ἀπορίᾳ τοῦ κωλύειν, ἣν τῶν ἀσθενεστέρων οὖσαν γιγνώσκομεν. τοῦτ’ οὖν εἶναι τὸ ποιῆσαν εὑρεῖν τι τοιοῦτον ἀνθρώπουσ ὑπὲρ αὑτῶν, ἢ θεούσ γε ὑπὲρ τῶν ἀνθρώπων, ὃ τὴν μὲν ἰσχὺν ἐπισχήσει, τοῦ δὲ ἴσου καὶ δικαίου πᾶσιν ὥσπερ ἐνέχυρον γενήσεται ταυτὸν τοῖσ τε πολλοῖσ συμφέρον καὶ τοῖσ πρὸσ τὸ βιάζεσθαι πεφυκόσιν αὐτοῖσ. οὐδὲ γὰρ ἐκεῖνοι ἔμελλον ἐκφεύξεσθαι τῶν ἀδίκων καὶ κακῶν ἔργων τἀπίχειρα, ἀλλὰ τῶν ἀσθενεστάτων πρώτων ἀναιρεθέντων ἄλλων ὑπ’ ἄλλων κατὰ μικρὸν, οὕτωσ ἀεὶ τῶν λοιπῶν ὑπεξαιρουμένων ἔμενε τελευτῶντασ αὐτοὺσ ἐφ’ ἑαυτοὺσ ἐλθεῖν, ὥσπερ φασὶ τοὺσ σπαρτοὺσ, εἰ ἄρα καὶ ὁ μῦθοσ τοῦτο αἰνίττεται. ἐμοὶ μὲν γὰρ, εἴ τι δεῖ καὶ παραβῆναι, θαυμαστῶσ δοκεῖ τοῦτο βούλεσθαι δηλοῦν. πεποίηκέ γε τὴν ἀρχὴν αὐτοῖσ τῆσ γενέσεωσ ἐκ δράκοντοσ ὀδόντων, αὐτοὺσ δ’ ἀναβῆναί φησι τοὺσ ἄνδρασ ἐνόπλουσ, Ἄρει δὲ ἀνθ’ Ἑρμοῦ μελῆσαι τοῦ θέρουσ. ὅπερ οὖν ἔφην, οὐδ’ αὐτοῖσ τοῖσ ὑπερέχουσι ταῖσ δυνάμεσιν εἰσ τέλοσ λυσιτελήσειν ἔμελλεν ἡ δοκοῦσα κατ’ ἀρχὰσ εὐτυχία, ἀλλ’ ὑφ’ οὗ καὶ κρείττουσ ἦσαν, μᾶλλον δ’ ᾤοντο εἶναι, ὑπὸ τούτου κατελείπετο αὐτοῖσ ἀπολωλέναι, ὥστ’ ἔρρειν κομιδῆ τὰ πάντων ἀνθρώπων. ἔδει δή τι κοινὸν εὑρεθῆναι φάρμακον τῷ γένει ταυτὸν ἅπασι συμφέρον, τοῖσ ἰσχυροῖσ, τοῖσ ἥττοσι, τοῖσ ἐπιεικέσιν· ὡσ τοὺσ μὲν ἢ κωλῦσαι πρὸ τῶν ἀδικημάτων, ἢ παρ’ αὐτὰ τιμωρήσασθαι, τοῖσ δ’ ἄδειαν τοῦ βίου παρασκευάσαι, τοῖσ δὲ χάριν τὴν πρέπουσαν, ὅσοι τὸ δίκαιον ἐτίμων ἑκόντεσ. εὑρέθη τοίνυν ἐκ τούτων ῥητορικὴ καὶ παρῆλθε φυλακτήριον δικαιοσύνησ καὶ σύνδεσμοσ τοῦ βίου τοῖσ ἀνθρώποισ, ὅπωσ μὴ ταῖσ χερσὶ, μηδὲ τοῖσ ὅπλοισ, μηδὲ τῷ προλαβεῖν, μηδὲ πλήθει καὶ μεγέθει, μηδ’ ἄλλῳ τῶν ἀνίσων μηδενὶ κρίνοιτο τὰ πράγματα, ἀλλ’ ὁ λόγοσ τὸ δίκαιον ἐφ’ ἡσυχίασ διαιροῖ.

οἷσ δ’ οὐκ ἦν ἄλλωσ τῶν ἴσων τυχεῖν, τοῦ πείθοντοσ ἔδει λόγου· ἀρχὴ μὲν οὖν αὕτη καὶ φύσισ ῥητορικῆσ καὶ βούλημα τοῦτο σῶσαι πάντασ ἀνθρώπουσ καὶ τὴν βίαν διὰ τῆσ πειθοῦσ ἀπώσασθαι. εὑρεθεῖσα δὲ ὑπὲρ τοιούτων καὶ τηλικούτων μόνη βιωτὸν ἡμῖν πεποίηκε τὸν βίον, τούσ τε ἰδίουσ οἴκουσ καὶ τὰ κοινὰ τῶν πόλεων εἰσ ὁμόνοιαν τὸ καθ’ αὑτὴν ἄγουσα καὶ τὸ διδάξαι καὶ μαθεῖν ἅπασιν ἀεὶ καθιστᾶσα καλὸν, τὴν δὲ ἀλογίαν καὶ τοὺσ θορύβουσ πανταχοῦ φεύγειν τε καὶ μισεῖν πρώτη διδάξασα. σκεψώμεθα δὴ καὶ τοὺσ νόμουσ τί ποτ’ ἐστὶ τὸ ποιῆσαν, κἂν ἄλλην τισ εὑρ́ῃ νόμων ἀρχὴν, ἀλλ’ οὐχὶ τὴν αὐτὴν ἥνπερ καὶ ῥητορικῆσ, λῆρον τοῦτο εἶναι λέγων, νικάτω. ἀλλὰ μὴν τοῦτό γε πάντεσ ἂν εἴποιεν, ὡσ οὐδὲ πρὸσ ἓν τῶν πάντων ἐδέησε νόμων ἡμῖν, ἢ τὸ μηδὲν ὑπ’ ἀλλήλων πάσχειν δυσχερὲσ, μηδὲ τοὺσ φαύλουσ καὶ θρασεῖσ τῶν χρηστῶν κρατεῖν, ἀλλὰ τοὺσ χρηστοὺσ τῶν φαύλων περιεῖναι μετὰ τοῦ δικαίου. ταυτὶ δύ’ ἔστιν ὡσ εἰπεῖν τῶν νόμων κεφάλαια, τιμωρία τῶν ἀδικούντων καὶ τιμὴ τῶν ἐπιεικῶν. εἰ γὰρ ἕκαστοι τῆσ ἀξίασ τυγχάνοιεν, οὐκ ἔστιν ὅπωσ ἂν ἄμεινον σωθείη τὸ δίκαιον οὐδ’ ὅπωσ ἂν ἀσφαλέστερον τὸ κοινὸν τῶν ἀνθρώπων σώζοιτο. οὐκοῦν ταῦτα ἐνόντα ἐν τῇ τῆσ ῥητορικῆσ φύσει φαίνεται. οἷσ μὲν γὰρ ἤρκει σιγῇ πλεονεκτεῖν, οὐκ ἔμελλον δή που δεήσεσθαι λόγου, οὔθ’ ὥστε εἰπόντεσ αὐτοὶ νικῆσαι, ἑτέρωθι γὰρ ἦσαν ἰσχυροὶ, οὔθ’ ὥστε ἑτέρων ἀκούειν, αὐτὸ γὰρ τοῦτ’ ἦν αὐτοῖσ τὸ βούλημα ἀκούειν μηδενόσ. τοῦτο δ’ αὖ εὐθὺσ ὑπὲρ τῆσ δικαιοσύνησ.

ὁ μὲν γὰρ αὑτῷ καὶ ταῖσ παρασκευαῖσ ἐπιτρέπων τὸ δοκοῦν ἑαυτῷ ἀξιοῖ κρατεῖν, ὁποῖόν ποτ’ ἂν ᾖ, ὁ δ’ ἀφ’ ὧν καὶ τοὺσ ἔξω δεῖ πεῖσαι ταῦθ’ ὁρῶν καὶ ταῦτ’ ἀξιῶν μελετᾶν, οὐ φεύγει τὴν τοῦ ποῖ’ ἄττ’ ἐστὶν ἃ βούλεται βάσανον. φαίνεται τοίνυν ἡ ῥητορικὴ τῇ νομοθετικῇ τῆσ αὐτῆσ φύσεωσ μετειληφυῖα, εἴπερ τό γε ἀκριβὲσ ἐπ’ ἀμφοτέρων δεῖ θεωρεῖν, μᾶλλον δὲ μέροσ οὖσα τῆσ ῥητορικῆσ ἡ νομοθετικὴ καὶ τοῖσ πᾶσι δευτέρα πωσ, πρῶτον μὲν ὅτι καὶ περὶ αὐτῶν ἔδει τῶν νόμων λόγου τοῦ πείθοντοσ. εἰ γάρ ἐστιν εὔδηλον ὅτι οἱ νόμοι μὲν ὑπὲρ τοῦ πάντασ τὸ προσῆκον ἔχειν ἔμελλον τεθήσεσθαι, τοῦτο δ’ οἱ τῇ χειρὶ κρείττουσ οὐκ ἔμελλον συμβουλήσεσθαι, πῶσ οὐκ ἀναγκαίωσ ἔδει λόγου τοῦ πείσοντοσ ἤδη; οὐ γὰρ βιάσασθαί γε ἐνῆν τοὺσ πρὸσ αὐτὸ τοῦτο πεφυκότασ, οὐδ’ ἦν αὕτη νόμων ἀρχή· ὑπὲρ γὰρ αὐτοῦ τοῦ μὴ βιάζεσθαι τοὺσ νόμουσ ἔδει θέσθαι. οὔκουν ἦν τιθέναι βιασάμενον, ἀλλὰ τοῦτ’ ἦν πρῶτον παρὰ τοὺσ νόμουσ. ἔδει δὴ πεῖσαι μάλιστα μὲν καὶ τοὺσ ἀντιπράττοντασ αὐτοὺσ, καὶ βελτίουσ γε εὐθὺσ αὐτῷ τούτῳ ποιῆσαι· εἰ δὲ μὴ, τούσ γε πολλοὺσ καὶ ὑπὲρ ὧν ἐτίθει τισ. οἱ μὲν γὰρ τῇ σφετέρᾳ φύσει χρώμενοι πρὸσ τοὺσ πολλοὺσ ἀδικεῖν ἔμελλον τοὺσ ἄλλουσ, οἱ δὲ τῇ τῆσ ῥητορικῆσ καὶ σφετέρᾳ πρὸσ ἐκείνουσ εὖ ποιήσειν ἔμελλον κἀκείνουσ, εἴπερ σωφρονεῖν ἔμελλον. εἰ δ’ ἄρα ἐκεῖνοι μὴ ἐδέχοντο, λοιπὸν ἦν πεῖσαι τοὺσ πολλοὺσ καὶ ὑπὲρ ὧν ἐτίθει τισ αὐτὸ τοῦτο, ὅτι ὑπὲρ αὑτῶν τίθησιν. ἔδει δὴ λόγων καὶ πειθοῦσ. δι’ ἓν μὲν τοῦθ’ οὕτωσ ἀναγκαίωσ ἡ ῥητορικὴ νόμων πρότερον καὶ ἡγούμενον, δεύτερον δὲ τί χρὴ τοὺσ νόμουσ αὐτοὺσ, ὦ πρὸσ θεῶν, εἶναι φῆσαι πλὴν λόγουσ, τοσοῦτον τῶν ἄλλων ἐξηλλαγμένουσ ὅσον εἰσὶ γεγραμμένοι; εἰ μὲν ἐγώ τι μέμνημαι, καὶ Σωκράτει συνδοκεῖν Αἰσχίνησ μαρτυρεῖ. χωρὶσ δὲ τῆσ μαρτυρίασ καὶ τοῦ Σωκράτουσ εἰσ αὐτό τισ ἂν σκοπῶν ἴδοι. λέγουσι γάρ πωσ καὶ τί δεῖ ποιεῖν καὶ τίνων ἀπέχεσθαι καὶ ἐν εἰρήνῃ καὶ ἐν πολέμῳ καὶ καθ’ ἕνα καὶ κοινῇ, καὶ πολιτεύονται διηνεκῶσ ἐν ταῖσ πόλεσιν.

οὐκοῦν ταῦθ’ ἃ ἐν ταῖσ δημηγορίαισ τῶν ῥητόρων ἐστὶ, ταῦθ’ οἱ νόμοι λέγουσι, πλὴν ὅσον οὐ διαλείπουσιν οἵ γε νόμοι λέγοντεσ, ἀλλὰ δι’ αἰῶνοσ ῥητορεύουσιν, ἅτ’ οἶμαι γεγραμμένοι. ὅτε τοίνυν ῥητορικῆσ οἱ περὶ τούτων λόγοι, ῥητορικῆσ μέροσ οἱ νόμοι. καὶ γὰρ τὸ γεγράφθαι γιγνόμενον μέροσ τοῖσ λόγοισ ἐστὶν, εἴ γε οἱ μὲν ἀπὸ στόματοσ αὐτῶν λέγονται, οἱ δὲ γράφονται. καὶ μὴν τά γε ψηφίσματα οἱ ῥήτορεσ δή που συγγράφουσιν. οὐκοῦν ὅτε τὰ ψηφίσματα τῆσ αὐτῆσ φύσεώσ ἐστι τοῖσ νόμοισ καὶ τῶν αὐτῶν πολιτειῶν, ἀμφότερά γ’ ἐστὶ τῶν ῥητόρων, ὥσθ’ οἵ γε νόμοι μέροσ τῆσ ῥητορικῆσ. φέρε δὴ σκεψώμεθα καὶ περὶ τῆσ δικαστικῆσ τοῦ χάριν αὐτῆσ ἐδεήθημεν καὶ τί ποθ’ ἡμῖν βούλεται. ἢ τοῦτο καὶ ῥᾷστον ἁπάντων ἰδεῖν, ὅτι τοῖσ νόμοισ ἐπικουρεῖ· τοὺσ γὰρ παραβαίνοντασ ἃ προστάττουσιν ἐκεῖνοι, τούτουσ ἀναζητεῖ καὶ τιμωρεῖται· καὶ οὐδ’ αὐτὸ τοῦθ’ ἁπλῶσ, ἀλλὰ κἀνταῦθα ἀκολουθεῖ τοῖσ νόμοισ. ὡσ γὰρ ἐκεῖνοι κελεύουσιν, οὕτω κολάζει. εἰε͂ν. τίνοσ οὖν δεῖ τῇ δικαστικῇ πρὸσ ταῦτα; πόθεν εὑρήσει τὸ δίκαιον ἢ παρὰ τῆσ ῥητορικῆσ; ἡ μὲν γὰρ ἐλέγχει τὰ γιγνόμενα, ἡ δ’ ἐπὶ τοῖσ ἐλέγχοισ ψηφίζεται. φαίνεται τοίνυν κἀνταῦθα ἡ ῥητορικὴ βουλομένη μὲν ταὐτὰ τῇ δικαστικῇ, τοσοῦτον δὲ νικῶσα ὅσον ἀμφοτέρασ συνέχει μόνη βεβαίωσ. βουλομένη γὰρ ἡ δικαστικὴ, καθάπερ ἐν μάχῃ τῇ νομοθετικῇ βοηθῆσαι, ταυτὸν ἔπαθεν αὐτῇ τῇ νομοθετικῇ. ἐκείνῃ τε γὰρ ῥητορικῆσ πρότερον ἐδέησεν, ὥστε ταύτῃ ἔχειν πάροδον τοὺσ νόμουσ, ἥ τε δικαστικὴ σχῆμα ἐπικούρου λαβοῦσα τοῖσ νόμοισ αὐτὴ πρότερον προσεδεήθη τῆσ παρὰ τῆσ ῥητορικῆσ βοηθείασ. ἔδει γὰρ αὐτὴν δυνηθῆναι βοηθῆσαι· τοῦτο δὲ οὐκ ἦν ἄνευ ῥητορικῆσ. τοσούτῳ δὴ σεμνότερον καὶ τιμιώτερον ῥητορικὴ δικαστικῆσ ὅσῳ μικροῦ δέω λέγειν δικαστὴσ δημίου. ὁ μὲν γὰρ ἐλέγχει τἀδικήματα ὁ ῥήτωρ καὶ παραδίδωσι τῷ δικαστῇ, ὁ δ’ ἀκούσασ καὶ μαθὼν παραδίδωσιν αὖ τοῖσ ὑπηρέταισ, καὶ μέσοσ ἔσθ’ ὁ δικαστὴσ διακόνου καὶ ῥήτοροσ.

τίσ γὰρ τόποσ λοιπὸν ἢ χρεία ῥητορικῆσ ἢ λόγων, εἰ τὸ δίκαιον ἡ χεὶρ ὁριεῖ καὶ μηδὲν πλέον ἔσται τῷ δυναμένῳ διδάξαι περὶ τοῦ πράγματοσ; αὖθισ δὲ ἐπειδὰν τέλοσ ἡ δίκη λάβῃ, τῇ μὲν δικαστικῇ πλέον οὐδ’ ὁτιοῦν περίεστιν, ἀλλ’ ὥσπερ ἡ νομοθετικὴ θεῖσα τοὺσ νόμουσ ἀπήλλακται, οὕτωσ ὁ δικαστὴσ μετὰ τὴν κρίσιν. "νόμοσ ὁ πάντων βασιλεὺσ θνατῶν τε καὶ ἀθανάτων ἄγει δικαιῶν τὸ βιαιότατον ὑπερτάτᾳ χειρί. τεκμαίρομαι ἔργοισιν Ἡρακλέοσ, ἐπεὶ ἀπριάτασ. οὐ γὰρ φῂσ ὅλου μεμνῆσθαι, ἐχρῆν δὲ ἴσωσ οὐδὲ τούτων, μὴ οὖν ἐπὶ ῥητορικήν γε. ἀλλ’ ἄχρι μὲν τούτου καὶ ἡ ῥητορικὴ λέγει, νόμοσ ὁ πάντων βασιλεὺσ θνατῶν τε καὶ ἀθανάτων· τὰ δὲ ἑξῆσ οὐκέτι ταὐτὰ ‐ πόθεν; οὐδέποτε ἡμέρα καὶ νὺξ ταὐτὰ συμφήσουσιν ‐ ἀλλὰ πᾶν τοὐναντίον ἄγει τὰ δίκαια πρεσβεύων καὶ τοὺσ ἐν ὕβρει θρασεῖσ νουθετῶν. εἰ γὰρ ἀξιώσει τὸ βιαιότατον νόμον εἶναι τὸν δικαιοῦντα καὶ τὴν ὑπερτάτην χεῖρα κρατεῖν Ἡρακλέουσ, ᾧ μετὰ τῆσ χειρὸσ τῶν δικαίων ἐμέλησεν, αὐτὴ τοῖσ ἑαυτῆσ λόγοισ ἀπολεῖται. ποῦ δὲ τὸ πείθειν, εἰ τὸ βιάζεσθαι κρατήσει;

καὶ ταῦτα αὐτῆσ, ἧσ ἔργον πείθειν, δούσησ βιάζεσθαι; δοκεῖ δέ μοι καὶ Πίνδαροσ, εἴ τι δεῖ περὶ τοῦ ᾄσματοσ εἰπεῖν, οὐκ εἰσηγούμενοσ οὐδὲ συμβουλεύων σπουδῇ ταῦτα λέγειν τοῖσ ἀνθρώποισ, ἀλλ’ ὡσπερεὶ σχετλιάζων. "αἰνέω μὲν Γηρυόνη, τὸ δὲ μὴ Διὶ φίλτερον σιγῶμι πάμπαν. "ἁρπαζομένων τῶν ὄντων καθῆσθαι παρ’ ἑστίᾳ καὶ κακὸν εἶναι. καίτοι τό γε πρὸσ νόμον καὶ ταῦτα ἀνθρώπων ἅμα καὶ θεῶν βασιλέα μάχεσθαι οὐκ ἦν ἐπαινεῖν πρὸσ Πινδάρου, οὐδὲ συμβουλεύειν πρὸσ κέντρα λακτίζειν. καὶ κελεύει φυλάττεσθαι. ἀλλὰ τί, φησὶ, τούτων ἐμοὶ νῦν; εἴτε γὰρ δοκοῦντα Πινδάρῳ ταῦτ’ ἦν εἴτε μὴ, ἀλλ’ οὐ τῇ γε ῥητορικῇ δείξει τὸ τοιοῦτον δοκοῦν. οὐ δεῖ γὰρ ἁρπάζειν ἕκαστον κατὰ δύναμιν καὶ τοῦτο νόμον καλεῖν, ἀλλ’ ἕκαστον τῶν δικαίων τυγχάνειν, καὶ τὸν ταῦτα διαιροῦντα νόμον τιμᾶν, καὶ καλεῖν γε μόνον τὸ τοιοῦτον νόμον καὶ τοὐναντίον παρανομίαν. τοῦτ’ ἔστι τὸ δόγμα τῆσ ῥητορικῆσ καὶ τούτῳ σύνεστι τῷ νόμῳ καὶ περὶ τούτου πείθει τηροῦσα ὅπωσ μηδεὶσ ὑπερβήσεται, τοὺσ ὑπερβαίνοντασ σωφρονίζουσα. μέγιστον δὲ μαρτύριον· οὗ μὲν γὰρ νόμοσ καὶ δίκαι, ἐνταῦθα καὶ ῥητορικὴ καὶ λόγοι, οὗ δ’ ὑπερτέρα χεὶρ ἀφαιρεῖται τὸ δίκαιον, οὐδὲν ἴδοισ ἂν ἐκεῖ ῥητορικῇ διοικούμενον. ἀλλ’ ἔστι μιᾶσ ὡσπερεὶ μοίρασ καὶ φύσεωσ οἱ νόμοι, ἡ δίκη, οἱ λόγοι. τριῶν δ’ οὐσῶν τούτων δυνάμεων, ὅπερ λέγων ἐξέβην, ἁπάσασ τὰσ χώρασ ἡ ῥητορικὴ μόνη καταλαμβάνει. προτέρα γὰρ οὖσα τῆσ νομοθετικῆσ κατὰ τὴν ἐκείνησ χρείαν, προτέρα δ’ αὖ καὶ τῆσ δικαστικῆσ, ὅτε κἀκείνησ ἔδει, λαβοῦσα μέσην πρότερον τὴν νομοθετικὴν, εἶτ’ αὖ τὴν δικαστικὴν ὡσαύτωσ διχόθεν περιέχουσα, πρώτη καὶ μέση καὶ τελευταία γίγνεται, ὁμοῦ μὲν ἀμφοῖν αὑτὴν μέσην, ὁμοῦ δ’ ἄμφω μέσασ αὑτῆσ καθιστᾶσα, ὡσ μάλιστ’ ἔμελλον ἅπασαι συμμένειν, ἀντὶ συνδέσμου τῇ ῥητορικῇ χρώμεναι. πότερον οὖν πολιτικῆσ μορίου εἴδωλον ἡ ῥητορικὴ, ἢ τὰ τῆσ πολιτικῆσ ὡσ σὺ φῂσ μόρια ὑπὸ τῆσ ῥητορικῆσ συνέχεται;

ἐμοὶ μὲν γὰρ ὡσ ἀληθῶσ οὐ ῥητορικὴν ἐν τούτοισ κακίζειν φαίνεται οὐδὲ πολιτικῆσ μορίου εἴδωλον δεικνύναι, ἀλλ’ οὕτωσ ὥσπερ εἴδωλον ῥητορικῆσ ἀπειληφὼσ ἐπὶ τούτῳ σπουδάζειν, αὐτῆσ δ’ οὐδ’ ἅπτεσθαι, ὥσπερ οἱ Στησιχόρου Τρῶεσ οἱ τὸ τῆσ Ἑλένησ εἴδωλον ἔχοντεσ ὡσ αὐτήν. διαφέροι δ’ ἂν τοσοῦτον, ὅτι οὐδὲ ὅμοιον τῇ ῥητορικῇ τὸ εἴδωλον. ἀλλὰ μὴν τῆσ γε ἀρετῆσ τέτταρα δή πού φασιν εἶναι μόρια, φρόνησιν, σωφροσύνην, δικαιοσύνην, ἀνδρείαν. ῥητορικὴ τοίνυν εὑρέθη μὲν ἐν φρονήσει καὶ ὑπὲρ δικαιοσύνησ, σωφροσύνη δὲ τῶν ἐχόντων καὶ ἀνδρεία τὰσ πόλεισ σώζει· σωφροσύνη μὲν, ἐπεὶ τὸν ἐν κόσμῳ βίον πρὸ τῆσ ἀταξίασ αἱροῦνται, ἀνδρεία δ’ ὅτι τοῖσ ἐναντίοισ οὐχ ὑπείκουσιν. ἂν γὰρ εἴξωσιν, οὐ φυλάξουσι τὴν ῥητορικὴν, ὥστε ἑώσ ἂν φυλάττωσιν, οὐκ εἴκουσιν. οὐκοῦν οὐ τεττάρων ὄντων μορίων τῆσ κολακείασ τοῦτό ἐστι ῥητορικὴ πρὸσ δικαιοσύνην ὅπερ ὀψοποιικὴ πρὸσ ἰατρικὴν, ἀλλὰ τεττάρων ὄντων μορίων τῆσ ἀρετῆσ ἅπαντα δι’ αὐτῆσ πεποίηται, καὶ ὅπερ ἐν σώματι γυμναστικὴ καὶ ἰατρικὴ, συναμφότερον λέγω, τοῦτ’ ἐν τῇ ψυχῇ καὶ τοῖσ τῶν πόλεων πράγμασι ῥητορικὴ φαίνεται. τὰ μὲν γὰρ ἄδηλα εἰ καὶ γενήσεται προορᾷ, ἐπειδὰν δημηγορῇ· τὰ δὲ ὅπωσ μὴ γενήσεται προορᾷ, ἐπειδὰν νομοθετῇ·

τὰ δὲ διατηρεῖ καθ’ ὅσον δύναται· τὰ δὲ πραχθέντα ἐπανορθοῖ, ἐπειδὰν τοὺσ ἀδικοῦντασ τοῖσ δικασταῖσ παραδιδῷ. τί οὖν εἰ Ἀρχέλαοσ τὸν αὑτοῦ δεσπότην καὶ θεῖον ἀποκτείνασ κατέσχε τὴν ἀρχὴν, ἢ τὸν ἑπταετῆ ἐκείνου παῖδα εἰσ τὸ φρέαρ ἐμβαλὼν ἔφη πρὸσ Κλεοπάτραν διώκοντα τὸν χῆνα ἐμπεσεῖν, ἢ μανίᾳ τινὶ παρελήρησεν ἐπὶ τῆσ μύλησ, τί ταῦτ’ ἐστὶ πρὸσ ῥητορικὴν, ὦ πάντα λόγον καὶ μονονοὺ τοὺσ λίθουσ κεκινηκὼσ ὡσ ἀληθῶσ αὐτούσ; τί βούλεταί σοι τὰ μηδὲν προσήκοντα ἐπεισόδια; οὐ γὰρ ἔγωγε ταῦτ’ ἔπειθον, φήσειεν ἂν ἡ ῥητορική. οὐδ’ εἴ τισ ἐπείθετο ἐμοὶ σφάττων καὶ ἀποπνίγων, οὔτε ταῦτα οὔτ’ ἄλλ’ οὐδ’ ὁτιοῦν ἂν διεπράττετο, ἀλλὰ πείσασ καὶ φανερῶσ ἀποδείξασ ὅτι τῶν αὑτῷ προσηκόντων ἀντιποιεῖται. ἐπὶ γοῦν τῶν βραχυτέρων, φησὶ, τούτῳ χρῶμαι καὶ τοὺσ κλήρουσ οὐ τοῖσ ἁρπάσασιν, ἀλλὰ τοῖσ ἀποδείξασι δίδωμι. καὶ τὸν Ἀρχέλαον αὐτὸν, φησὶν, οὐχ ὅπωσ τούτων ἄν ποτε ἠξίωσα, ἀλλ’ εὐθὺσ ἂν εἰσήγαγον οὗ δίκην ἂν ἔδωκε καλὴν καὶ πρὶν τὸν παῖδα ἴσωσ ἀποπνῖξαι, ἔτι τῶν πρώτων φόνων ὄντων ἐν χερσὶν, εἴ τινα εἶχεν ἡ ῥητορικὴ χώραν ἐν Μακεδονίᾳ· νῦν δ’ ἀπούσησ ἐμοῦ ὁ μὲν ἠδίκει, οἱ δ’ ἠτύχησαν οἵ τε διαφθαρέντεσ καὶ οἱ τοιοῦτον ἄρχοντα δεξάμενοι. ὥστ’ εἰ μηδαμόθεν ἄλλοθεν, ἔκ γε τῶν Ἀρχελάου κακῶν γνῶθι ὡσ καλὸν ῥητορικὴ καὶ ἀναγκαῖον καὶ πόλει καὶ ἔθνει παρεῖναι μέλλοντι σωθήσεσθαι καὶ μὴ τοῖσ ἐναγέσι κακῶσ δουλεύειν. ταυτὶ μᾶλλον ἂν, οἶμαι, πείθοι λέγουσα ῥητορικὴ, οἰκεῖά τε καὶ δίκαια καὶ προσόντα ἑαυτῇ λέγουσα.

οὐ μὴν ἀλλ’ εἰ Πλάτων οἰέται τούτοισ ἐλέγχειν αὐτὴν, ὡρ́α καὶ τὰ Γύγου τοῦ Λυδοῦ προσεγκαλεῖν αὐτῇ οἶμαι ‐ ταῦτα μέν ἐστι καὶ ἀτοπώτερα ‐ ὅτι τὸν δεσπότην ἀποκτείνασ ἔσχε τὴν ἀρχήν· ἡ δὲ συνῄδει καὶ συνέπραττεν ἡ τοῦ μὲν γυνὴ, τοῦ δὲ δέσποινα. τί οὖν οὐ κἀκεῖνα λέγομεν, ὅτι Κῦροσ τὸν Ἀράξην διαβὰσ Μασσαγέταισ συνέβαλε, Δαρεῖοσ δὲ τὸν Βόσπορον ζεύξασ ἐπὶ Σκύθασ διέβη, Ξέρξησ δὲ τὸν Ἑλλήσποντον ζεύξασ ἐπὶ τὴν Ἑλλάδα, Νίνοσ δὲ ὑπὸ Μήδων ἑάλω, ὁ δὲ Σαρδανάπαλλοσ ἐκαύθη ζῶν ἀναβὰσ ἐπὶ τὴν πυρὰν αὐτόσ. καὶ τί ταῦτ’ ἐστὶ πρὸσ ἔποσ; ἢ πότ’ ἂν σταίη τισ κατηγορῶν ῥητορικῆσ, εἰ πάνθ’ ὅσα πώποτε ἢ ἰδιώταισ ἢ πόλεσι συνέβη κατὰ συμφορὰσ, ταῦτα ῥητορικῇ λογίζοιτο; καίτοι γε περὶ Ἀρχελάου καὶ τοῦτ’ ἔχοι τισ ἂν εἰπεῖν, ὅτι Σωκράτην οὗτοσ ἦν ὁ καλῶν ὡσ αὑτὸν, οὐ τῶν ῥητόρων οὐδένα· ἀλλ’ ἐῶ τοῦτο. ἀλλ’ οἶμαι γέλωσ ἐστίν. ἑώσ γὰρ ἄν τισ μὴ δείξῃ τούτων αἰτίαν τὴν ῥητορικὴν οὖσαν, μηδὲ τῇ ταύτησ φύσει ταῦτα συμβαίνοντα, οὐ ῥητορικὴν δίδωσιν ἁμαρτῆσαι, τοῦτο δέ ἐστιν ἐλέγξαι τὸ ζητούμενον. πρὸσ δὲ κἀκεῖνο εὐήθεσ, εἰ αὑτῷ μὲν νομίζοι πᾶσαν ἄδειαν καὶ ἃ μὴ ταύτησ ἔστιν ἔργα ῥητορικῇ προσάπτειν ἐξεῖναι, τὸν δ’ ἀντικείμενον λόγον οὐχ ὁρᾷ, οὐδ’ οἰήσεται καὶ τὸν ὑπὲρ ταύτησ λέγοντα καὶ σεμνύνοντα πάνθ’ ὅσα πώποτ’ ἐπράχθη χρηστὰ κατ’ ἀνθρώπουσ ἐπὶ ῥητορικὴν ἄγειν δυνήσεσθαι. ἡμεῖσ τοίνυν ἀποδείκνυμεν οὗ χάριν εὑρέθη ῥητορικὴ, ἵν’ εἰ μὲν εἰή τοῦτο καλὸν, καὶ τὴν ῥητορικὴν χρηστὸν ἡγώμεθα, εἰ δ’ αἰσχρὸν καὶ φευκτὸν, τοῖσ αὐτοῖσ ὀνόμασι καὶ λογισμοῖσ καὶ περὶ τῆσ ῥητορικῆσ χρώμεθα.

φαίνεται τοίνυν ἐξ ἀρχῆσ ὑπὲρ τοῦ δικαίου συστᾶσα καὶ νομισθεῖσα, ὥσπερ ἀφ’ ὧν, ὅπερ εἶπον, τοῦτο ἴσχυσεν ὄνομα οἱ νόμοι. ἔδει γὰρ τοῖσ ταῖσ χερσὶν ἐλαττουμένοισ λόγου καὶ νόμου βοηθοῦ. οὐκοῦν ὅσ’ ἄν τισ ἐκλέξασ ἀδικήματα εἰσ τὸ μέσον φέρῃ, πρὸσ τῷ μηδὲν προὔργου πράττειν εἰσ τοὺσ κατ’ αὐτῆσ ἐλέγχουσ καὶ τοὺσ ὑπὲρ αὐτῆσ λόγουσ κομιεῖ. ταῦτα γὰρ καὶ τὰ τοιαῦτα ὥστε μισεῖν καὶ κωλύειν εὑρέθη. νὴ Δί’ ἀλλὰ συκοφαντοῦσί τινεσ τῆσ ῥητορικῆσ προϊστάμενοι. καὶ κατ’ αὐτό γε τοῦτο σεμνότερον ἡ ῥητορική. πῶσ; ὅτι καὶ τῶν ἰατρικῆσ, οἶμαι, τινὲσ προϊσταμένων ἀπέκτειναν φαρμάκῳ τινὰσ ἤδη καί τιν’ ἴσωσ ἄλλον τρόπον, ἀλλ’ οὐ διὰ τοῦτο πονηρὸν ἡ ἰατρικὴ, ἣ τοσοῦτον ἀπέχει τοῦ κτείνειν ἀνθρώπουσ ὥστ’ ἐστὶ θανάτου φάρμακον ὡσ εἰπεῖν τό γε ἐφ’ ἑαυτῇ. οὐκοῦν ὅστισ μάλιστα μισεῖ καὶ δυσχεραίνει τοὺσ ἀποκτιννύντασ, οὗτοσ μάλιστα τοὺσ σώζοντασ ἀσπάζεται καὶ τιμᾷ. οὐκοῦν καὶ ἐπὶ τῆσ ῥητορικῆσ εἰ μὲν πέφυκεν ὥστε ὑβριστὰσ καὶ κόλακασ ποιεῖν, ἐξ ἀνάγκησ αἰσχρὸν καὶ ἀγεννὲσ καὶ ἀνελεύθερον καὶ οὐ πρέπον ἀνδρὶ καλῷ κἀγαθῷ· εἰ δὲ ὑπὲρ τοῦ λόγῳ σώζειν τοὺσ ἀνθρώπουσ καὶ τὸ δίκαιον, ὑπὲρ τούτου κατεδείχθη, ὅπερ κατὰ σῶμα ἰατρικὴ, τοῦτ’ ἐν ψυχῇ ῥητορικὴ προϊόντοσ ἑξῆσ τοῦ λόγου πέφηνεν ἡμῖν οὖσα, ἐῶ γὰρ τὰ νῦν γυμναστικήν. ὥσθ’ ὅστισ μάλιστα τοὺσ συκοφαντοῦντασ ἢ κολακεύοντασ δυσχεραίνει, τούτῳ μάλιστα προσήκει τὴν ὑπὲρ τοῦ βελτίστου νομισθεῖσαν καὶ τούτων οὖσαν φάρμακον τιμᾶν. ὥσπερ γὰρ ὅστισ ἀποκτιννύει ἰατρικὴν ὑπισχνούμενοσ οὐχ ἅμα ἰατρόσ τέ ἐστι καὶ ἀποκτίννυσιν, ἀλλ’ ἑώσ μὲν ἰατρὸσ, οὐδαμῶσ συμπράξει ταῦτα, ἀλλὰ κἂν ἄλλου πατάξαντοσ αὐτὸσ ἰῷτο, ἅμα δὲ ἀποκτίννυσί τε καὶ τὴν τέχνην συνδιέφθαρκεν, οὕτω κἀνταῦθα οὐχ ἅμα ῥήτορέσ τέ εἰσι καὶ συκοφαντοῦσι καὶ κολακεύουσιν, ἀλλ’ ἑώσ μὲν ῥήτορεσ, οὐδέτερα τούτων, οὐδέ γ’ ἄλλο τι αἰσχρὸν οὐδέν ἐστι παρ’ αὐτοῖσ οὐδὲ παρὰ πολὺ, ἀλλὰ τοὺσ μὲν ἀδικοῦντασ ἐξελέγχουσι, τοὺσ δ’ ἀγνοοῦντασ διδάσκουσι περὶ τῶν πραγμάτων, ἅμα δ’ ἔξω τούτων τε καὶ τῆσ ῥητορικῆσ ἔσονται. οὔκουν ὄνειδοσ ποιήσουσι τῇ ῥητορικῇ, ὁπόταν πλημμελῶσιν.

ἁμαρτήσονται γὰρ τοσοῦτον αὐτῆσ ὅσονπερ τοῦ δικαίου, ἐπεὶ καὶ ἡ κυβερνητικὴ τοῦ σώζεσθαι δή που τοὺσ ἐμπλέοντάσ ἐστι τέχνη, καὶ μὴν ἔχοι γ’ ἄν τισ τῶν ἐπὶ πρύμναν καθημένων ἀναγαγὼν εἰσ τὸ πέλαγοσ καὶ καταδῦσαι καὶ ἄλλο τι χρήσασθαι τοιοῦτον. ἀλλ’ οὔτε τὴν κυβερνητικὴν δεῖ ψέγειν διὰ ταῦτα οὔτε λέγουσιν ἄνθρωποι ὅτι τῇ τῶν ἐμπλεόντων σωτηρίᾳ πάντων ἐναντιώτατόν ἐστι κυβερνήτησ συνεμβὰσ, οὔτε τοὺσ καταποντιστὰσ εἰσ ἓν, οἶμαι, τοῖσ κυβερνήταισ οὐδεὶσ τίθησιν. ἀνάγκη μὲν γὰρ, οἶμαι, καὶ τὰ βλάψοντα τὴν ναῦν καὶ τὰ διατηρήσοντα εἰδέναι τόν γε κυβερνήτην, ὥσπερ οἶμαι καὶ τὸν ἰατρὸν ἀνάγκη καὶ τὰ σφαλερὰ τῷ σώματι γιγνώσκειν καὶ τὰ σωτήρια· χρῆσθαι δ’ ἑκατέρωθι τοῖσ χρηστοῖσ ἡ τέχνη βούλεται, εἰκότωσ καὶ κατ’ ἐπωνυμίαν. καὶ τοσοῦτόν γ’ ἀπέχει τοῦ περὶ ταῦτα κακουργῶν τισ φυλάττειν τοὔνομα τῆσ τέχνησ, ὥστε κἂν ἄκων ἐξαμάρτῃ, φησὶν ὁ Πλάτων, οὐκ ἀκριβεῖ τῷ λόγῳ χρώμεθα, ἐπειδὰν φῶμεν ὅτι ὁ ἰατρὸσ ἐξήμαρτεν ἢ ὁ κυβερνήτησ. ἑώσ γὰρ ἂν ἡ τέχνη κρατῇ, ἁμάρτημα οὐκ ἔστιν, οὐ γάρ ἐστιν ἁμαρτεῖν κατ’ αὐτήν·

τὸ γὰρ ἁμαρτεῖν οὐκ ἔστι τέχνη. κομιδῆ ἄρα ἐάν τισ ἐξεπίτηδεσ τἀναντία οἷσ ἡ τέχνη βούλεται ποιῇ, τοῦτον ᾧ μετέχει τῆσ τέχνησ ἀδικεῖν φήσομεν, ἢ τῇ τέχνῃ ποιεῖν ὄνειδοσ, ἀλλ’ οὐ τὴν τέχνην τούτῳ διπλοῦν ποιεῖν τοὔνειδοσ. καὶ τί δεῖ παραδειγμάτων ἑτέρων ἀλλ’ οὗ μικρῷ πρόσθεν ἡμεῖσ τε ἐμεμνήμεθα καὶ Πλάτωνα σύμψηφον ἐδείκνυμεν; οἱ νόμοι σωτηρίασ δή που τῶν πόλεων ἕνεκα καὶ τοῦ τὰ δίκαια βεβαιοῦν ἅπασι τίθενται, καὶ ἡ νομοθετικὴ καὶ κατ’ αὐτὸν ἐκεῖνον καὶ καθ’ ἡμᾶσ καὶ κατὰ πάντασ ἀνθρώπουσ χρηστὸν καὶ καλὸν καὶ σὺν δικαιοσύνῃ καταριθμεῖσθαι τοῦτ’ αὐτὸ δή που τὸ δικαίωσ οὐκ ἐκπεφευγὸσ, Πλάτων δὲ αὐτὸ καὶ πρότερον τίθησιν. ἐὰν οὖν τισ ἡμᾶσ ἔρηται λέγων ὡδὶ, πόσοι δὲ ἤδη νόμουσ ἤνεγκαν οὐδὲν ὑγιὲσ καὶ πάντ’ ἔχοντασ τὰ δεινότατα; πόσοι δ’ ἐν γραφαῖσ ἑάλωσαν παρανόμων; ἢ πόσοι τῶν κυρίων ὄντεσ νόμων ἐλύθησαν ὡσ οὐκ ἄμεινον αὐτοῖσ χρῆσθαι; τί οὖν; πότερον τὴν νομοθετικὴν οὐ πάντη καλὸν φήσετε διὰ τοὺσ τοιούτουσ νόμουσ, ἢ πάντασ τοὺσ πώποτε γραφέντασ ἢ μέλλοντασ γραφήσεσθαι νόμουσ εἶναι καλοὺσ καὶ δικαίουσ, ἐπειδὴ δεῖ πάντωσ καλὸν εἶναι τὴν νομοθετικήν; ἆρ’ ἄφυκτα ἐρωτᾶν αὐτὸν φήσομεν καὶ συγκαλυψόμεθα; ἢ τίνοσ ἐστὶν εὐπορῆσαι μετρίασ ἀποκρίσεωσ καὶ ἣ τὴν νομοθετικὴν καὶ τοὺσ τῷ ὄντι νόμουσ καλόν τε καὶ δίκαιον εἶναι φήσει; τούτου γὰρ χάριν ἐλθεῖν εἰσ ἀνθρώπουσ τὸ πρῶτον, τὰ δὲ τοιαῦτα οὐ νόμουσ εἶναι μᾶλλον ἢ τὸ τοῦ Δημοσθένουσ ἀνομίαν, καὶ ἃ κωλύουσιν οἱ νόμοι καὶ ὑπὲρ ὧν εὑρέθησαν ὅπωσ μὴ γίγνοιτο. προσθείην δ’ ἂν ἔγωγε ὅτι ὦ ὡδὶ σὺ ἐρωτῶν οὐ φοβεῖ με τοῦτο, ὅτι ἑάλωσαν παρανόμων νόμουσ ἤδη τινὲσ γράψαντεσ.

ἀλλὰ καὶ τοῦτο ἐμοὶ μαρτυρεῖ. τοὺσ γὰρ παρανόμων ἁλόντασ οὐκέτ’ εἶναι νόμουσ τό γε ἀκριβέσ· οὐ γὰρ ἂν εἰε͂ν νόμοι τε ἅμα καὶ παρὰ τοὺσ νόμουσ. ὥστε παρανόμοισ ἀκούειν οὐ νομίμοισ προσήκει γράμμασιν αὐτοῖσ. ταῦτά μοι καὶ ὑπὲρ ῥητορικῆσ ἔστω πρὸσ Πλάτωνα. ἣν δ’ ἂν τότε κοινὴν ἐποιησάμεθ’ ἀπόκρισιν, αὕτη νῦν ἐμοὶ πρὸσ τὸ παρὸν γιγνέσθω. οὐκ ἂν ὁμοῦ κόλακέσ τε καὶ ῥήτορεσ εἰε͂ν, οὐδὲ ὁμοῦ συκοφάνται καὶ ῥήτορεσ, εἴπερ ὄντωσ ἡ ῥητορικὴ τοῦ δικαίου χάριν εἰσῆλθε καὶ σωτηρίασ τοῖσ ἀνθρώποισ, ὥσπερ οἱ νόμοι. ἀλλ’ ἑώσ ἂν ἰατρικὴ σώζῃ τοὺσ κάμνοντασ καὶ κυβερνητικὴ σώζῃ τοὺσ πλέοντασ καὶ νόμοι τοὺσ χρωμένουσ, οἱ ῥητορικῆσ λόγοι σώζουσιν οὓσ χρὴ καὶ τὸ δίκαιον φυλάττουσιν· ἐπεὶ καὶ τὴν ὑφ’ ἡμῶν ταύτην κληθεῖσαν φιλοσοφίαν, εἴ τισ βούλοιτο κακίζειν, πόλλ’ ἂν ἔχοι παράγειν ἐν τοῖσ λόγοισ· οἱο͂ν εἰ Διαγόρου κατηγοροίη καὶ Ἀναξαγόρου καί τινασ ἄλλουσ ἐκλέξασ ὕστερον ἢ καὶ τὸ πρότερον γενομένοισ ἀτόπουσ ἀνθρώπουσ· ὧν οἱ μὲν διέφθειραν δή που τινὰσ, οἱ δ’ ἐβλασφήμησαν περὶ θεοὺσ, οἱ δὲ λόγουσ ἄλλουσ τινὰσ εἶπον, οὓσ οὐκ ἄμεινον ἦν ὅλωσ, οἱ δὲ αὐθαδείασ πλέον ἢ φρονήσεωσ εἰσηνέγκαντο. ἀλλὰ μὴ οὕτω βέλτιον ᾖ λέγειν, ὅτι οὐκ, εἴ τινεσ φιλοσοφίασ προβλήματι χρώμενοι φαῦλοι καὶ μηδὲν βελτίουσ τῶν πολλῶν γεγόνασιν, ἢ νὴ Δία καὶ δεινότεροι κακουργεῖν, οὐ διὰ ταῦτα ἀτιμαστέον φιλοσοφίαν, ἑώσ ἂν φιλοσοφία μὴ τὸ τὰ τοιαῦτα ποιεῖν ᾖ, ἀλλ’ αὐτοῖσ τούτοισ τεκμηρίοισ χρηστέον κατ’ ἐκείνων, ὅτι διημαρτήκασι φιλοσοφίασ. οὐδὲ εἴ τινεσ, οἶμαι, κολακεύουσιν ἢ συκοφαντοῦσι, χείρω τοῦτο ποιεῖ ῥητορικὴν, ἀλλ’ ἡμαρτηκότασ αὐτοὺσ ῥητορικῆσ ταύτῃ γε ταῦτα δεῖ δοκεῖν, ὥσπερ ἐκείνουσ φιλοσοφίασ, ἐπὶ τῷ τοῦ καλλίστου προσχήματι τὴν τοῦ κακουργεῖν ἄδειαν ἑαυτοῖσ ἐκπορίζοντασ.

ἄτοπον δ’ ἂν εἰή, εἰ τὰ μὲν τῶν σκυτοτόμων καὶ τῶν τεκτόνων ἔργα μὴ ἐξ ὧν ἂν διαμάρτωσι κρινοῦμεν, ἀλλ’ ἐξ ὧν ἂν ὡσ δυνατὸν μάλιστα τύχωσι, ῥητορικὴν δ’ οὐ μόνον οὐκ ἐκ τῶν κάλλιστα αὐτὴν ἀποτελεσάντων κρινοῦμεν, ἀλλὰ καὶ ἐκ τῶν αὐτὰ τἀναντία πραττόντων οἷσ ἡ ῥητορικὴ βούλεται. ναί. ἀλλ’ ἀδικεῖσθαι βέλτιον ἢ ἀδικεῖν. ἔστω ταῦτα. ἆρ’ οὖν ὥσπερ βέλτιον, οὕτω καὶ καθάπαξ αἱρετόν; οὔ. φησὶ γοῦν οὐδέτερον βούλεσθαι, δῆλον ὅτι καὶ τὸ ἀδικεῖσθαι κακὸν ἡγούμενοσ, ὀρθῶσ, οἶμαι, καὶ γιγνώσκων καὶ λέγων. οὐκοῦν εἰ Πλάτων αὐτὸσ ἡμῖν ἀποκρίναιτο, πλείστου γένοιτ’ ἂν ἄξιον τῷ λόγῳ. ὑπάρχει δὲ καὶ τοῦτο. πῶσ; ὡσ αὐτῷ Σωκράτησ ἀποκρινόμενοσ πεποίηται. ἔστι γὰρ καὶ αὐτὸ οὑτωσὶ διακείμενον. ἐρωτᾷ Πῶλοσ Σωκράτη, σὺ δ’ ἄρα ἀδικεῖσθαι βούλοιο ἂν μᾶλλον ἢ ἀδικεῖν; καὶ ὃσ ἀμείβεται, Βουλοίμην μὲν ἂν ἔγωγε οὐδέτερον, εἰ δὲ ἀναγκαῖον εἰή ἀδικεῖσθαι ἢ ἀδικεῖν, ἑλοίμην μᾶλλον ἀδικεῖσθαι. οὐκοῦν ὁπότε μηδέτερόν φησι βούλεσθαι, δῆλον ὅτι καὶ τὸ ἀδικεῖσθαι κακὸν ἡγούμενοσ οὔ φησι βούλεσθαι, ἀλλὰ τοῦ μὲν ἀδικεῖν ἄμεινον τὸ ἀδικεῖσθαι, οὐ μὴν ἐκείνου γε τοῦ μήτε ἀδικεῖν μήτε ἀδικεῖσθαι, ὀρθῶσ, οἶμαι, καὶ γιγνώσκων καὶ λέγων. εἰ μὲν τοίνυν ἡ ῥητορικὴ ἀδικεῖσθαι μὲν ἐκώλυεν, ἀδικεῖν δὲ προσηνάγκαζεν, οὐδ’ οὕτω μὲν ἴσωσ ἂν καθάπαξ πονηρὸν ἦν, πονηρόν γε ὂν κωλύουσα τὸ ἀδικεῖσθαι, χεῖρον δὲ ἂν ἴσωσ βελτίονοσ, εἴπερ ἀδικεῖσθαι κρεῖττον ἢ ἀδικεῖν. εἰ δ’ οὔτ’ ἐκεῖνο ἐπαναγκάζει καὶ τοῦτο κωλύει, κατ’ ἐκεῖνο μὲν οὔτε ἀγαθὸν οὔτε κακόν πω, δῶμεν γὰρ ὡσ ἐν τῷ παρόντι, κατὰ τοῦτο δὲ κυρίωσ ἀγαθὸν καὶ τοσούτῳ βέλτιον ἢ χεῖρον, ὅσῳ τοῦ βελτίονοσ μετείληφεν, ἀλλ’ οὐ τοῦ χείρονοσ, εἴπερ βέλτιον τὸ μήτε ἀδικεῖν μήτε ἀδικεῖσθαι, ἢ δυοῖν ἐκείνοιν τὸ ἕτερον. καὶ μὴν ὁ μὲν μὴ ἀδικεῖν ἐγνωκὼσ οὐχ ἅμα αὐτόσ τε τοῦ κακουργεῖν ἀπέχεται καὶ τὸ ἀδικεῖσθαι πέφευγεν.

αὐτὸ γὰρ τοῦτο ἦν ἀδικεῖν τὸ κακῶσ ὃν οὐ προσῆκε ποιεῖν. ὥσθ’ ἑώσ ἂν ἐν ἀνθρώποισ ᾖ τὸ κακουργεῖν, ἀδικήσεται. ὁ δὲ τὴν τοῦ μὴ ἀδικεῖσθαι φυλακὴν ἔχων ἅμα καὶ τὸ ἀδικεῖν που κωλύει. ὥσπερ γὰρ ἅμα τε ἠδίκηται καὶ ἠδίκηκεν ἕτεροσ, οὕτωσ ὁ τὴν τοῦ μὴ ἀδικεῖσθαι δύναμιν ἔχων τὴν αὐτὴν τοῦ μὴ ἐᾶν ἀδικεῖν ἔχει. ὥστε εἰ τὸ μὲν μὴ ἀδικεῖσθαι τῆσ ῥητορικῆσ τίθησι, τὸ δὲ μὴ ἀδικεῖν τῆσ φιλοσοφίασ, τοσούτῳ χείρων φιλοσοφία ῥητορικῆσ, ὅσῳ τοῦ ἀδικεῖσθαι τὸ ἀδικεῖν. ὁπότε δ’ αὖ πρὸ τούτου τίθησι τὸ μήτε ἀδικεῖν μήτε ἀδικεῖσθαι, τούτῳ βελτίων αὖ γίγνεται ῥητορικὴ φιλοσοφίασ, ἐπειδή γε ὁμοῦ τῷ ἀδικεῖσθαι καὶ τὸ ἀδικεῖν ἀναιρεῖ. ἐπεὶ καὶ οἱ νόμοι κωλύοντεσ ἀδικεῖσθαι, ἅμα καὶ ἀδικεῖν δή που κωλύουσιν. οὐ γὰρ ἔστιν οὐκ ὄντων τῶν ἀδικουμένων τοὺσ ἀδικοῦντασ εἶναι, μηδενὸσ ὄντοσ ἐφ’ ὃν τοῦτ’ ἔρχεται. ὥσθ’ ἡ ῥητορικὴ τὸ ἀδικεῖσθαι κωλύουσα συγκωλύει καὶ τὸ ἀδικεῖν αὐτῷ τούτῳ ᾧπερ τὸ ἀδικεῖσθαι. εἰ δὲ δὴ καὶ ὅλωσ βοηθείασ ἕνεκα τῷ δικαίῳ τὴν ῥητορικὴν δείκνυμεν εὑρεθεῖσαν καὶ τὴν αὐτὴν καθαρῶσ τάξιν ἔχουσαν τοῖσ νόμοισ, οὐ μόνον, ὡσ ἐοίκεν, ὁ ῥήτωρ οὐ τὸ μὲν ἀδικεῖσθαι φεύξεται, τὸ δ’ ἀδικεῖν βεβαιώσει, ἀλλ’ οὐδὲν οὕτωσ ὡσ τὸ ἀδικεῖν κωλύσει. οὐ γὰρ μόνον τῶν εἰσ αὑτὸν σχήσει πρόνοιαν, ἀλλ’ ὅπωσ μηδ’ ἄλλοσ πείσεται κακῶσ, εἴπερ ὧν τοὺσ νόμουσ χάριν, τούτων καὶ τὴν ῥητορικὴν εὑρέσθαι νενίκηκεν. ἀλλὰ μὴν ὅ γε ἑτέρουσ τὰ δίκαια πράττειν ἐπαναγκάζων πολύ που πρῶτον αὐτόσ γε παρεσκεύασται.

οὐ γὰρ ἐγχωρεῖ βοηθεῖν μὲν τῷ δικαίῳ, τοῦ δὲ καταλύειν τὸ δίκαιον αὐτὸν πρῶτον ὑπάρχειν. οὐκοῦν ὁ ῥήτωρ οὐ μόνον αὐτὸσ οὐκ ἀδικήσει, ἀλλ’ οὐδ’ ἕτερον ἐάσει· οὐδ’ αὖ μόνον αὐτὸσ οὐκ ἀδικηθήσεται, ἀλλ’ οὐδ’ ἕτεροσ τό γε τούτου μέροσ. εἰ δὲ μήτ’ ἀδικήσει μήθ’ ἕτερον ἐάσει, κατὰ πάντασ τοὺσ τρόπουσ ἡ ῥητορικὴ καλὸν κἀγαθὸν καὶ καθ’ ὃν αἰσχρὸν τὸ ἀδικεῖν καὶ καθ’ ὃν κρεῖττον τὸ ἀδικεῖσθαι ἢ ἀδικεῖν καὶ καθ’ ὃν ὅλωσ βέλτιστον μήτε ἀδικεῖν μήτε ἀδικεῖσθαι, καὶ πέφηνεν ὁ τῷ ὄντι ῥήτωρ ἀνδρὸσ ἁπλῶσ εἰπεῖν ἀγαθοῦ τοσούτῳ κρείττων, ὅσῳ ὁ μὲν τὸ καθ’ αὑτὸν μόνον παρέχεται, ὁ δὲ καὶ τοὺσ ἄλλουσ ὅπωσ τοιοῦτοι γενήσονται παρασκευάζει. ὁ μὲν γὰρ καλόσ τε κἀγαθὸσ οὐ πάντη ῥήτωρ, ὁ δὲ ῥήτωρ καλὸσ κἀγαθὸσ, ὅσ γε καὶ τοὺσ ἄλλουσ ἐπὶ ταῦτ’ ἄγει. οὐ μὴν ἀλλ’ εἰ τούτῳ Πλάτων ἰσχυρίζεται ὡσ οὐ πολλήν τινα οὐδ’ ἀξίαν σπουδῆσ οὐδὲ λόγου χρείαν ἡ ῥητορικὴ παρέχεται, ὅτι οὐ τηλικοῦτόν ἐστι τὸ ἀδικεῖσθαι κακὸν ἡλίκον τὸ ἀδικεῖν, τί κωλύει καὶ τοὺσ νόμουσ αὐτὸν ἅπαντασ τοῖσ αὐτοῖσ τούτοισ διαγράφειν; οὐ γὰρ ἄλλο γ’ οὐδὲν ἢ τοῦτο βούλονται, μάλιστα μὲν μηδένα μηδὲ ὑφ’ ἑνὸσ πάσχειν κακῶσ, εἰ δὲ μὴ, δίκην τοῖσ παθοῦσι παρὰ τῶν πραξάντων ἢ τῶν αἰτίων γίγνεσθαι. ὥστ’ οὐ μόνη ἄπεισιν ἐκ τῶν πόλεων ἐκκηρυχθεῖσα ὑπὸ τοῦ Πλάτωνοσ, ἀλλ’ ὥσπερ ἑταιρείασ καταγνωσθείσησ μετὰ τῶν ταὐτὰ συμβουλομένων νόμων ἐξελαθήσεται· καὶ τότε ῥητορικὴν ἐκπέμψομεν καὶ προπηλακιοῦμεν, ὅταν καὶ τοὺσ νόμουσ συνεκπέμψαι καλῶσ ἡμῖν ἔχῃ. πότ’ οὖν τοῦτ’ ἂν γένοιτο; τίσ ὁ καιρὸσ αὐτοῦ; τῶν Πλάτωνοσ ἑταίρων ἀποκρινάσθω τισ, ἐπειδήπερ αὐτὸν οὐκ ἔχομεν παραστήσασθαι.

καὶ μὴν οὐδ’ ἐνταῦθα ἔξω μαρτυρίασ ἡμῖν παντελῶσ στήσεται, ἀλλὰ καὶ ἔτι μᾶλλον ἐν τούτοισ ἤπερ ἐν οἷσ ἄρτι διέξεισι φαίνεται μαρτυρῶν. οὐ γὰρ περὶ τῶν ἄλλων νόμων οὐδὲ πολιτειῶν διαλέξομαι, οὐδ’ οὓσ ὁ δεῖνα ἔθηκεν, ἀλλ’ εἴ τισ αὐτὸν ἔροιτο, ὦ δαιμόνιε καὶ πάντα σὺ θαυμαστὰ εὑρίσκων, εἰ μηδέν ἐστι πρᾶγμα τὸ ἀδικεῖσθαι, μηδ’ ἡ τοῦτο κωλύουσα δύναμισ μηδενὸσ ἀξία λόγου, μηδ’ ὁπόσα ἐστὶ καὶ γίγνεται μηδὲν χρηστὸν, ἀλλ’ οὕτωσ ἄτιμον καὶ ἀνελεύθερον ὥστ’ εἶναι μόριον κολακείασ καὶ σκιᾶσ, τοῦ χάριν οἰκίζων ταύτην τὴν ἐν τῇ βίβλῳ πόλιν καθίστησ αὐτῇ πολιτείαν, ἀφ’ ἧσ μηδ’ ὁτιοῦν πείσεται, καὶ τὸ μάχιμον χωρὶσ τῶν ἄλλων ἱδρῦσθαι κελεύεισ, τιμὴν τὴν πρώτην ἀποδοὺσ, ἵνα μή τι πάθῃ, μηδὲ ὑπὸ ποίων ἀδικηθῇ πολεμίων; εἰ γὰρ ἐξήρκει μὴ ἀδικεῖν, τί δέδοικασ, εἰ πρὸσ τοῦτό γ’ αὐτὴν παρεσκεύακασ; εἰ δὲ δὴ καὶ χεῖρον τοῖσ ἀδικοῦσιν ὅταν μὴ διδῶσι δίκην καὶ χρὴ δὴ κατὰ σὲ καὶ αὐτὸν ἑαυτοῦ κατήγορον ὅταν ἀδικήσῃ γίγνεσθαι καὶ παιδίων καὶ πατρὸσ αὐτοῦ, τοὺσ δ’ ἐχθροὺσ ἐᾶν, τί οὐ συνεύχει τοῖσ πολεμίοισ ἐπελθεῖν καὶ λαβεῖν τὴν πόλιν καὶ νὴ Δία τοὺσ μὲν ἐν ἡλικίᾳ πάντασ κατακόψαι καὶ ταῦτα πρὸσ τοῖσ βωμοῖσ, παῖδασ δὲ καὶ γυναῖκασ ἐξανδραποδίσασθαι πέρα, εἰ βούλει, Γαδείρων, τὰ δὲ ἱερὰ συλήσαντασ κατασκάψαι πάντα, μὴ λιπεῖν δὲ μηδὲ τοὺσ τάφουσ ἀθώουσ τῆσ ἑαυτῶν πλεονεξίασ, ἵν’ ἀδικήσαντεσ τὰ μέγιστα ἐν τοῖσ μεγίστοισ δὴ κακοῖσ ὦσι μὴ δόντεσ δίκην, ἀλλὰ τοσοῦτον ἀπέχεισ τοῦ ταῦτα συμπράττειν ὥστε κωλύεισ, προσκόπτεισ, βίον ἐν τοῖσ ὅπλοισ εὑρ́ηκασ, ἵνα μή τι τοιοῦτον γένηται· κἄν τισ ἐγγένηται προδότησ, τοῦτον οὐ στεφανοῦν κελεύεισ οὐδὲ κηρύττειν, ἀλλὰ ταὐτὰ τοῖσ ἄλλοισ περὶ τούτων νομίζεισ. καίτοι κατὰ τούτουσ τοὺσ λόγουσ τίνασ μᾶλλον ἢ τοὺσ προδότασ ἔδει τιμᾶν, ὅτι τοὺσ οἰκείουσ καὶ τὴν χώραν καὶ τὰ ἱερὰ καὶ πάντα τὰ ὄντα ὅπωσ ὑπὸ τοῖσ πολεμίοισ ἔσται παρασκευάζουσιν, ἵν’ ἐκεῖνοι τὰ μέγιστα ἀδικήσαντεσ τοῖσ μεγίστοισ ἐνέχωνται κακοῖσ; εἰπὲ πρὸσ Διὸσ τεραστίου, τί χρὴ περὶ τούτων ἡμᾶσ νομίζειν;

εἰε͂ν, ὦ γενναῖε, νόμουσ δὲ δὴ τοῦ χάριν ἡμῖν ἐτίθησ χωρὶσ αὖ τοσούτουσ τὸ πλῆθοσ, οἳ τοῖσ τ’ εὖ βεβιωκόσι τιμὰσ ὁρίζουσι καὶ τοὺσ ὁτιοῦν ἀδικοῦντασ ἃ δεῖ πάσχειν λέγουσι· καὶ ῥητορεύεισ καθ’ ἕκαστον αὐτῶν σπουδῇ καὶ τιμᾷσ τὰ προοίμια, καὶ παραδείγματα διττὰ ὥσπερ οἱ πλάσται προτίθησ, ὁ τῶν λόγων καταφρονῶν. εἰ γὰρ, ὦ τᾶν, τὸ δίκην λαμβάνειν καὶ τὸ μὴ ἐᾶν ἀδικεῖν οὐχ ἕν τι τῶν σπουδαίων ἦν, τοῦ χάριν ταῦτα πραγματεύει καὶ σκοπεῖσ ὅπωσ μηδεὶσ ἀδικήσεται; οὐκοῦν ἢ ταῦτα πάντα τοσαῦτα τὸ πλῆθοσ ὄντα ἡμαρτῆσθαι δεῖ τούτου ἑνὸσ ὀρθῶσ ἔχοντοσ αὐτῶν, ἢ τάδ’ ἐκείνοισ ἐξελήλεγκται. καὶ μὴν ἐν μὲν οἷσ ἡμεῖσ λέγομεν καὶ τοῖσ ἄλλοισ συνδοκοῦν ἐστι καὶ τῷ Πλάτωνι πρόσεστιν· ἃ δ’ οὗτοσ ἐνταῦθα εἴρηκεν, οὐ μόνον τοῖσ τῶν πραγμάτων λόγοισ, ἀλλὰ καὶ τοῖσ αὐτοῦ Πλάτωνοσ ἐξελέγχεται καὶ λόγοισ καὶ βουλήμασιν. ἐκείνων μὲν οὖν ὀρθῶσ ἔχειν συγχωρουμένων καὶ ἡ παρὰ τῶν ἄλλων μαρτυρεῖ δόξα καὶ ψῆφοσ ὀρθή· ταῦτα δ’ εἰ δοίημεν κρατεῖν, ἄπεστι τὸ ὁτῳοῦν συνδοκεῖν τῶν ἄλλων. ἰσχυρότερον δὲ τὸ καὶ ἅπασι καὶ Πλάτωνι τοῦ μηδενὶ καὶ μηδὲ Πλάτωνι συνδοκεῖν, ὡσ οὗτοσ ἀλλαχοῦ. οὐκοῦν οὐ τὴν παρὰ τούτου μαρτυρίαν διὰ τὴν παρὰ τῶν ἄλλων φευξούμεθα, ἀλλὰ τῇ τῶν ἄλλων τὴν παρὰ τούτου προσθήσομεν. ἡγοῦμαι μὲν τοίνυν κἀν τούτοισ τὴν ἔργῳ μαρτυρίαν παρέχεσθαι.

τὸ γὰρ δὴ λόγοισ πρὸσ λόγουσ ἀγωνιζόμενον λόγοισ ἑτέροισ σπουδαίοισ μαρτυροῦντα ἀποφαίνειν τὸν ἀντίπαλον τὴν ἔργῳ παρέχεσθαι μαρτυρίαν ἐστίν. οὐ μὴν ἀλλ’ ἔτι καὶ προσωτέρω προελθεῖν βούλομαι, ἵνα ἐπειδὴ τιμᾷ τὸ ἕνα ἐπιψηφίζειν καὶ αὐτὸν, πρὸσ ὃν ἂν οἱ λόγοι γίγνωνται, καὶ λόγῳ καὶ ἔργῳ σύμψηφον ὄντα αὐτόν μοι δείξω. φέρε δὴ προσέστω κἀν τούτοισ ἐρώτησισ, οἱο͂ν εἴ τισ ἤρετο αὐτὸν, ἡνίκα εἰσ Σικελίαν ἔπλει τὸ δεύτερον ἢ τρίτον, ἤτοι σύμπλουσ ἢ καὶ αὐτὸσ ὁ κυβερνήτησ, σὺ δὲ δὴ τοῦ χάριν ἡμῖν ὦ Πλάτων εἰσ Σικελίαν πλεῖσ; ἢ εἰ μὴ τότε, ἀλλ’ εἴ τισ οἴκαδε αὐτὸν ἐπανελθόντα ἤρετο τὰσ τῆσ ἀποδημίασ καὶ πλάνησ αἰτίασ καὶ τί δὴ παθὼν τὸ τρίτον αὖθισ περὶ τὴν Χάρυβδιν ἐπραγματεύσατο, περὶ ἣν Ὀδυσσεὺσ οὐ πλέον ἢ δὶσ, τί ἂν ἀπεκρίνατο αὐτῷ; εἰ γὰρ τὸ βέλτιστον ἀληθὲσ εἶναι δοίημεν, ἔφη Δημοσθένησ, ὥσπερ ἀνάγκη δοῦναι Πλάτωνί γε, ἑτέραν αὐτῷ περὶ ὧν ἀμφισβητοῦμεν οὐ λείπει τοῦτο ἀπόκρισιν. διὰ τί; ὅτι, οἶμαι, φῆσαι, μᾶλλον δ’ εἶπεν ἂν, Δίωνοσ χάριν ἀνδρὸσ ἑταίρου καὶ ξένου πλεῦσαι, θέσθαι βουλόμενοσ τὰ πρὸσ Διονύσιον αὐτῷ καὶ μὴ περιιδεῖν. εἶτ’ ὦ πλέων καλῶσ καὶ δικαίωσ ἀποδημῶν, σὺ μὲν ξένου Συρακοσίου κοινοῦ τῆσ πατρίδοσ ἐχθροῦ τῆσ σεαυτοῦ, ‐ οὐ γὰρ προεδρία γ’ ἦν Ἀθηναίοισ ἐν Συρακούσαισ, ἀλλ’ ἃ μηδ’ εἰπεῖν ἔστ’ ἀδακρυτὶ, ταῦθ’ ὑπὸ τῶν Δίωνοσ ἑταίρων καὶ πολιτῶν ὀλίγοισ πρότερον χρόνοισ ἐπεπόνθεσαν ‐ ἀλλ’ οὖν ἐπειδή γε ἅπαξ αὐτὸν ἐδέξω φίλον νομίσασ, ἔπλεισ ἐκείνου χάριν ἐν γήρᾳ πέλαγοσ τοσοῦτον, καὶ ταῦτα πρὸσ ἄνδρα παρ’ ᾧ πάλιν κινδυνεύειν ἔδει καὶ οὗ συμμαχίαν ὑπισχνουμένου συνῄδεισ οὐ δεξαμένην τὴν σαυτοῦ πατρίδα· καὶ τὸ τυράννῳ συνεῖναι δοκεῖν οὐκ ἔφευγεσ, ὡσ ἔχων παραμυθίαν τὸ σχῆμα τῆσ διατριβῆσ, ὃ Δίωνα μένειν οἴκοι καὶ τῆσ οὐσίασ κρατεῖν ἦν. τὴν δ’ αὑτοῦ τισ οἰκῶν καὶ τοῖσ αὑτοῦ πολίταισ καὶ γονεῦσι καὶ ἀδελφοῖσ εἰ τὴν ὅπωσ μὴ ἀδικήσονται φυλακὴν ἔχοι καὶ σώζοι καὶ τούτουσ καὶ ἑαυτὸν, καὶ νὴ Δία γε, εἰ τοῦτ’ αὐτὸ τύραννον ἔσεσθαι μέλλοντα καὶ Διονυσίῳ προσόμοιον οἱο͂́σ τ’ εἰή κωλῦσαι καὶ παρελέσθαι λόγῳ τὰσ πράξεισ καὶ τὴν ἐκ τῶν νόμων ἄδειαν ἅπασι βεβαιῶσαι, ἔπειτ’ οὐδὲν σπουδαῖον τοῦτ’ εἶναι φήσομεν, οὐδ’ ἐπαινεῖν ἐχρῆν τὴν τοιαύτην εἴτε τέχνην εἴτε μηδὲ τέχνην εἰπεῖν δεῖ, ὅτι νὴ Δί’ ἓν μέγα τοῦτ’ ἦν κακὸν τὸ ἀδικεῖν, τὸ δὲ ἀδικεῖσθαι πρᾶγμα οὐδέν; ἆρά γε καὶ μειζόνωσ τισ ἀμύνεται τὸν ἐχθρὸν ἐῶν ἀδικεῖν, καὶ σκοπούμενοσ ἐξ ὅτου τρόπου μηδ’ ἄλλοσ δίκην παρ’ αὐτοῦ λήψεται;

καὶ μὴν ἄχρι μὲν τούτων τῶν λόγων αἰνίγματ’ ἂν εἴποι τισ ταῦτ’ εἶναι, ἐπηγμένων δὲ τούτων [καὶ ὑπὸ τοῦ Πλάτωνοσ] καὶ ἐξεληλέγχθαι καὶ λελύσθαι γ’, οὐ τὸν εἰωθότα καὶ τὸν αὐτὸν τρόπον τοῖσ ἄλλοισ αἰνίγμασι δῆλα ἐξ ἀδήλων γεγονότα, ἀλλ’ ὡσ ἀληθῶσ δῆλα οὗ τὸ σαθρὸν ἦν αὐτῶν. φέρε δὴ καὶ ταῦτα σκεψώμεθα. οἶμαι γὰρ ἡμῖν ὥσπερ ἀπόντοσ ἐκμαρτυρίαν εἶναι. ἔστι δ’ ἐκ τῆσ μακρᾶσ ἐπιστολῆσ. "ταύτῃ μὲν τῇ διανοίᾳ τε καὶ τόλμῃ ἀπῆρα οἴκοθεν, οὐχ ᾗ τινὲσ ἐδόξαζον, ἀλλ’ αἰσχυνόμενοσ μὲν ἐμαυτὸν τὸ μέγιστον μὴ δόξαιμί ποτε ἐμαυτῷ παντάπασι λόγοσ μόνον ἀτεχνῶσ εἶναί τισ, ἔργου δὲ οὐδενὸσ ἄν ποτε ἑκὼν ἀνθάψασθαι, κινδυνεύειν δὲ προδοῦναι πρῶτον μὲν τὴν Δίωνοσ ξενίαν τε καὶ ἑταιρίαν ἐν κινδύνοισ ὄντωσ γεγονότοσ οὐ μικροῖσ, εἴτ’ οὖν πάθοι τι εἴτ’ ἐκπεσὼν ὑπὸ Διονυσίου καὶ τῶν ἄλλων ἐχθρῶν ἔλθοι πρὸσ ἡμᾶσ φεύγων καὶ ἀνέροιτο εἰπὼν, Ὦ Πλάτων, ἥκω σοι φυγὰσ οὐχ ὁπλιτῶν δεόμενοσ οὐδὲ ἱππέων ἐνδεὴσ γενόμενοσ ἀμύνεσθαι τοὺσ ἐχθροὺσ, ἀλλὰ λόγων καὶ πειθοῦσ, ᾗ σὲ μάλιστα ἠπιστάμην ἐγὼ δυνάμενον ἀνθρώπουσ νέουσ ἐπὶ τἀγαθὰ καὶ δίκαια προτρέποντα εἰσ φιλίαν τε καὶ ἑταιρίαν ἀλλήλοισ καθιστάναι ἑκάστοτε. "ὧν ἐνδείᾳ κατὰ τὸ σὸν μέροσ νῦν ἐγὼ καταλιπὼν Συρακούσασ ἐνθάδε πάρειμι. "καὶ τὸ μὲν ἔλαττον ὄνειδοσ σοὶ φέρει· "φιλοσοφία δὲ, ἣν ἐγκωμιάζεισ ἀεὶ καὶ ἀτίμωσ φῂσ ὑπὸ τῶν λοιπῶν ἀνθρώπων φέρεσθαι, πῶσ οὐ προδέδοται τὰ νῦν μετ’ ἐμοῦ μέροσ ὅσον ἐπὶ σοὶ γέγονε; "καὶ Μεγαροῖ μὲν εἰ κατοικοῦντεσ ἐτυγχάνομεν, ἦλθεσ ἂν δή πού μοι βοηθὸσ ἐφ’ ἅ σε παρεκάλουν, ἢ πάντων ἂν φαυλότατον ἡγοῦ σαυτόν· "νῦν δ’ ἄρα τὸ μῆκοσ τῆσ πορείασ καὶ τὸ μέγεθοσ δὴ τοῦ πλοῦ καὶ τοῦ πόνου ἐπαιτιώμενοσ οἰεί δόξαν κακίασ ἀποφευξεῖσθαί ποτε; "πολλοῦ γε καὶ δεήσει. "λεχθέντων δὲ τούτων τίσ ἦν μοι ἂν πρὸσ ταῦτα εὐσχήμων ἀπόκρισισ; "οὐκ ἔστι. ταῦτα οὐχ ἕτεροσ περὶ αὐτοῦ γέγραφεν, οὐδὲ εἰκάζων τὴν ἐκείνου γνώμην, ἀλλ’ ὁ κάλλιστα εἰδὼσ αὐτὸσ περὶ αὑτοῦ τούτων φησὶ χάριν ἐλθεῖν, τοὺσ ὑπὸ τοῦ Δίωνοσ ἂν λεχθέντασ τούτουσ λόγουσ πρὸσ αὐτὸν αἰσχυνθείσ.

καὶ ἔγωγε πιστεύω. μαινοίμην γὰρ ἂν, εἰ μή. οὐκοῦν ἐν τούτοισ ἐστὶν, ἥκω σοι, ὦ Πλάτων, οὐχ ὁπλιτῶν δεόμενοσ οὐδ’ ἱππέων ἔρημοσ γενόμενοσ, ἀλλὰ λόγων καὶ πειθοῦσ· ταῦτα δ’ ᾤμην παντὸσ μᾶλλον εἶναι παρὰ σοί. καλῶσ γε, ὦ Πλάτων, αὐτόσ τε λέγων καὶ τὸν Δίωνα ταῦτ’ εἰπεῖν ἂν νομίζων πρὸσ σέ. οὐκοῦν εἰ τὸ μὲν ἐκπεσεῖν ἢ παθεῖν τι Δίωνα δεινὸν περιφανῶσ, τὸ δ’ ὅπωσ μὴ ἐκπεσεῖται πρᾶξαι καλὸν καὶ δίκαιον, οὕτω δ’ ἔχων λόγων καὶ πειθοῦσ ἐδεῖτο, σὺ δὲ τῷ ταῦτ’ ἔχειν ἔπλεισ, ὡμολόγηκασ ἅπαντα, καὶ δεῖν σπουδάζειν ὅπωσ τισ ἐκ τῶν δυνατῶν μὴ ἀδικήσεται, καὶ τὴν τῶν λόγων τοῦ πείθειν δύναμιν οὐ φαύλην εἶναι, καὶ τοὺσ πείθοντασ ὑπὲρ τούτων οὐ μόνον παρ’ ἀνθρώποισ ἐπαίνων ἀξίουσ, ἀλλὰ καὶ παρὰ θεοῖσ ἀμέμπτουσ, εἴπερ τοὺσ ἐλλείποντασ οὐδὲ ὁσίουσ. ἔτι δ’ αὖ τὸ πλέον τῷ παντὶ πεποίηκασ, εἴ γε μὴ μόνον δῆμον μηδὲ δικαστὰσ, ἀλλὰ καὶ τυράννουσ ὑπὲρ τούτων μὴ δεῖ φεύγειν μεταπείθειν καὶ τοσοῦτον ὑπερορίουσ.

αὐτὴν τοίνυν ὅλωσ τὴν ἐπιστολὴν τοῦ χάριν ἢ πειθοῦσ γέγραφε; καὶ μὴν αὐτό γε δηλοῖ τὸ πρᾶγμα καὶ τῆσ ἐπιστολῆσ αὐτὸσ πολλαχοῦ. καὶ γὰρ τὸ ὧν χάριν ἦλθε διεξιέναι καὶ προσομολογεῖν ὅτι διὰ τοῦτο διεξέρχεται ὅπωσ τὴν ἀληθῆ δόξαν περὶ αὑτοῦ παραστήσειε πείθοντόσ ἐστιν. οὐκοῦν καὶ ἵνα πείσῃ γέγραφε καὶ γράφων τοῦ πεῖσαι χάριν φησὶν ἀπελθεῖν, μή τι πάθοι Δίων ἔρημοσ λόγων. πῶσ οὖν αἰσχρὰ ποιοῦσιν οἱ ῥήτορεσ; ἢ καθ’ ὁπότερον τούτων φαῦλον ἡ ῥητορική; πότερον καθ’ ὃ τοῖσ ἀδικουμένοισ πέφυκε βοηθεῖν, κἂν ἀδοξία τισ καὶ κίνδυνοσ προσῇ; ἀλλ’ ὅτι τοῦ γε λόγῳ πείθειν καταφρονητέον; ἀλλ’ αὐτὸσ ὡσ λόγῳ πείσων, ἔργῳ φῂσ κινδυνεῦσαι. καὶ Μεγαροῖ μὲν εἰ κατοικοῦντεσ ἐτυγχάνομεν, ὁ Δίων σοι λέγει, ἦλθεσ δή που ἄν μοι βοηθὸσ ἐφ’ ἅ σε παρεκάλουν, ἢ πάντων ἂν φαυλότατον ἡγοῦ σαυτόν· νῦν δ’ ἄρα τὸ μῆκοσ τῆσ πορείασ καὶ τὸ μέγεθοσ δὴ τοῦ πλοῦ καὶ τοῦ πόνου ἐπαιτιώμενοσ οἰεί δόξαν κακίασ ἀποφευξεῖσθαί ποτε; πολλοῦ γε καὶ δεήσει. τί οὖν; εἴ τισ μεταστρέψασ ὡδὶ φαίη πρὸσ αὐτόν σε, Καὶ πλεῖν μὲν εἰσ Σικελίαν καὶ πάσχειν ὁτιοῦν οἰεί δεῖν ὑπὲρ τοῦ τινὰ πεῖσαι ὡσ χρή τινα τῶν ἐπιτηδείων οἴκοι μένειν· εἰ δέ τισ μηδ’ ὅσον Ἀθήνηθεν Μέγαράδε, ἀλλὰ μηδ’ ἐλθεῖν ποι τὸ παράπαν δέον, ἀλλ’ οἴκοι μένοντα τοὺσ ἑαυτοῦ σῶσαι, τὴν ἐπὶ τούτῳ δύναμιν μεταχειρίζεται, οὐκ οἰεί τοῦτον δόξαν κακίασ ἀποπεφευγέναι πᾶσαν; πάλαι γε καὶ παρ’ αὐτῷ σοι, εἴπερ γέ τι τῶν προειρημένων ὄφελοσ. πῶσ οὖν ὁμοῦ μὲν ὁ μὴ βοηθῶν τῷ λόγῳ δόξαν κακίασ ἐξοίσεται, ὁμοῦ δ’ ὁ βοηθῶν δόξαν κακίασ οὐ φεύξεται; οὐ τοίνυν τοῦτο λέγεισ ὅταν καλῇσ κολακείαν τὴν ῥητορικὴν ᾗ ταῦτα ἀνάκειται; τίσ ἂν ἦν μοι, φησὶ, πρὸσ ταῦτα εὐσχήμων ἀπόκρισισ;

πρὸσ δ’ ἃ νῦν ἡμεῖσ ἐρωτῶμεν, τίσ ὦ πρὸσ θεῶν; μικρὸν δέ τι βούλομαι διαλαβεῖν, μή τισ ὅλωσ οἰηθῇ με τοῖσ λόγοισ κατηγορεῖν Πλάτωνοσ, ἢ λέγειν κακῶσ μετὰ ἀφορμῆσ. ἐγὼ γὰρ οὔτ’ αὐτὸσ ἔγκλημα δή που τοῦτο ποιοῦμαι εἴ ποι καὶ ὁπωσοῦν ᾠήθη δεῖν Πλάτων ἐλθεῖν ἡστινοσοῦν ἕνεκα αἰτίασ οὔθ’ ὅστισ ἄλλοσ προφέρει τι τοιοῦτον εὖ φρονεῖν ἡγοῦμαι, οὔθ’ ὅλωσ ἔξω τῶν εἰσ τὸν λόγον ἡκόντων οὐδὲν περιεργάζομαι, μὴ τοσούτου μηδὲν ἄξιον ἔστω νικητήριον, ἀλλ’ ἃ αὐτὸσ ἔπραξε καὶ τίνων ἔπραξε χάριν αὐτὸσ καθαρῶσ εἴρηκε, ταῦτα συμβαίνειν φημὶ τοῖσ ὑπὲρ τῆσ ῥητορικῆσ λόγοισ· καὶ τοσούτῳ δέω κακίζειν ἐκεῖνον τούτοισ, ὥστ’ εἰ δεῖ καὶ τοῦτ’ εἰπεῖν, καὶ ἐν αὐτοῖσ τούτοισ σεμνύνειν αὐτὸν ἡγοῦμαι, εἰ τούτων ἐκείνοισ ὑπεναντίωσ ἐχόντων μὴ τὰ ἔργα μηδὲ τὰσ πράξεισ αὐτοῦ διαβάλλω, ἀλλ’ ἐκ τοῦ βίου καὶ τῶν ἔργων ἃ μεθ’ ἡμῶν καὶ ὧν ἡμεῖσ ἀξιοῦμεν εἶναι τίθημι, ταῦθ’ ἑτέρωσ ἔχοντα ἢ ὥσ τισ πιστεύσειεν ἀποφαίνω. ὅτε τοίνυν ἑώρα Δίωνα παρασκευαζόμενον καὶ πράττοντα ὅπωσ δίκην ὧν ἔπαθε λήψεται, πότερόν ποτε ἐᾶν καὶ παρ’ οὐδὲν ἄγειν ἐπιστέλλων αὐτῷ φαίνεται καὶ ὡσ, εἰ μισεῖ τὸν Διονύσιον καὶ κακόνουν εἶναι ὑπολαμβάνει, χρὴ περιορᾶν καὶ συγχωρεῖν ὅπωσ τὰ μέγιστ’ ἀδικῶν ἐν τοῖσ ἐσχάτοισ ᾖ κακοῖσ, ἢ πολὺ τοὐναντίον προτρέπων καὶ θεραπευτικὸν ἀξιῶν εἶναι ὅπωσ ὡσ πλείστουσ τοὺσ συμπράττοντασ ἐπ’ αὐτὸν ἔχοι· καὶ τὸν μὲν Διονύσιον πάντωσ ἐχθρὸν τιθεὶσ, τὸ δὲ ὅπωσ ἀμυνεῖται συμβουλεύων σκοπεῖν καὶ τό γ’ ἐφ’ αὑτῷ συμπράττων, τὸ συμπλεῖν καὶ συστρατεύειν μόνον ἐξαρνούμενοσ· ὡσ ἐπειδήπερ αὐτὸν ἔχων ὁ Διονύσιοσ ᾐδέσθη τότε καὶ οὐκ ἀπέκτεινεν, οὐχὶ καλῶσ ἔχον ἐλθεῖν ἐπ’ αὐτόν; καίτοι εἴ γε τοὺσ ἐχθροὺσ καὶ οὓσ καθ’ ὑπερβολὴν μισεῖ τισ ἐατέον ἦν ἀδικοῦντασ, καὶ ἡ ῥητορικὴ φαῦλον καὶ ἄχρηστον ἡ δίκην ποιοῦσα παρ’ αὐτῶν εἶναι λαμβάνειν καὶ μὴ ἐῶσα προχωρεῖν ὡσ ἐπὶ πλεῖστον, χρῆν δήπουθεν αὐτὸν μάλιστα μὲν διακωλύειν τὸν Δίωνα, ἑταῖρόν γε αὐτοῦ καὶ μαθητὴν ὄντα, καὶ ὑπομιμνήσκειν ὧν ποτ’ ἤκουσεν, εἴπερ ἤκουσεν, εἰ δὲ μὴ, τότε ἐπὶ τῶν ἔργων διδάσκειν ὅτι χρὴ φέρειν σιγῇ καὶ σκοπεῖν ὅπωσ μὴ μόνον αὐτὸσ στερήσεται τῆσ πατρίδοσ καὶ τῶν αὑτοῦ ὑπὸ Διονυσίου, ἀλλὰ καὶ ἄλλοι πολλοὶ καὶ ταῦτα καὶ τοιαῦθ’ ἕτερα πείσονται διὰ τέλουσ καὶ μὴ διαλείψει πάντασ ἀνθρώπουσ ἀδικῶν Διονύσιοσ·

καὶ ὅπωσ γε μὴ μόνον Σικελίασ ἔσται τύραννοσ, ἀλλὰ καὶ Καρχηδόνοσ καὶ Λιβύησ, εἰ οἱο͂́ν τε, καὶ συμπάσησ νὴ Δία τῆσ γε Εὐρώπησ, εἰ δέ τισ εἰή μηχανὴ, καὶ τῆσ Ἀσίασ συνεύξασθαι· καὶ μὴ μόνον αὐτὸν μηδὲν ἐνθυμεῖσθαι περὶ καταλύσεωσ τοῦ τυράννου, ἀλλ’ ὅπωσ μηδ’ ἄλλοσ μηδεὶσ ἐπιθήσεται μήτ’ ἐπ’ ἀναιρέσει μήθ’ ὥστ’ ἐκβαλεῖν, ἀλλὰ τοὐναντίον φυλακὴν τοῦ σώματοσ Διονυσίῳ φροντίσαι, ὅπωσ ἀθάνατοσ ᾖ πονηρὸσ, καὶ πάντασ πάντ’ ἀδικῶν ἐν ἅπασι τοῖσ χρόνοισ ἐν ἅπασι τοῖσ κακοῖσ ᾖ. μάλιστα μὲν ταῦτ’ ἐχρῆν προδιδάσκειν τὸν Δίωνα καὶ νουθετεῖν, εἴπερ τούτοισ τοῖσ λόγοισ ἐπίστευεν, εἰ δὲ μὴ, σκοπουμένῳ γε περὶ τιμωρίασ μὴ συμπράττοντα φαίνεσθαι· ὃ πολλοῦ δεῖ ποιήσασ, ἔργῳ μάρτυσ ἡμῖν περὶ ὧν ἀπιστοῦμεν γεγένηται τοῦ μὴ ληρεῖν. βούλομαι τοίνυν αὐτὸν καὶ πανοικησίᾳ τρόπον τινὰ μαρτυροῦντα ἐπιδεῖξαι. ὁ γὰρ ἐν Ποτιδαίᾳ παραταττόμενοσ Σωκράτησ καὶ πάλιν γ’ ἐπὶ Δηλίῳ καὶ τῆσ τροπῆσ συμβάσησ ἀναχωρῶν, δῆλοσ ὢν παντὶ καὶ πάνυ πόρρωθεν ὅτι εἴ τισ ἅψεται τούτου τοῦ ἀνδρὸσ, μάλα ἐρρωμένωσ ἀμυνεῖται, πῶσ οὐ σαφῶσ οὑτοσὶ μαρτυρεῖ τοῖσ ἀδικεῖν ἐπιχειροῦσι μὴ δεῖν ἐπιτρέπειν; οὐδεὶσ ἀντερεῖ δήπουθεν.

οὐ γὰρ ἃ καὶ τελευτᾶν ὡραῖον ἤδη νομίζων εἶναι καὶ χαλεπὸν τὰσ πολλὰσ διαβολὰσ ἐξελεῖν ἐκ πολλοῦ καὶ ὑπὸ πολλῶν συνειλεγμένασ ὕστερον εἶπεν, οὐ ταῦτ’ ἐστὶν ἰσχυρὰ τεκμήρια τῆσ ἐκείνου γνώμησ, ἀλλ’ ἃ κωλύειν ἢ μὴ κύριοσ ὢν ἐφαίνετο ποιῶν. διὸ δὴ καὶ ἀσφαλῶσ, φησὶν, ἀπῄει καὶ οὗτοσ καὶ ὁ ἑταῖροσ· σχεδὸν γάρ τι τῶν οὕτω διακειμένων οὐδὲ ἅπτονται ἐν τῷ πολέμῳ, ἀλλὰ τοὺσ προτροπάδην φεύγοντασ μᾶλλον διώκουσι. τουτὶ γὰρ προσγέγονε πλέον ἐκ τούτων αὐτῷ, πάλιν σὺν τῷ Σωκράτει Πλάτωνοσ Πλάτωνα αὐτὸν συμμαρτυρῆσαι τῷ λόγῳ· τῶν οὕτω διακειμένων οὐ πάνυ τι ἅπτονται, ἀλλὰ τοὺσ προτροπάδην φεύγοντασ μᾶλλον διώκουσι. δηλονότι κἀν ταῖσ πολιτείαισ τῶν μὲν οὕτω διακειμένων ὡσ ἀμύνεσθαι οὐ πάνυ τι ἅπτονται οἱ τὰ τοιαῦτα τηροῦντεσ, τοὺσ δ’ ὑπείκοντασ διώκουσιν. ὥστ’ εἰ τοὺσ ἐν τοῖσ πολέμοισ ἀνδρείουσ ἐπαινεῖν εἰκὸσ, καὶ τοὺσ ἐνταῦθα τοιούτουσ. ὥστ’ εἰ μηδὲ δι’ ἓν ἄλλο, διὰ τοὺσ συκοφάντασ ἡ ῥητορικὴ καλόν. καὶ μὴν εἰ μὴ θαρροῦσι τοὺσ τοιούτουσ ἀδικεῖν, ἄμφω χρηστὰ συμβαίνει καὶ τοῖσ ἄρτι λόγοισ ἀκόλουθα, μήτ’ αὐτὸν ἀδικεῖσθαι μήθ’ ἕτερον ἀδικεῖν ἐᾶν. ὁ τοίνυν καὶ μέχρι τοῦ Βαβυλωνίου πεδίου Κύρῳ συνανιὼν Ξενοφῶν ἐπὶ τὸν ἀδελφὸν αὐτοῦ στρατεύοντι ἀδικήσαντα πρότερον, πῶσ οὐ καὶ οὗτοσ οἴκοθεν ὢν Πλάτωνι μάρτυσ ἡμῖν ἐστιν εἰσ τοὺσ παρόντασ τουτουσὶ λόγουσ; οὐ γὰρ ἐκεῖνό γε ἔστιν εἰπεῖν, ὡσ ἐν μὲν τοῖσ ὅπλοισ καὶ ὑπὲρ τῶν ἀλλοτρίων εἰκόσ ἐστιν ἀμύνεσθαι τοὺσ ἀδικεῖν ἐπιχειροῦντασ, εἰ δέ τισ λόγῳ ταυτὸν τοῦτο ποιοίη, φαυλίζειν, κἂν ὑπὲρ ὧν αὐτὸσ πέπονθεν ἐπεξίῃ· οὐδέ γ’ ἐκεῖνο μᾶλλον οὐκ ἔστιν εἰπεῖν, ὡσ τὸ μὲν τοῖσ ὅπλοισ ἀμύνεσθαι τοῖσ ἐν τοῖσ λόγοισ βεβιωκόσι τῶν προσηκόντων ἐστὶ, τὸ δὲ αὐτοῖσ τοῖσ λόγοισ ἀμύνεσθαι ἐν ἀλογίᾳ θετέον.

οὐδ’ ἂν εἷσ εἴποι ταῦτα. καὶ μὴν ὅσῳ κάλλιον φρόνησισ ἀνδρείασ, τοσούτῳ ῥητορικὴ τῆσ κατὰ πόλεμον εὐψυχίασ. εἰ γὰρ δεῖ συνελόντα εἰπεῖν, οὐδέν ἐστιν ἄλλο ῥητορικὴ ἢ φρόνησισ λόγων δύναμιν προσειληφυῖα, ὡσ μὴ μόνον αὐτὸσ ἔρδειν τὰ βέλτιστα, ἀλλὰ καὶ ἑτέρουσ πείθειν ἔχοι. ἡγοῦμαι μὲν τοίνυν καὶ ταῦτ’ ἔχειν πίστεισ ἱκανὰσ τῆσ ἀληθείασ, εἰ μὴ καὶ πλείουσ ἄρα τῶν ἱκανῶν. εἶμι δ’ ἐπ’ αὐτὸν ἤδη τὸν κολοφῶνα τῶν Πλάτωνοσ, ὡσ ἄν τισ εἴποι, ῥημάτων. "τοῖσ δὲ εὐδαιμόνωσ ζῶσιν ὑπάρχειν ἀνάγκη πρῶτον τὸ μήτε ἀδικεῖν ἄλλουσ μήτε ὑφ’ ἑτέρων αὐτοὺσ ἀδικεῖσθαι. "τούτοιν δὲ τὸ μὲν οὐ πάνυ χαλεπὸν, τοῦ δὲ μὴ ἀδικεῖσθαι κτήσασθαι δύναμιν παγχάλεπον· "καὶ οὐκ ἔστιν αὐτὸ τελέωσ ἔχειν ἄλλωσ ἢ τελέωσ γενόμενον ἀγαθόν. ἰοῦ ἰοῦ τῆσ μαρτυρίασ. τούτων ἐδεόμην. ταῦτα λέγει Πλάτων, ὁ τοῦ ἐπιγράμματοσ μετέχων καὶ δι’ ὃν τὸ Ἀρίστωνοσ γένοσ θεῖον ὡσ ἀληθῶσ. τελέωσ ἄρα, ὦ δαιμόνιε, ῥητορικὴ καλὸν καὶ οὐ πρὸσ παντὸσ οὔτε λαβεῖν οὔτε κεκτῆσθαι. φαίνει γὰρ καὶ σὺ τοῦτό γε συγχωρῶν, ὅτι ἐπὶ τῷ μὴ ἀδικεῖσθαι τέτακται. οὐκοῦν ὅτ’ ἀδικεῖν μὲν οὐκ ἐπηνάγκαζεν, ἀδικεῖσθαι δ’ οὐκ ἐᾷ, ὡσ δ’ ἐκ τοῦ λόγου συνέβαινεν, οὐδέτερον τούτων ἐᾷ, οὔτ’ ἀδικεῖν οὔτ’ ἀδικεῖσθαι, εἰ μὲν καὶ τῆσ φιλοσοφίασ ὁ αὐτόσ ἐστιν ὁρ́οσ, φιλοσοφία τισ οὖσα ἡ ῥητορικὴ φαίνεται. εἰ δ’ ἐξαρκεῖ τῇ φιλοσοφίᾳ μὴ ἀδικεῖν, ἡ ῥητορικὴ τελεώτερον·

τὸ γὰρ χαλεπώτερον κτήσασθαι καὶ μεῖζον ἤδη προστίθησιν, ὅπωσ μηδ’ αὐτὸσ ὑπ’ ἄλλων ἀδικήσεται. πῶσ οὖν τὸ αὐτὸ ἅμα μὲν τελέωσ ἀγαθὸν καὶ μέγιστον τῶν ἀγαθῶν, ἅμα δ’ ἔσχατον τῶν κακῶν καὶ κολακεία; καὶ πῶσ ἐλάχιστον οἱ ῥήτορεσ δύνανται, εἴ γε οὗ παγχάλεπον κτήσασθαι δύναμιν, τοῦτ’ αὐτοῖσ περίεστιν; ἐγὼ μὲν οὐκ ἔχω συμβαλεῖν. εὐδαίμονεσ ἄρα, οὐκ ἄθλιοι, κατὰ τὸν Πλάτωνοσ λόγον οἱ ῥήτορεσ, εἴ γε ὁ μὲν τελέωσ ἀγαθὸσ εὐδαίμων, τὸ δ’ οὐκ ἔστι κτήσασθαι μὴ τελέωσ ἀγαθὸν γενόμενον. εἶτ’ ἐλέγχειν μὲν βούλεται ῥητορικὴν, κατηγορεῖ δὲ τῶν τυράννων καὶ δυναστῶν, τὰ ἄμικτα μιγνὺσ, ὥσπερ ἂν εἰ ὁ Ἡρακλῆσ, ἵλεωσ δ’ εἰή τῷ παραδείγματι, προσταχθὲν αὐτῷ τὸν ἐν τῇ Νεμέᾳ ἀνελεῖν λέοντα, εἶτ’ ὄνῳ συμπλακεὶσ καὶ πνίγων τὸν λέοντα ἄγχειν ᾤετο καὶ τοῦθ’ ὅπερ προὔθετο πράττειν. τοσοῦτον δὲ λείπεται τὸ παράδειγμα ὅσον οὗτόσ γε οὐχ ἕτερον ἀνθ’ ἑτέρου ποιεῖ τοῦτον τὸν τρόπον τῷ λόγῳ χρώμενοσ, ἀλλὰ καὶ τοῖσ ἐναντίοισ περιπίπτει. τίσ γὰρ οὐκ οἶδεν ὅτι ῥητορικὴ καὶ τυραννὶσ τοσοῦτον ἀλλήλων κεχώρισται ὅσον τὸ πείθειν τοῦ βιάζεσθαι; ἀλλὰ μὴν ταῦτά γε οὐδείσ ἐστιν ὅστισ ἂν τὴν ἐναντίαν φύσιν εἰπὼν ἔχειν αἰσχυνθείη. ὥστ’ εἰ δεινὸν τὸ βιάζεσθαι καὶ πλεονεκτεῖν, τό γε πείθειν καὶ τοῦ δικαίου προεστάναι καλὸν καὶ προσῆκον. οὐκοῦν οὐχ οὕτω ῥητορικὴ κακὸν ὡσ τυραννὶσ, ἀλλ’ εἰ κακὸν ἡ τυραννὶσ, ἡ ῥητορικὴ χρηστὸν ἐκ τῶν αὐτῶν· ἡ μὲν γὰρ βιάζεσθαι πανταχοῦ ζητεῖ, ἡ δὲ τὸ πείθειν τετίμηκεν. ὥσθ’ ὅμοιον ποιεῖ τούτοισ ἐκεῖνό γ’ ἐλέγχειν νομίζων ὥσπερ ἂν εἴ τισ τὸν ἐν τῇ νυκτὶ σκότον καταμεμφόμενοσ καὶ τὰσ ἄλλασ ἀτοπίασ τῆσ ἡμέρασ ἡγοῖτο κατηγορεῖν. καὶ τοτὲ μὲν κολακείαν εἶναί φησι τὴν ῥητορικὴν, πάλιν δ’ εἰσ ταυτὸν τοὺσ δυνάστασ καὶ τοὺσ ῥήτορασ τίθησιν, οὐ μόνον οὐδέτερον προσὸν τῇ δυνάμει ταύτῃ λέγων, πρὸσ δὲ τῷ μὴ προσεῖναι καὶ παντελῶσ ἀλλότριον αὐτῆσ, ἀλλὰ καὶ αὐτὰ τὰ ἐναντιώτατα δύο συντιθεὶσ ἐγκλήματα. πῶσ γὰρ ὁμοῦ μὲν κολακεύουσιν οἱ ῥήτορεσ, ὁμοῦ δ’ ἐν τοῖσ δυνάσταισ εἰσίν;

οἱ μὲν γὰρ κόλακεσ οἱ μέγιστοι δή που καὶ τελεώτατοι αὐτῶν εἰσὶ τῶν τυράννων πάντη θεραπευταί· εἰσὶ δ’, οἶμαι, καὶ τῶν τυχόντων τινέσ· ὥσθ’ ὅπερ δοῦλοσ πρὸσ δεσπότην, τοῦτο κόλαξ πρὸσ τύραννον συμβαίνει· οἱ δ’ αὖ τύραννοι τοσοῦτον ἀπέχουσι τοῦ κολακεύειν ὥστε βίᾳ πάντασ ὠθοῦσι καὶ οὐδὲ τῶν μετρίων οὐδενόσ ἐστι παρ’ αὐτῶν τυχεῖν, μή τί γε δὴ τῆσ ὑπὲρ τὸ προσῆκον θεραπείασ· ὥσθ’ ὁ τύραννοσ μικροῦ δεῖν καὶ τὸ τοῦ δεσπότου μέτρον παρελήλυθε. κόλακοσ μὲν γὰρ οὐδέν ἐστι ταπεινότερον οὐδ’ ὅ τι μᾶλλον ᾑρῆσθαι δουλεύειν, τυράννου δὲ οὐδὲν ἂν εἴποισ ἀγριώτερον οὐδ’ ὅ τι μᾶλλον πρὸσ τὸ δεσπόζειν ἐθέλειν ἐστίν. ὥστ’ εἰ μὲν κολακεία ἡ ῥητορικὴ, τὰ τῶν τυράννων ἐγκλήματα οὐ πρὸσ αὐτήν ἐστιν, εἰ δ’ ὁμοῦ τῇ τυραννίδι, τὴν κολακείαν μεγάλοισ τοῖσ ὁρίοισ παρελήλυθεν. οὐκοῦν τά γε ἕτερα πάντωσ ἤδη ψευδῆ. ἐμοὶ μὲν τοίνυν, εἰ καὶ μηδὲν ἔχοιμι χρηστὸν εἰπεῖν περὶ αὐτῆσ, ἱκανὸν τοῦτο, εἰ δείκνυμι καὶ οὑτωσὶ μὴ τἀληθῆ λέγοντα· τῷ δὲ, εἰ καὶ θάτερα ὀρθῶσ ἐγκέκληκε, περὶ τῶν ἑτέρων λόγοσ οὐ λείπεται. ἀλλὰ μὴν ὡσ οὐκ ὀρθῶσ ἅμα ἀμφότερα ὑπὸ τῶν αὐτὸσ αὑτοῦ λόγων ἐλέγχεται συγκρουόντων, ὡσ δ’ οὐδέτερον ὀρθῶσ ἡμεῖσ ἀρτίωσ ἐπεδείξαμεν, ἰδίᾳ μὲν ὡσ οὐ κολακεία δείξαντεσ, πάλιν δ’ ὡσ οὐ κοινωνεῖ τῇ τυραννίδι. πῶσ οὖν οὐ τρὶσ ἡττᾶται, τῷ τε τοῦ συναμφοτέρου λόγῳ καὶ τῷ καθ’ ἕτερον χωρίσ; ταυτὸν δὲ ἡμῖν ἐν ἅπασι σώζεται.

περί τε γὰρ ἀμφοτέρων ὁμοῦ τοῖσ αὐτὸσ αὑτοῦ λόγοισ περιωθεῖται καὶ πάλιν καθ’ ἕτερον αὐτὸσ αὖ μαρτυρεῖ, τῷ τε τὸ πείθειν φανῆναι τῶν χρησίμων ἕν τι παρ’ αὐτῷ καὶ τῷ τῶν βιαζομένων καὶ ὑβριζόντων κατηγοροῦντα παρ’ ὅλον τὸν λόγον φαίνεσθαι. τοσοῦτον γὰρ ἡ ῥητορικὴ κεχώρισται δυναστείασ ὅσον, εἰ καὶ τοῦτ’ εἰπεῖν δεῖ, Πλάτων Διονυσίου. ἔστι τοίνυν μαθεῖν καὶ παρ’ αὐτοῦ τοῦ πράγματοσ καὶ τῶν συμπεπτωκότων ὅσον τὸ διάφορον τούτων ἑκατέρου, καὶ καθ’ ὅσην τινα τὴν ἀνάγκην ἐστί. φανήσεται γὰρ οὔθ’ ὅπου ῥητορικὴ σώζεται τύραννοσ ἐγγιγνόμενοσ, μέχρι ἂν σώζηται λόγῳ, οὔτ’ αὖ ῥητορικὴ περιοῦσα ἔνθα τυραννὶσ κρατεῖ, ἀλλ’ ὅ τε ῥήτωρ πάντα πράττων ὅπωσ μηδεὶσ τύραννοσ ἐγγένηται τό τε αὑτοῦ καὶ τὸ κοινὸν ὁμοῦ προορῶν, ὅπωσ μηδεὶσ αὐτὸν τὸ λόγῳ πείθειν παρελόμενοσ αὐτὸσ ἄγῃ κατ’ ἀρχὴν τὰ πράγματα, οἵ τε τύραννοι σκοποῦντεσ καὶ φοβούμενοι τῶν πάντων οὐδὲν μᾶλλον ἢ μή τισ ἐγγένηται λέγειν καὶ πείθειν δυνατὸσ, ὅστισ συναγαγὼν τὰ πλήθη καὶ σύμβουλοσ καὶ μηνυτὴσ τοῦ προσήκοντοσ γενόμενοσ ὁμοῦ τῆσ τε ἀρχῆσ καὶ τῆσ ἐξουσίασ ἀκύρουσ καταστήσει. διόπερ τὴν ἔχθραν ἀλλήλοισ ἀναγκαίωσ ἔχουσιν· ἡ γὰρ τῶν ἑτέρων σωτηρία καὶ δύναμισ μὴ εἶναι τοὺσ ἑτέρουσ ἐστὶ τὴν ἀρχήν. ὥστε πόσου ποτ’ ἂν πρίαιντο οἱ ῥήτορεσ, εἰ οἱο͂́ν τ’ εἰπεῖν, φανῆναί τινα ὥσπερ ἐν μάχῃ σφίσιν, ἢ Πλάτωνα λέγω, ἢ καὶ ὁντινοῦν ἐπίκουρον καὶ βοηθὸν, τὰ τῶν τυράννων κακὰ εἰσ μέσον οἴσοντα καὶ δείξοντα καὶ μηδὲ νύκτωρ ἀνήσοντα λέγοντ’ αὐτοὺσ κακῶσ. σχεδὸν γὰρ ἤδη τοὺσ τῆσ ῥητορικῆσ αὐτῆσ ἀναλώσει καὶ δείξει λόγουσ ὁ ταῦτα δεικνὺσ, καί τινα τρόπον οἴκοθεν τοῖσ ῥήτορσιν ἡ βοήθεια ἀφίξεται. οἱ δ’ αὖ τυραννεῖν ἐπιθυμοῦντεσ πόσου ποτ’ ἂν πρίαιντο ἀπιστηθῆναι τὸ τῶν ῥητόρων ἔθνοσ ἐν ταῖσ πόλεσι καὶ κόλακασ καὶ μαγείρων οὐδὲν βελτίουσ ὑποληφθῆναι, τοὺσ τῷ λόγῳ πείθειν ἐπιχειροῦντασ, ἵνα μὴ μάτην ἡ παροιμία τὰσ ἐρήμουσ τρυγᾶν ἀγορεύῃ. εἶθ’ ἃ τοῖσ ἀδικεῖν ἐπιχειροῦσι λυσιτελεῖ, πῶσ ταῦτα συγχωρητέον τοῖσ τὰ δίκαια τιμῶσι; πῶσ οὖν τἀναντία λέγουσιν ἀλλήλοισ οἱ ῥήτορεσ;

‐ ἔστι μὲν οὐκέτι τοῦτ’ ἐν τοῖσ εἰρημένοισ ὑπὸ Πλάτωνοσ, ὅμωσ δὲ ὑπὲρ τοῦ πανταχῆ διακαθᾶραι τὸν λόγον μηδὲ τοῦθ’ ἡμῖν ἀνεξέταστον ἀφείσθω, καὶ ταῦτ’ ἰσχυρότατον πάντων ὂν σχεδὸν ὡσ ἐν ψεύδεσιν ὧν ἐκεῖνοσ εἴρηκεν. ‐ ὅτι, οἶμαι, καὶ ἡμῖν αὐτοῖσ ἀπαντῶμεν ἐν τοῖσ λόγοισ, αὐτὸ τοῦτο ὃ κἀγὼ νῦν πεποίηκα· ἀλλ’ οὐδὲν μᾶλλον ὅ γ’ ἐξ ἀρχῆσ λόγοσ διαφθείρεται, ἐπεὶ καὶ οἱ φιλοσοφεῖν οὕτω λεγόμενοι οὐ τοῖσ αὐτοῖσ λόγοισ ἅπαντεσ δή που χρῶνται, ἀλλὰ καὶ τοῖσ ἐναντιωτάτοισ ἀλλήλοισ. ἀλλ’ οὐδὲν κωλύει κατὰ τοὺσ τυγχάνοντασ τῆσ ἀληθείασ φιλοσοφίαν εἶναι καλὸν, οὐ δή που διπλοῦν ἐστιν οὐδ’ ἐναντίον αὐτὸ ἑαυτῷ. πῶσ οὖν ἂν φαίη τισ; ἢ φιλοσοφεῖν ἀμφοτέρουσ φήσομεν τἀναντία λέγοντασ; ἢ τὸ φιλοσοφεῖν εἶναι καλὸν οὕτωσ ὡσ ἔφην; ἴδοισ δ’ ἂν καὶ κυβερνήτασ ἐναντία ἀλλήλοισ ναυμαχοῦντασ, ἀλλ’ ὅμωσ τῆσ κυβερνητικῆσ ἐστι σώζειν τὴν ναῦν. οὕτω τοίνυν καὶ ὅταν οἱ ῥήτορεσ ἐναντία ἀλλήλοισ, ὡσ ἄν τισ φαίη, λέγωσιν, οὐ κωλύεται τὸ ἐξ ἀρχῆσ κεφάλαιον τῆσ ῥητορικῆσ, ἀλλὰ τὸ συμβαῖνον τῷ λόγῳ χρὴ σκοπεῖν μεμνημένουσ ὧν ἕνεχ’ εὑρέθη. ὁ μὲν οὖν ὑπὲρ ῥητορικῆσ λόγοσ οὗτοσ. ἐπεὶ δὲ καὶ Μιλτιάδου καὶ Θεμιστοκλέουσ καθήψατο καὶ Κίμωνοσ καὶ Περικλέουσ, οὐ πρὸσ τὸ βέλτιστον φάσκων προστῆναι τῆσ πόλεωσ, ἔστι μὲν οὐδὲν ἴσωσ κατεπεῖγον περὶ τούτων νῦν διαφέρεσθαι.

οὗτοι μὲν γὰρ, εἰ δίκαια Πλάτων αὐτῶν κατηγόρηκε, δικαίωσ ἂν φαῦλοι νομίζοιντο· ῥητορικὴ δ’, εἰ καὶ πάντων μοχθηροτάτουσ τούτουσ θείημεν, οὐδὲν μᾶλλον ἐλέγχεται. συγχωρούντων μὲν οὖν ἡμῶν ὅ γε ὑπὲρ ῥητορικῆσ οὐκ ἀπόλωλε λόγοσ. εἰ δὲ δὴ καὶ περὶ τούτων ἐλέγχοιτο οὐ παντάπασιν εὐγνωμόνωσ τῷ λόγῳ κεχρημένοσ, πανταχῆ δειχθήσεται φιλονεικῶν. τοῦτ’ ἔστι προὔργου τὸ καὶ περὶ τούτων εἰπεῖν. φέρε δὴ πρὸσ Διὸσ, εἴ πωσ ἀναστάντεσ ἢ λαβόντεσ αἴσθησιν, ὥσπερ Πλάτωνι Δίων ὑπόκειται πρὸσ Συρακοσίουσ λέγων, ταυτὶ πρὸσ αὐτὸν εἴποιεν, ἡμεῖσ, ὦ Πλάτων, ἄλλο μὲν οὐδὲν χρηστὸν τὴν Ἀθηναίων πόλιν εἰργασάμεθα· οὐ γὰρ ἦμεν τῆσ σῆσ ἀρετῆσ καὶ σοφίασ ἐπιστήμονεσ, πάντα δ’ οὐ πᾶσιν οἱ θεοὶ διδόασιν· ἃ δ’ εἰσ ἡμᾶσ ἧκεν, εὔνοια, προθυμία, πίστισ, ἀνδρεία, τὰ τοιαῦτα παρεσχόμεθα, ὥσθ’ ὑπερβολὴν ἑτέρῳ μὴ λιπεῖν, ἐν τοῖσ τοιούτοισ καιροῖσ, ὦ Πλάτων, ἐν οἷσ ἦν ἐν μὲν τῷ κρατεῖν ἅμα δόξα καὶ σωτηρία καὶ τὰ ἐκ τῶν εὐχῶν, ἡττηθέντασ δὲ μηδ’ εἶναι τὸ παράπαν. λαβόντων δὲ ἡμῶν τούτουσ τοὺσ λογισμοὺσ καὶ τῶν θεῶν εὐμενῶσ συναιρομένων ἐλευθέρα μὲν ἡ σὴ καὶ ἡμετέρα πατρὶσ καὶ σώα καὶ ἀθῶοσ τῆσ τῶν βαρβάρων ὕβρεωσ καὶ παρανομίασ, ἐλευθέρα δὲ καὶ πᾶσα ἡ Ἑλλὰσ, ἐξουσία δὲ καὶ σοὶ φιλοσοφεῖν καὶ τοῖσ σοῖσ ἑταίροισ ἐγένετο καὶ πλεῖν ἐλευθέρωσ ὅποι ἐβούλεσθε καὶ ἔχειν ἡμῶν μνησθῆναι, καὶ ἔπειτα, εὔγνωμον δ’ ἦν, ὡσ ἐπὶ τὰ βελτίω. ὡσ εἰ τότε ἡμεῖσ ἀπειπόντεσ παρεδώκαμεν ἡμᾶσ αὐτοὺσ τοῖσ βαρβάροισ ἀμαχητὶ, τίσ ἂν ἡμῶν λόγοσ κατ’ ἀνθρώπουσ ἐγένετο; ἀλλ’ οὔτε αὐτοὶ τοιοῦτον οὐδὲν ἐπάθομεν οὔτε τοὺσ ἄλλουσ ἠνεσχόμεθα, οὐδ’ ἐκολακεύσαμεν οὐδετέρουσ, οὔτε τὸν βασιλέα δι’ οὐδέτερον τούτων, ἢ φόβον, ἢ κέρδουσ ἐλπίδα, οὔτ’ αὖ τὸν δῆμον τῶν Ἀθηναίων. οὐ γὰρ ἦν, εἰ κολακεύειν ἐβουλόμεθα, αὐτοὺσ σῶσαι, οὐδ’ ὅπωσ τι πρὸσ ἡδονὴν ἀκούσονται παρεδίδου τόθ’ ὁ καιρὸσ, ἀλλὰ τοσοῦτον ἀπείχομεν τοῦ κόλακεσ τοῦ πλήθουσ εἶναι ὥστ’ οὐδὲ βουλομένοισ ἡμῖν κολακεύειν ἐνῆν.

ἀλλ’ οὔτε προῃρούμεθα οὔτ’ ἦν δυνατὸν οὔθ’ οὕτω τὴν Ἑλλάδα ἐσώσαμεν χαριζόμενοι καὶ ψυχαγωγοῦντεσ, ὥσπερ ὧν σὺ μέμνησαι τῶν κιθαρῳδῶν, ἀλλ’ ἐπεγείροντεσ, διδάσκοντεσ, αὐτοὶ παράδειγμα τοῖσ ἄλλοισ γιγνόμενοι τοῦ πῶσ δεῖ καρτερεῖν ἐν αὐτοῖσ τοῖσ δεινοῖσ καὶ ταῖσ ἀκμαῖσ τῶν κινδύνων, τὴν ἡμετέραν αὐτῶν, εἰ συγχωρεῖσ εἰπεῖν, ἀρετὴν ἐπιδεικνύμενοι. τί οὖν ἡμῖν προφέρεισ κολακείαν καὶ διακονίαν, καὶ τοὺσ ἰδίᾳ τροφεῖα μὴ ἐκτίνοντασ φαύλουσ ἂν εἶναι συμφήσασ αὐτὸσ ἡμῖν οὐ καλὴν χάριν ἐκτίνεισ τῆσ κοινῆσ τῶν Ἑλλήνων σωτηρίασ καὶ τροφῆσ, ἣν σύ τε καὶ οἱ ἄλλοι δι’ ἡμᾶσ ἐν ἐλευθερίᾳ τέθραφθε; εἰ ταῦτα λέγοιεν οἱ ἄνδρεσ, ποίουσ λαβυρίνθουσ σοφίασ ἀνελίττων ἢ τί λέγων τῶν πάντων οἱο͂́σ τε γένοιτ’ ἂν ἀντειπεῖν; πᾶσι τοίνυν προτέροισ ἐστὶ λόγοσ πρὸσ ταῦτα ἢ Πλάτωνι. διὰ τί; "δεξάμενοι δὲ τοὺσ τοιούτουσ νόμουσ, ἐπειδὴ κατέχει κίνδυνοσ Σικελίαν, καὶ οὔτε κρατεῖτε ἱκανῶσ οὔτ’ αὖ διαφερόντωσ κρατεῖσθε, δίκαιον ἂν ἴσωσ καὶ συμφέρον γένοιτο ἡμῖν πᾶσι μέσον τεμεῖν τοῖσ τε φεύγουσι τῆσ ἀρχῆσ τὴν χαλεπότητα ὑμῖν καὶ τοῖσ τῆσ ἀρχῆσ πάλιν ἐρῶσι τυχεῖν· "ὧν οἱ πρόγονοι τὸ μέγιστον ἔσωσαν ἀπὸ βαρβάρων τοὺσ Ἕλληνασ, ὥστ’ ἐξεῖναι περὶ πολιτείασ νῦν ποιεῖσθαι λόγουσ· "ἔρρουσι δὲ τότε οὔτε λόγοσ οὔτ’ ἐλπὶσ ἐλείπετ’ ἂν οὐδαμῆ οὐδαμῶσ. ἡμῶν δέ γε οὐχ οἱ πρόγονοι, φαῖεν ἂν, ἀλλ’ ἡμεῖσ αὐτοὶ τοῖσ ἡμετέροισ αὐτῶν ἔργοισ καὶ βουλεύμασι καὶ λόγοισ ἀπὸ τῶν βαρβάρων τοὺσ Ἕλληνασ ἐσώσαμεν, οὐ τὸ ἐν Σικελίᾳ κατοικοῦν μέροσ αὐτῶν, ἀλλὰ τοὺσ σύμπαντασ καὶ τοὺσ τῆσ ἁπάσησ οἰκουμένησ τὸ ἕτερον μέροσ νομισθέντασ, ἐξ οὗ τότε τοῖσ βαρβάροισ ἀντάραντεσ ἐώσαντο, ὥστ’ ἐξεῖναί σοι περὶ πολιτείασ νῦν ποιεῖσθαι λόγουσ, καὶ περὶ αὐτῶν ἡμῶν, ἔρρουσι δὲ τότε οὔτε λόγοσ οὔτ’ ἐλπὶσ ἐλείπετ’ ἂν οὐδαμῆ οὐδαμῶσ.

"τοῖσ μὲν ἐλευθερία γιγνέσθω μετὰ βασιλικῆσ ἀρχῆσ, τοῖσ δὲ ἀρχὴ ὑπεύθυνοσ βασιλικὴ, δεσποζόντων νόμων τῶν τε ἄλλων πολιτῶν καὶ τῶν βασιλέων αὐτῶν, ἄν τι παράνομον πράττωσιν. "ἐπὶ δὲ τούτοισ ξύμπασιν ἀδόλῳ γνώμῃ καὶ ὑγιεῖ μετὰ θεῶν βασιλέα στήσασθε, πρῶτον μὲν τὸν ἐμὸν υἱὸν χαρίτων ἕνεκα διττῶν, τῆσ τε παρ’ ἐμοῦ καὶ τῆσ παρὰ τοῦ ἐμοῦ πατρόσ· "ὁ μὲν γὰρ ἀπὸ βαρβάρων ἠλευθέρωσεν ἐν τῷ τότε χρόνῳ τὴν πόλιν, ἐγὼ δὲ ἀπὸ τυράννων νῦν δὶσ, ὧν αὐτοὶ μάρτυρεσ ὑμεῖσ γεγόνατε. "δεύτερον δὲ δὴ ποιεῖσθε βασιλέα τὸν τῷ μὲν ἐμῷ πατρὶ ταυτὸν κεκτημένον ὄνομα, υἱὸν δὲ Διονυσίου, χάριν τῆσ τε δὴ νῦν βοηθείασ καὶ ὁσίου τρόπου· "ὃσ γενόμενοσ τυράννου πατρὸσ ἑκὼν τὴν πόλιν ἐλευθεροῖ, τιμὴν αὑτῷ καὶ γένει ἀί̈διον ἀντὶ τυραννίδοσ ἐφημέρου καὶ ἀδίκου κτώμενοσ. "τρίτον δὲ προκαλεῖσθαι χρὴ βασιλέα γίγνεσθαι Συρακουσῶν, ἑκόντα ἑκούσησ τῆσ πόλεωσ, τὸν νῦν τοῦ τῶν πολεμίων ἄρχοντα στρατοπέδου, Διονύσιον τὸν Διονυσίου, ἐὰν ἐθέλῃ ἑκὼν εἰσ βασιλέωσ σχῆμα ἀπαλλάττεσθαι, δεδιὼσ μὲν τὰσ τύχασ, ἐλεῶν δὲ πατρίδα καὶ ἱερῶν ἀθεραπευσίαν καὶ τάφουσ, μὴ διὰ φιλονεικίαν πάντωσ πάντα ἀπολέσῃ, βαρβάροισ ἐπίχαρτοσ γενόμενοσ. εἰ τοίνυν καὶ τοιαῦτα γέρα τοὺσ τῶν ἠλευθερωκότων τὴν πόλιν ἐκγόνουσ λαμβάνειν εἰκὸσ, ὥστ’ αὐτοὺσ γίγνεσθαι δυνάστασ καὶ βασιλέασ ἀντὶ τῶν προτέρων ἐκείνων, ἦ που τούσ γε αὐτοὺσ ἐλευθερώσαντασ ἅπαν τὸ τῶν Ἑλλήνων γένοσ οὐχὶ δίκαιον πρὸσ τῷ μηδενὸσ πλείονοσ ἀξιοῦν μηδ’ ἐλευθέρουσ τὸ κοινὸν ἐᾶν εἶναι δοκεῖν.

εἰ δὲ οὐδὲν οὗτοι κολακείᾳ προσήκουσι, ποῦ ῥητορικὴ κολακεία διὰ τούτουσ ἢ τί τούτων ἔδει τῶν παραδειγμάτων; εἰ δὲ δὴ καὶ τὸν τοῦ τῶν πολεμίων ἄρχοντα στρατοπέδου δίκαιον βασιλέα ποιεῖσθαι, ἐὰν ἐθελήσῃ πατρίδα καὶ ἱερῶν ἀθεραπευσίαν καὶ τάφουσ ἐλεῆσαι, καὶ ὅπωσ μὴ διὰ φιλονεικίαν πάντωσ πάντα ἀπολέσῃ βαρβάροισ ἐπίχαρτοσ γενόμενοσ, τούσ γε οὐ μετὰ πολεμίων ταξαμένουσ, ἀλλὰ πρὸσ τοὺσ ἐξ ἁπάσησ γῆσ πολεμίουσ ἀντιταξαμένουσ, ποῦ θήσομεν, οἳ πρὸσ τῇ σφετέρᾳ πατρίδι καὶ ἄλλοισ πολλοῖσ ὤρθωσαν τὰσ πατρίδασ, καὶ ἱερὰ καὶ τάφουσ διετήρησαν, καὶ οὔτε αὐτῶν οὐδεὶσ βαρβάροισ ἐπίχαρτοσ ἐγένετο οὔθ’ ἡ Ἑλλὰσ δι’ αὐτούσ; ἆρά γε φαῦλα ἢ φαύλησ χάριτοσ ταῦτ’ ἄξια τοῖσ ἀνδράσιν; εἶθ’ οὓσ, εἰ δεῖ πείθεσθαι τοῖσ Πλάτωνοσ λόγοισ, τιμῶν ἀξιοῦν δεῖ καὶ πολὺ μειζόνων ἢ κατὰ τὰσ συνήθεισ, τούτουσ τοῖσ Πλάτωνοσ λόγοισ πεισθέντεσ κόλακασ καὶ διακόνουσ καὶ τοῦ μηδενὸσ ἀξίουσ προσεροῦμεν; οὐ μέντἂν δίκαια ποιοῖμεν. τὸ δὲ πάντων ἀτοπώτατον, ὅτι χρῆται μὲν τούτοισ ἐν ἐλέγχῳ τοῦ κολακείαν εἶναι τὴν ῥητορικὴν, ὡσ δὴ τούτουσ ὄντασ ῥήτορασ, πάλιν δ’ αὐτὸσ αὐτοὺσ ἀφίησι τῆσ κολακείασ. οὔκουν φησί γ’ αὐτοὺσ ταύτῃ χρῆσθαι ἐν οἷσ περὶ ὧν ἔπαθον λέγει. κἀν τούτοισ οὖν ἀνάγκη θάτερον ἐψεῦσθαι. εἰ μὲν γὰρ ἡ ῥητορικὴ κολακεία, πάντωσ κόλακασ δεῖ τούτουσ εἶναι, ῥήτοράσ γε ὄντασ, ὥσ φησιν· ᾤμην δὲ οὐδὲ τοῦτο τῶν δικαίων εἶναι, τὰσ προαιρέσεισ τὰσ ἐκείνων ἐξετάζοντασ τὰσ συμφορὰσ αἷσ ἐχρήσαντο ὑπολογίζεσθαι.

οὐ γὰρ εἰ μὴ κατὰ νοῦν ἀπήλλαξαν, φαῦλοι γεγόνασιν, ἀλλ’ εἰ μὴ τὰ βέλτιστα ἐβουλεύοντο τοῖσ πράγμασιν. ἐκεῖνο μὲν γάρ ἐστι τῆσ τύχησ κατηγορεῖν, τοῦτο δὲ τὴν γνώμην ἐλέγχειν. φέρε γὰρ σὺ πρὸσ τὸ βέλτιστον, ὦ Πλάτων, προύστησ Ἀθηναίων ἤ τινοσ ἄλλου δήμου τῶν ἐν τοῖσ Ἕλλησιν ἢ τοῖσ βαρβάροισ; ἐκείνων φαίη τισ ἂν ἡδέωσ. οὐκ ἔχοισ ἂν εἰπεῖν· οὐδὲ γὰρ προύστησ ὅλωσ. τί δὲ ὁ σὸσ διδάσκαλοσ καὶ ἑταῖροσ Σωκράτησ; οὐδ’ οὗτοσ. τί δὲ Σπεύσιπποσ ἢ Χαιρεφῶν; οὐκ ἂν φαίησ. πότερον οὖν ἔστι δῆμον καθάπαξ ἀποφῆναι χρηστὸν καὶ ἄμεμπτον καὶ δίκαιον, ἢ τοῦτο μὲν οὐδ’ ἐπ’ ἀνδρὸσ οἱο͂́ν τε διισχυρίζεσθαι; καὶ μὴν εἰ μὲν ἐγχωρεῖ, τί παθὼν οὐκ ἀπέδειξασ αὐτὸσ, οὐδ’ ἐπ’ αὐτῶν τῶν πραγμάτων ἐφάνησ βελτίων πολίτησ ἡμῶν; εἰ δ’ ἀμήχανόν ἐστι, τί προφέρεισ ἡμῖν εἴ τι καὶ προσεκρούσαμεν, φαῖεν ἂν αὖθισ ἐκεῖνοι, καὶ τί τῶν ἀδυνάτων αἰτεῖσ εὐθύνασ; τοσούτῳ γὰρ ἡμεῖσ λυσιτελέστεροι σοῦ τῷ δήμῳ γεγόναμεν ὅσῳ σὺ μὲν οὔτε χεῖρον οὔτε βέλτιον οὐδὲν οὔτ’ εἶπασ οὔτ’ ἔπραξασ, ἀλλ’ ἀπώκνησασ ἁπλῶσ, ἡμεῖσ δ’ ὅσον ἧκεν ἐφ’ ἡμᾶσ οὐ καθυφείκαμεν, ἀλλ’ ὥσπερ χρημάτων εἰσφορὰν πλήρη τὴν ἀπὸ τῶν λογισμῶν καὶ τῶν λόγων παρεσχόμεθα τῇ πατρίδι, καὶ οὔτε πλῆθοσ τῶν τἀναντία ἐρούντων ὠκνήσαμεν οὔτ’ ἰσχὺν πλουσίων κατεδείσαμεν, οἷσ ἀναγκαῖον ἦν τὸν ὑπὲρ τῶν κοινῶν πράττοντα προσκρούειν, οὔτε δικαστὰσ οὔτε κινδύνουσ οὔτε τοὺσ οἴκοι οὔτε τοὺσ ἔξω πρὸσ τοὺσ πολεμίουσ οὔθ’ ὅλωσ τὰ τῆσ τύχησ καὶ τοῦ μέλλοντοσ ἄδηλα. ἃ φυγεῖν μὲν δή που ῥᾷον ἢ ὑποστῆναι παντί.

τοῦτο δ’ εἰ πάντεσ ἐν ταῖσ ἀνάγκαισ λογίσαιντο, οἴχεται τὰ τῶν πόλεων πράγματα. ταῦτ’ ἂν, οἶμαι, φαῖεν, μετρίωσ, ὡσ ἐγᾦμαι, λέγοντεσ. εἰε͂ν. τί δ’ εἰ βελτίστουσ μὲν μὴ ἀπέφηναν καθάπαξ Ἀθηναίουσ, βελτίουσ δ’ ἔστιν ᾗ; τί δ’ εἰ μείζω καὶ περὶ τούτουσ καὶ περὶ ἄλλουσ ἐξήμαρτον ἂν, εἰ μὴ τοῖσ ὑπ’ ἐκείνων λόγοισ κατείχοντο; ἔπειτα τὸν μὲν ἰατρὸν φῂσ λιμῷ ἂν ἀποθανεῖν, εἰ πρὸσ τὸν ὀψοποιὸν ἀγωνίζοιτο ἐν παισὶν ἢ τοιούτοισ ἀνθρώποισ, οἳ μὴ δύνανται γνῶναι τἀληθέσ· εἰ δὲ Μιλτιάδησ καὶ Κίμων καὶ Περικλῆσ πρὸσ τὸ βέλτιστον ἄγοντεσ τὰ πράγματα ἔσθ’ ἃ καὶ προσέπταισαν, τοῦτο θαυμάζεισ; ἐνθυμοῦμαι δ’ ἔγωγε πῶσ ἀνέχεσθαι χρὴ ὅτ’ Ἀλκιβιάδην μὲν καὶ Κριτίαν Σωκράτει συγγενομένουσ, οἳ τοσαύτασ καὶ τηλικαύτασ αἰτίασ ἐσχήκασι καὶ ὑπὸ τῶν πολλῶν καὶ ὑπὸ τῶν ἐπιεικῶν, ὥστε Κριτίου γε οὐδ’ ἐπινοῆσαι ῥᾴδιον ἐξωλέστερον, ὃσ ἐν τριάκοντα τοῖσ πονηροτάτοισ τῶν Ἑλλήνων πρῶτοσ ἦν, τούτουσ μὲν οὔ φασι δεῖν ἐν τεκμηρίῳ ποιεῖσθαι ὅτι Σωκράτησ τοὺσ νέουσ διέφθειρεν, οὐδ’ εἶναι τἀκείνων ἁμαρτήματα οὐδ’ ὁτιοῦν πρὸσ Σωκράτη τὸν οὐδὲ αὐτὸν ἔξαρνον ὄντα τὸ μὴ οὐ διαλέγεσθαι τοῖσ νέοισ· εἰ δ’ Ἀθηναίων δῆμοσ ἐν πολλοῖσ καὶ μεγάλοισ οἷσ καὶ ὑπὲρ αὑτοῦ καὶ ὑπὲρ τῶν Ἑλλήνων διεχείρισεν ἔσθ’ ἃ μὲν ὀρθῶσ καὶ προσηκόντωσ ἐβουλεύσατο, ἔστι δὲ ἃ καὶ ἐξήμαρτεν εἰσ τοὺσ προεστηκότασ, ταῦτ’ ἀξιοῦσιν αὐτοῖσ τοῖσ προστάταισ λογίζεσθαι. καὶ Λεσβίουσ μὲν Τέρπανδροσ οὐχ οἱο͂́σ τ’ ἐγένετο πάντασ ποιῆσαι μουσικοὺσ, οὐδ’ Ἀρίων, οὐδ’ εἴ τισ ἄλλοσ ἐν Λέσβῳ μουσικὴν ἐποιήσατο· εἰ δὲ Θεμιστοκλῆσ καὶ Περικλῆσ μὴ καθάπαξ ἐπαίδευσαν Ἀθηναίουσ τὴν πολιτικὴν ἀρετὴν, τοῦτ’ ἐκείνουσ, ὡσ ἐοίκεν, ἐλέγχει τοῦ μηδενὸσ ἀξίουσ ὄντασ, ὥσπερ ἂν εἴ τισ καὶ θεῶν κατηγοροίη τοῖσ αὐτοῖσ λόγοισ, ὅτι χρῆν αὐτῶν τὴν πρόνοιαν εἶναι τοιαύτην ὥστ’ ἀδικίαν καὶ ἀγνωμοσύνην ἀνελεῖν παντάπασιν ἐξ ἀνθρώπων καὶ μηδὲν ἁμαρτάνειν μηδένασ ἀνθρώπων μηδαμῆ. νῦν δὲ πῶσ ἢ προνοεῖν αὐτοὺσ χρὴ νομίζειν, ὅταν μὴ παύωνται πλημμελοῦντεσ ὧν ἄρχουσιν ἢ μὴ δικαίωσ ὑπ’ ἐνίων ἀμελεῖσθαι; οὔκουν οἵ γ’ ἵπποι τοὺσ μὲν οὐδεπώποθ’ ἁψαμένουσ αὐτῶν γνωρίζουσι προσβλέποντεσ, τοὺσ δ’ ἐφεστῶτασ μισοῦσι καὶ φεύγουσιν·

ἀλλὰ τοῦτό γε καὶ τοῖσ ὄνοισ ἀπέδωκεν ἡ παροιμία, τὸν ξύοντα ἀντιξύειν· ἄνθρωποι δ’ ἄρα ὑπὸ θεῶν ἀγόμενοι θεοὺσ οὐ νομίζουσιν, ἢ περὶ αὐτούσ τι φαῦλον τοὺσ θεοὺσ λέγουσι καὶ πράττουσι. καὶ ὁ μὲν ἡνίοχοσ παραλαβὼν λακτίζοντασ τοὺσ ἵππουσ πραύ̈νει καὶ τιθασεύει καὶ τελευτῶν ἐπ’ αὐτῶν ἀσφαλῶσ καὶ κατὰ πολλὴν ῥᾳστώνην εἶσιν ὅποι βούλεται· οἱ θεοὶ δὲ οὔπω καὶ νῦν ἐξῃρήκασιν ἐξ ἀνθρώπων ἀδικίαν ἐκ τοσούτου, καὶ ταῦτα ἐκ τοῦ παντὸσ αἰῶνοσ πολιτευόμενοι, καὶ προσέτι εἰσ ἑαυτοὺσ ἁμαρτάνοντασ ὁρῶντεσ ἔστιν οὓσ αὐτῶν. ἀλλὰ μὴν ὅτε ταῦτα οὐδ’ ἂν εἷσ ὑγιαίνων εἴποι σπουδῇ πλὴν ὡσ ἡμεῖσ νῦν εἰσ ἔλεγχον λόγου, πῶσ οὐ κομιδῆ Πλάτων συκοφαντεῖ; εἰ γὰρ ἃ μηδ’ οἱ θεοὶ πώποτε πεποιήκασι, μηδὲ παρ’ αὐτῆσ τῆσ Ἀθηνᾶσ τῆσ πολιάδοσ εἶχεν ἀπαιτῆσαι, ταῦτα παρὰ Θεμιστοκλέουσ καὶ Περικλέουσ ἀπαιτεῖ, αὐτὸν ἐρωτῶ πῶσ οὐ συκοφαντεῖ. ἀλλ’ οἶμαι τὴν μὲν τοῦ δήμου φύσιν οὐκ ἠδυνήθησαν μεταποιῆσαι οὐδ’ ἀφανίσαι· ἔστι δ’ αὕτη μηδέποτε γενέσθαι πάντα χρηστὸν μηδ’ ἀναμάρτητον· ὅσα δ’ ἢ κινδυνεύοντασ ἔδει προνοήσασθαι, ἐν οἷσ ἅμα καὶ τῶν πολλῶν καὶ τῶν ἐπιεικῶν ἦν εὐεργέτασ εἶναι, ἢ κατ’ ἐξουσίαν πράττοντασ ἀπάγειν ἀπὸ τῶν δυσχερεστάτων ἀεὶ καὶ ὡσ ἐλάχιστον τρέπειν τὰ τῆσ φύσεωσ ἁμαρτήματα, ταῦτ’ οὐκ ἔστιν ὅπωσ οὐ παρὰ τούτοισ ὄντα φανήσεται, καὶ ταῦτα πρὸσ τῷ λόγῳ τῷ παρ’ ἡμῶν καὶ ταῖσ ἀποδείξεσι Πλάτων αὐτὸσ ἐπισφραγίζεται καὶ ἔστιν ἡμῖν κἀνταῦθα μάρτυσ ὑπὸ τῆσ αὐτῆσ δεξιότητοσ ἧσπερ κἀν τοῖσ ἄνω κατὰ τὴν χρείαν ἀεὶ καὶ τὸ λοιπὸν, ἐὰν αὐτὸσ αὐτοὺσ ἐπαινῶν ἐπιδειχθῇ. πῶσ οὖν ἄν τισ περιφανέστερον ἢ λαμπρότερον τοὺσ ἄνδρασ ἐπῄνεσεν ἢ ὡσ οὗτοσ τὸν ἐπιτάφιον λόγον αὐτοῖσ ποιήσασ; ἐν ᾧ καὶ τοῖσ ἄλλοισ προξενεῖν φησι καὶ προμνᾶσθαι, εἰσ ᾠδάσ τε καὶ τὴν ἄλλην ποίησιν θεῖναι, κοσμήσαντασ ἀξίωσ τῶν πραξάντων, λέγω δὴ τὰ τούτων ἔργα.

τοῦτο γάρ ἐστι τὸ χαριέστατον, ὅτι καὶ πάντα τἄλλα παρεὶσ καὶ παριδὼν ἐπ’ αὐτὰ τὰ τούτων ἴδια καὶ τὴν τούτων πολιτείαν ἐλήλυθεν, ὡσ μάλιστα ἐκ τούτων ἐμφανιῶν τὴν τῶν τετελευτηκότων ἀρετὴν, μέγιστον μὲν θεὶσ ἁπάντων τῶν ἔργων τὸ Μαραθῶνι, δεύτερον δὲ τὸ Σαλαμῖνι, κεφάλαιον δ’ ἐπιθεὶσ ὡσ τοῖσ βαρβάροισ ἐπέδειξαν ὅτι πᾶσ πλοῦτοσ καὶ δύναμισ ἀρετῇ ὑπείκει. οὐκοῦν ὅτε τοὺσ ταῦτα βουλευσαμένουσ καὶ πράξαντασ ἐπαινεῖ, τὸν Θεμιστοκλέα καὶ τὸν Μιλτιάδην ἐπαινεῖ. οὗτοι γὰρ ἦσαν οἱ τούτων ἡγούμενοι. καίτοι πῶσ οὐκ ἄτοπον ὧν τὰ ἔργα κοσμεῖ, τούτων τὴν πολιτείαν φαυλίζειν, καὶ ἃ τῆσ τῶν πεισθέντων ἀρετῆσ τίθεται δείγματα, ταῦτα μὴ τῆσ τῶν πεισάντων πρῶτον ὑπάρχειν ἡγεῖσθαι; καὶ γὰρ ὅσοι μὲν ὑπὸ τῆσ βουλῆσ αἱρεθέντεσ ἐπὶ τοῦ πλήθουσ τοὺσ ἐπιταφίουσ τούτουσ διεξέρχονται ἔχουσιν ἴσωσ ἀποφυγὴν ὡσ ἐξ ἀνάγκησ ἐκόσμησαν καὶ οὐκ ἄν τισ πρᾶγμα ποιοῖτο τοὺσ λόγουσ αὐτῶν· ὅστισ δ’ ἐξεπίτηδεσ καὶ καθ’ ἑαυτὸν ἐποίησε περὶ αὐτῶν, εὔδηλον ὡσ οὐκ ἂν, εἰ μὴ καὶ αὐτοὺσ ἀξίουσ λόγου καὶ τὰ ἔργα ἡγοῖτο. οὐ γὰρ κολακεύων γε Ἀθηναίουσ ταῦτα εἰρηκέναι φησὶν, οὐδ’ ἂν αὐτὸσ λέγῃ πιστεύσομεν ἡμεῖσ. εἰ γὰρ αὖ λόγου χάριν καὶ δύναμιν δεικνὺσ ἐνεχείρησε, πῶσ ἔνεστιν αὐτῷ ῥητορικὴν ψέγειν ἐν ᾗ ταυτὸν ἦν; περὶ μὲν τοίνυν τούτων τῶν ἀνδρῶν οὕτω μεμαρτύρηκεν, ὅτι οὐ πρὸσ τὸ χείριστον ἦγον τοὺσ πολίτασ, οὐδὲ τὰσ ἐπιθυμίασ αὐτῶν διετέλουν ἀποπληροῦντεσ, ἀλλὰ τοιούτων ἔργων ἡγεμόνεσ αὐτοῖσ ἐγένοντο, ἃ καὶ Πλάτων οὐκ ἂν αἰσχυνθείη κοσμῶν, καὶ προστιθεὶσ ἀρετὴν τοῖσ εἰργασμένοισ·

οὐχ ὡσ κατὰ Μίθαικον τὸν ὀψοποιὸν καὶ Θεαρίωνα τὸν ἀρτοποιὸν τὴν φύσιν γενομένων, ἀλλ’ ὡσ χαλεπὸν τοῖσ ἄλλοισ καὶ εἰπεῖν πρεπόντωσ περὶ αὐτῶν. εἰσ δὲ τὸν καθάπαξ λόγον πῶσ αὖ καὶ ποῦ μαρτυρεῖ οὑτοσί; ἐν αὐτῷ Γοργίᾳ τούτῳ ἐν τοῖσ Σωκράτουσ καὶ Καλλικλέουσ λόγοισ. "πότερόν σοι δοκοῦσι πρὸσ τὸ βέλτιστον ἀεὶ λέγειν οἱ ῥήτορεσ, τούτου στοχαζόμενοι ὅπωσ οἱ πολῖται ὡσ βέλτιστοι ἔσονται διὰ τοὺσ αὐτῶν λόγουσ, ἢ καὶ οὗτοι πρὸσ τὸ χαρίζεσθαι τοῖσ πολίταισ ὡρμημένοι καὶ ἕνεκα τοῦ ἰδίου τοῦ αὑτῶν ὀλιγωροῦντεσ τοῦ κοινοῦ ὥσπερ παισὶ προσομιλοῦσι τοῖσ δήμοισ, χαρίζεσθαι αὐτοῖσ πειρώμενοι μόνον· "εἰ δέ γε βελτίουσ ἔσονται ἢ χείρουσ διὰ ταῦτα οὐδὲν φροντίζουσιν; "οὐχ ἁπλοῦν ἔτι τοῦτο ἐρωτᾷσ. εἰσὶ μὲν γὰρ οἳ κηδόμενοι τῶν πολιτῶν λέγουσιν ἃ λέγουσιν, εἰσὶ δὲ καὶ οἱούσ σὺ λέγεισ. "ἐξαρκεῖ. εἰ γὰρ καὶ τοῦτό ἐστι διπλοῦν, τὸ μὲν ἕτερόν που τούτων κολακεία ἂν εἰή καὶ αἰσχρὰ δημηγορία, τὸ δὲ ἕτερον καλόν. οὐκοῦν καὶ παρ’ ἡμῶν ἐξαρκεῖ. εἰ γάρ ἐστι διπλοῦν καὶ μὴ ἀεὶ μὲν τὰ βέλτιστα λέγουσιν οἱ ῥήτορεσ, ἔστι δ’ ὅτε καὶ τὰ βέλτιστα, ἢ νὴ Δί’ οἱ μὲν οὕτωσ, οἱ δὲ ἐκείνωσ λέγουσιν, ὁ κολακείαν ὁριζόμενοσ τὴν ῥητορικὴν εἶναι λόγοσ ἐν βραχεῖ λύεται. ἔτι τοίνυν σαφέστερον ἐπὶ τελευτῆσ τοῦ διαλόγου τὸ πᾶν ἀποκαλύψασ ἐκπέφαγκεν· "ἀλλὰ γὰρ, ὦ Καλλίκλεισ, ἐκ τῶν αὐτῶν εἰσὶ καὶ οἱ σφόδρα πονηροὶ γιγνόμενοι ἄνθρωποι·

"οὐδὲν μὴν κωλύει καὶ ἐν τούτοισ ἀγαθοὺσ ἄνδρασ ἐγγίγνεσθαι, καὶ σφόδρα γε ἄξιον ἄγασθαι τῶν γιγνομένων. "χαλεπὸν γὰρ, ὦ Καλλίκλεισ, καὶ πολλοῦ ἐπαίνου ἄξιον ἐν μεγάλῃ ἐξουσίᾳ τοῦ ἀδικεῖν γενόμενον δικαίωσ διαβιῶναι· "ὀλίγοι δὲ γίγνονται οἱ τοιοῦτοι, ἐπεὶ καὶ ἐνθαδὶ καὶ ἄλλοθι γεγόνασιν, οἶμαι δὲ καὶ ἔσονται καλοὶ κἀγαθοὶ ταύτην τὴν ἀρετὴν τοῦ δικαίωσ διαχειρίζειν ἄν τισ ἐπιτρέπῃ. εἷσ δὲ καὶ πάνυ ἐλλόγιμοσ γέγονε καὶ εἰσ τοὺσ ἄλλουσ Ἕλληνασ Ἀριστείδησ ὁ Λυσιμάχου· "οἱ δὲ πολλοὶ, ὦ ἄριστε, κακοὶ γίγνονται τῶν δυναστῶν. ἐνταῦθα τοσοῦτον αὖ περαιτέρω προβέβηκεν, ὅσον οὐ μόνον ὡσ ἐγχωρεῖ γίγνεσθαι προσωμολόγηκεν, ἀλλὰ καὶ ἕνα γε αὐτὸσ ὠνόμακε, γεγόνασι δὲ, φησὶ, καὶ ἕτεροι καὶ ἐνταῦθα καὶ ἄλλοθι. ἐγὼ τοίνυν ἀφαιρῶ τοῦτο τὸ καὶ ἕτεροι καὶ εἴ τισ ἑτέρωθι· ὃν δὲ καὶ πάνυ ἐλλόγιμόν φησι γεγενῆσθαι καὶ οὐ μόνον εἰσ τοὺσ πολίτασ, ἀλλὰ καὶ εἰσ τοὺσ ἄλλουσ Ἕλληνασ, τοῦτον τίθημι μόνον. ἔγκειται μὲν γάρ που ταῦτα μεταξὺ τοῦ μύθου οὐκ ἀσκέπτωσ ἐμοὶ δοκεῖν οὐδὲ φαύλωσ οὐδὲ ὡσ ἐξέπεσεν, ἀλλ’ ὅπωσ συγκρυφθείη τε ὡσ δυνατὸν μάλιστα, καὶ εἴ τισ εὑρὼν χρῷτο, μηδ’ αὐτὸσ δοκοῖ παρελθεῖν, ἀλλ’ ἐνείη. οὕτω μέσην τινὰ τάξιν εὑρ͂ε, καὶ ἅμα πρὸσ τῇ τελευτῇ τοῦ λόγου τοῦ παντὸσ ἃ θεὶσ ἐν ἀρχῇ τοῖσ ἐφεξῆσ οὐκ ἔμελλεν ἔξειν οἶμαι χρῆσθαι. οὐ μὴν τούτου γε ἕνεκα καὶ ἡμᾶσ παρήσειν, ἑώσ ἂν τοῦ γε αὐτοῦ καὶ περὶ τῶν αὐτῶν ὄντοσ τοῦ λόγου, προσθήσω δ’ ὅτι κἀν τοῖσ αὐτοῖσ τούτοισ ἐνόντα φαίνηται. οὐκοῦν εἰ ὅτι μάλιστα ἕτεροσ μὲν ἐν τοῖσ πᾶσι μήτ’ Ἀθήνησι μήτ’ ἄλλοθι μηδαμοῦ ῥήτωρ ἐλλόγιμοσ, μηδ’ ἔξω τῆσ τοῦ κολακεύειν αἰτίασ, γεγένηται δὲ εἷσ Ἀθήνησι, τί μᾶλλον τό γε πρᾶγμα κακιστέον ὡσ ἀναγκαίωσ φαῦλον; οὐ γὰρ εἰ ῥᾴδιον ἢ μὴ τῷ ὄντι γενέσθαι ῥήτορα προὔκειτο σκοπεῖν, ἐπεὶ τοῦτό γε καὶ ἡμεῖσ, εἰ βούλει, μαρτυροῦμεν, κἂν εἰ τὴν Στέντοροσ φωνὴν κτησαίμεθα, φθεγξαίμεθ’ ἂν ὡσ οὐ ῥᾴδιον, κἂν ὁ Νεῖλοσ, ὦ μακάριε, τοῖσ ἑπτὰ στόμασιν εἰ λάβοι φωνὴν, ὥσπερ ὁ Σκάμανδροσ κατὰ τὸν Ὅμηρον, ἀλλ’ εἰ δυνατὸν ἢ μὴ καὶ φύσιν ἔστ’ ἔχον συμβῆναι, τοῦτ’ ἦν ἐκ τοῦ λόγου.

φέρε γὰρ πρὸσ Διὸσ, εἰ πρὶν Ἀριστείδην γενέσθαι, τοὺσ κατὰ τῆσ ῥητορικῆσ λόγουσ τούτουσ ἐποιεῖτο, προθυμούμενοσ ἐκ παντὸσ τρόπου δεικνύναι φαῦλόν τι καὶ φυγῆσ ἄξιον, λέγων ὡσ ἀδύνατον χρηστόν ποτε ἄνδρα ἢ δίκαιον γενέσθαι λόγων τοιούτων προσαψάμενον, οὐκ ἂν ἐψεύδετο; δηλοῖ τό γε Ἀριστείδην φανῆναι τοιοῦτον, εἴπερ μὴ ψευδῆ Πλάτων εἴρηκε περὶ αὐτοῦ. οὐκοῦν δεινὸν εἰ πρὶν μὲν Ἀριστείδην γενέσθαι προσδοκᾶν ἔδει γενήσεσθαί τινα καὶ μὴ νομίζειν καθάπαξ ἀδύνατον, ἐπεὶ δ’ οὗτοσ ἐμφανὲσ παράδειγμα ὑπάρχει, μήθ’ ὡσ γενομένου τούτου μήθ’ ὡσ ἐγχωροῦν ὅλωσ ἐγκαλεῖν. καὶ μὴν οὐδ’ ἐκεῖνο ἴσον, μὴ γενομένου μὲν ὅλωσ χρηστοῦ μηδενὸσ τοῦτ’ ἂν ποιεῖσθαι τεκμήριον κατὰ τῆσ ῥητορικῆσ ὡσ ἄφυκτον, ὁμολογουμένου δ’ ὑπ’ αὐτοῦ τοῦ κακῶσ ἀγορεύοντοσ αὐτὴν καὶ γεγενῆσθαί τινασ ἀξίουσ λόγου καὶ ἔσεσθαι, τοῦτο γάρ ἐστιν ὑπερφυὲσ τὸ καὶ περὶ τῶν μελλόντων προλέγειν ὡσ ἔσονται, εἶτ’ οἰέσθαι μηδὲν εἶναι πλέον. ἕτερον τοίνυν, ὅπερ ἐστὶν ἐκ τῆσ τελευταίασ ταυτησὶ μαρτυρίασ, ὅτι καὶ πολλῷ μειζόνων εἶναι τοὺσ τοιούτουσ ἐπαίνων ἀξίουσ προσωμολόγηκεν αὐτόσ. χαλεπὸν γὰρ, φησὶν, ὦ Καλλίκλεισ, ‐ οὐκοῦν καὶ ὦ Πλάτων ‐ ἐν μεγάλῃ ἐξουσίᾳ τοῦ ἀδικεῖν γενόμενον δικαίωσ διαβιῶναι. εἰ τοίνυν ῥητορεύειν μέν ἐστιν ἀδικεῖν δύνασθαι κατ’ αὐτόν σε, δυνατὸν δ’ ἐστὶ καὶ δικαίωσ διαβιῶναι ῥητορεύοντα, μεῖζον δὲ τεκμήριον δικαιοσύνησ τὸ δυνάμενον ἀδικεῖν ἡσυχάζειν ἢ τὸ μὴ, πῶσ οὐ πολὺ τῶν κολάκων ἀπέχουσιν οἱ τοιοῦτοι, οἵ γε καὶ τῶν ἀναγκαίωσ δικαίων τοσοῦτον προέχουσιν; ἐοίκεν οὖν τὸ τοῦ Ὁμήρου συμβαίνειν καί τι ἔποσ προέηκεν ὅπερ τ’ ἄρρητον ἄμεινον.

τὸν γὰρ Ἀριστείδην οὐ μόνον οὐ κακῶσ εἰπεῖν δυνηθεὶσ, ἀλλὰ καὶ διαφέροντα ἀναγκαίωσ θεὶσ, καὶ Μιλτιάδου καὶ Θεμιστοκλέουσ τοῦτο ὃ κατηγόρηκεν αὖθίσ ἐστι διεφθορώσ. ἀνδρῶν γὰρ ἂν εἰή τοῦτό γε ἤδη κατηγορεῖν, οὐ ψέγειν ῥητορικὴν, ὡσ αἰτίαν τοῦ λέγειν ἢ πράττειν κακῶσ. ὥσπερ τοίνυν αὐτὸσ τὰ μὴ ἀναγκαῖα κατηγόρηκεν ἐκείνων, τί κωλύει καὶ ἡμᾶσ αὖ τὰ μὴ ἀναγκαῖα ὑπὲρ αὐτῶν ἀντιθεῖναι; καίτοι διά γε τοῦτον ἐξ ἡμισείασ ἀναγκαῖα. φανήσεται γὰρ οὐχ ἁπλῶσ οὐδ’ ὡσ νῦν μόνον δείκνυμεν εἰσ τοὺσ ἐναντίουσ λόγουσ ἐληλυθὼσ αὐτὸσ αὑτῷ, ἀλλὰ καὶ ἐξ ὧν ἐκείνουσ ᾐτίαται τοῦτον ἐπαινεῖν οὐκ ἔχων, ἢ εἴπερ ὀρθῶσ ἐπαινεῖ τοῦτον, δι’ αὐτὸ τοῦτο οὐδ’ ἐκείνουσ ἔχων αἰτιάσασθαι. πῶσ; ὅτι σύμβολον οἶμαι ποιεῖται τοῦ κακῶσ Ἀθηναίων ἐκείνουσ προστῆναι τὸ παθεῖν αὐτοὺσ ὑπ’ Ἀθηναίων κακῶσ, ὡσ οὐκ ἂν τούσ γε βελτίουσ ὑπ’ αὐτῶν γενομένουσ ἁμαρτόντασ εἰσ τούτουσ ὑφ’ ὧν μηδ’ εἰσ τοὺσ ἄλλουσ ἁμαρτάνειν ἐπαιδεύθησαν. ταῦτα δ’ οὕτω θεὶσ καὶ ἡνιόχουσ καὶ τὰ τοιαῦτα ἐπεισαγαγὼν ἐνταυθοῖ τόν γε Ἀριστείδην οὐ μόνον οὐδὲν φλαῦρον εἴρηκεν, ἀλλὰ καὶ σαφῶσ ἐξαίρετον τῶν ἄλλων πεποίηται. καίτοι εἰ τὸ παθεῖν κακῶσ ὑπ’ Ἀθηναίων δεῖγμα τοῦ μὴ καλῶσ Ἀθηναίων προστῆναί ἐστιν, οὐδ’ Ἀριστείδησ προὔστη καλῶσ·

οὐδὲ γὰρ οὗτοσ ἀθῶοσ δή που διέφυγεν, ἀλλ’ ἐξέπεσε, προσθήσω δ’ ὅτι οὗτόσ γε οὐδὲ ἐν δικαστηρίῳ δυστυχήσασ ὥσπερ Μιλτιάδησ καὶ Περικλῆσ οὐδ’ ὑπὸ τούτων οἷσ προσέκρουσεν ὑπὲρ τῶν πολλῶν, ἀλλ’ ἐξοστρακισθεὶσ ὑπ’ αὐτοῦ τοῦ δήμου. οὐκοῦν εἰ μὲν μηδέν ἐστι τοῦτο σύμβολον κακίασ, εἴ τισ ῥήτωρ ἠτύχησε πρὸσ τούτουσ ὧν προὐστήκει, οὔτε Μιλτιάδησ οὔτε Θεμιστοκλῆσ, οὐδ’ εἴ τισ ἄλλοσ, ἅμα τ’ ἔπταισαν καὶ δικαίωσ ἂν φαῦλοι νομίζοιντο· εἰ δ’ ἐκεῖνοι τούτοισ ἐξελέγχονται, τί κωλύει μηδ’ Ἀριστείδην ἐλλόγιμον μηδ’ ἔξω τῆσ ἐκείνων αἰτίασ τιθέναι; ὥστ’ οὐ μόνον τοῖσ κατὰ ῥητορικῆσ λόγοισ, ἀλλὰ καὶ τοῖσ ἰδίᾳ κατὰ τῶν ἀνδρῶν, ὅ γε Ἀριστείδησ ὑπεναντίωσ ὑπ’ αὐτοῦ τιμηθεὶσ ἐκείνοισ οὓσ κακίζει βοηθῶν φαίνεται, ὥσπερ ἐπεισόδιον παρὰ δόξαν προχωροῦν. ἔπειτ’ ἄγει τὸν κυβερνήτην, καὶ τίνοσ ἕνεκα, φησὶν, οὐ φρονεῖ μέγα οὐδὲ ἴσον τῷ ῥήτορι, σώζων ἐκ θανάτου καὶ οὗτοσ ἀνθρώπουσ καὶ αὐτοὺσ καὶ χρήματα; ἐγὼ δὲ ὁρῶ μὲν κἀκεῖνο ὑπάρχον ἀντερωτῆσαι, τίνοσ οὖν ἕνεκα οὐδὲ αὐτὸσ τῷ κυβερνήτῃ παραχωρεῖσ; εἰ γὰρ φιλοσοφίασ ἕνεκα ἀτίμωσ ὑπὸ τῶν πολλῶν ἀγομένησ πλεῦσαι φῂσ εἰσ Σικελίαν τῷ Δίωνι βοηθὸσ, οὐχ ἧττον ὁ κυβερνήτησ ἐκεῖνον ἔσωζεν ὁ σὲ ἄγων, καὶ ταῦτα μέντοι διὰ τοῦ μεγίστου τῶν πελαγῶν, ἀλλὰ τοσούτῳ σοῦ πλέον εἰπεῖν ἔχει, ὅσῳ καὶ αὐτὸν τὸν μέλλοντα σώζειν τὸν Δίωνα ἔσωζεν. ἀλλ’ ἐῶ ταῦτα. ἀλλὰ πῶσ οὐκ ἄτοπον ὡσ ἀληθῶσ, εἰ αὐτὸσ μὲν ὁ κυβερνήτησ μὴ ἀξιοῖ τὸ ἴσον φρονεῖν τῷ ῥήτορι μηδ’ ἀμφισβητεῖ, σὺ δὲ χρῇ τούτῳ παραδείγματι, ὥσπερ ταπεινοτέρουσ τι ταύτῃ ποιήσων τοὺσ ῥήτορασ, εἰ πάντεσ εἴκουσιν αὐτοῖσ. καὶ μὴν ὅτι γε οὐχ ὑπ’ ἀνοίασ ὁ κυβερνήτησ ὑποχωρεῖ τῷ ῥήτορι οὐδὲ ἔχοι τισ ἂν αὐτὸν νουθετῶν εἰπεῖν, ὥσπερ ἐν ἀγῶνι παρ’ ἀξίαν εἴκοντα. ὦ οὗτοσ, ὁρ́α τί ποιεῖσ·

ὁ ῥήτωρ οἰχήσεται τὸν στέφανον λαβών· οὐ μέγα ἀγώνισμα τῆσ ῥητορικῆσ τοῦτο ἐπιδεῖξαι. καὶ γὰρ οἶδε καὶ οὐ δεῖται τοῦ διδάξοντοσ, τοσοῦτόν γε νοῦ μετέχων, ὅτι αὐτὸσ τῶν μὲν ναυτῶν ἐστιν ἄρχων, τῶν δὲ ἐμπλεόντων διάκονοσ καὶ ὑπηρέτησ. καὶ τῶν γε καιρῶν τοσοῦτον αὐτῷ μέτεστιν, ὅσον τοῖσ ἐγνωκόσι πλεῖν σημῆναι, καὶ νὴ Δία ὁρμοῦντασ ἐπ’ ἀκτῆσ ἀναστῆσαι προσάγοντοσ τοῦ πνεύματοσ· τὸ δὲ ὁπότε πλεῖν ἄμεινον καὶ ὁπότε οἴκοι μένειν καὶ ὅποι καὶ ὑπὲρ ὧν πλεῖν οὐδὲν οὔτε ἰδεῖν ὢν ἑτέρου μᾶλλον δυνατὸσ οὔτε συμβουλεῦσαι κύριοσ. τὸ δὲ τοῦ ῥήτοροσ οὐ τοιοῦτόν ἐστιν, ἀλλ’ ὥσπερ οἱ κυβερνῆται τῶν ναυτῶν ἄρχουσιν, οὕτωσ αὖ τῶν κυβερνητῶν οἱ ῥήτορεσ ἄρχουσιν, ὅταν τὰ κράτιστα δεήσῃ νεῶν. καὶ τοσούτῳ γέ τι τῶν κυβερνητῶν οἱ ῥήτορεσ κυριώτεροι ἢ τῶν ναυτῶν ἐκεῖνοι, ὅσον οἱ μὲν πλεόντων εἰσὶ κύριοι τῶν ναυτῶν, οἱ δὲ καὶ αὐτοῦ τοῦ πλεῖν ἢ μὴ τοὺσ κυβερνήτασ· μᾶλλον δὲ ἀμφοτέρων εἰσὶ κύριοι, καὶ τῶν κυβερνητῶν καὶ τῶν ἐμπλεόντων, οἱ ῥήτορεσ. διδάσκουσί γε καὶ πείθουσιν ἐξ ἀρχῆσ πότε καὶ ποῖ πλευστέον· καὶ πάλιν ἡνίκα ἂν τούτου δέῃ κωλύουσιν. ὥστε οὐκ ἴσον μισθώσαντα ὑπηρετεῖν καὶ νικήσαντα ἀποστεῖλαι οὐδὲ τὸ σεσωκέναι τὴν ναῦν, οὐδὲ τοὺσ ἐν τῇ νηὶ σκοπεῖν οἰέται δεῖν ὁ κυβερνήτησ, ἀλλὰ τὸ σχῆμα προσεξετάζειν τοῦ πράγματοσ, ὥσπερ ὁ δήμιοσ οὐκ ἀξιοῖ μεῖζον τοῦ δικαστοῦ φρονεῖν οὐδὲ ἴσον, ὅτι δὴ αὐτὸσ ἀποκτιννύει, εἰ δὲ μὴ, ἀλλ’ ὅτι καὶ αὐτὸσ, ἀλλ’ οἶδεν αὐτὸσ μὲν ὑπηρέτησ ὢν, τοῦτο ἀνάγκῃ ποιῶν, τὸν δὲ μετ’ ἐξουσίασ κρίνοντα τὸ δίκαιον ἐξεπίτηδεσ. ἔτι δὲ ὁ μὲν κυβερνήτησ ἐξ ἡμισείασ τὴν ἰσχὺν ἔχει.

τὸ γὰρ σώζειν μόνον ἐστὶν αὐτοῦ, ἀπέκτεινε δὲ οὐδεὶσ οὐδένα πω τῷ λόγῳ τῆσ τέχνησ, ἀλλ’ ἐάν τινεσ καὶ ναυαγίασ συμβάσησ διαφθαρῶσι, παραιτεῖται καὶ οὐ σεμνύνεται. ὁ δὲ ῥήτωρ οὐ σώζειν οἶδε μόνον, ἀλλὰ καὶ ἀποκτιννύειν καὶ ἐκβάλλειν οὓσ ἄμεινον· ὥστε τέλειον ἐξ ἀμφοτέρων τὸ κράτοσ τῷ ῥήτορι. καὶ ὁ μέν γε κυβερνήτησ οὐδὲ οὓσ σώζει πρὸσ ἀξίαν σώζει, ἀλλ’ ὥσπερ καὶ τὸ παράδειγμα λέγει, οὐκ ἀπεικὸσ ἡγεῖται τοιούτουσ ἐνεῖναί τινασ οἷσ τεθνάναι κρεῖττον ἢ ζῆν· ὁ δὲ ῥήτωρ καὶ τὴν τοῦ σώζειν μερίδα σὺν τῷ δικαίῳ πληροῖ. οὐκοῦν οὐχ ὅμοιον γίγνεται τὸ παράδειγμα, ὅταν δυοῖν ὄντοιν ὁ μὲν ἀμφοῖν ᾖ σὺν τῷ δικαίῳ κύριοσ, ὁ δὲ καὶ θάτερον ἐξ ἡμισείασ ἔχῃ. διὰ ταῦτα ὁ κυβερνήτησ δύο ὀβολοὺσ πραξάμενοσ, ἐὰν ἐξ Αἰγίνησ, ἐὰν δὲ ἐξ Αἰγύπτου, φῂσ, ἢ τοῦ Πόντου, δύο δραχμὰσ, ἐὰν πάμπολυ, ἐκβὰσ παρὰ τὴν θάλατταν καὶ τὴν ναῦν περιπατεῖ ἐν μετρίῳ σχήματι. λογίζεται γὰρ, φῂσ, ὅτι ἄδηλόν ἐστιν οὕστινασ ὠφέληκεν αὐτῶν καὶ οὕστινασ ἔβλαψε, καὶ διὰ ταῦτα οὐ νόμοσ ἐστὶ σεμνύνεσθαι τὸν κυβερνήτην καίπερ σώζοντα ἡμᾶσ. ὁρᾷσ τί λέγεισ; οὐ νόμοσ ἐστὶ, φῄσ. ἀλλὰ τόν γε ῥήτορα νόμοσ, οὐκοῦν καὶ δίκαιον. ἀλλ’ ὁ κυβερνήτησ ἐκεῖνά τε οἶδε καὶ πρὸσ ἐκείνοισ εἰ μὲν καὶ ταῦτα λογίζεται οὐκ ἂν ἔχοιμι εἰπεῖν, ἔστι δὲ καὶ κυβερνήτῃ καὶ παντὶ συνιδεῖν ὅτι κυβερνήτησ μὲν ὅστισ πλείστουσ ἀθρόουσ οὐκ ἔσωσεν ὑπὲρ χιλίουσ, τὸ δὲ τοῦ ῥήτοροσ πλήρωμα ὃ σώζει οὐ κατὰ ναῦν ἐστιν Αἰγυπτίαν, οὐδέ γε ὅλωσ μετρεῖται στόλῳ, ἀλλὰ καὶ λιμένεσ αὐτοὶ καὶ πόλεισ, οὐ μυρίανδροι μόνον ἀντὶ τῶν μυριοφόρων, ἀλλὰ καὶ μετρῆσαι χαλεπαὶ τῇ τῆσ ῥητορικῆσ ὑποπίπτουσι τύχῃ τε καὶ προστασίᾳ. καὶ ὁ μέν γε κυβερνήτησ κατάρασ οὐκ ἔχει τί χρήσεται τῇ τέχνῃ, τοῦ δὲ ῥήτοροσ οὐδέν ἐστι χωρίον ἐξαίρετον. καταχώσει, φησὶν, ἡμᾶσ ὁ μηχανοποιὸσ τοῖσ λόγοισ.

ποίοισ, ὦ Γοργεία κεφαλή; μέχρι μὲν γὰρ ἁπλῶσ μηχανοποιόσ ἐστι, μὴ ὅτι κοσμεῖν ἔχει λόγῳ τὴν τέχνην, ἀλλ’ οὐδὲ τἀκ τῆσ τέχνησ παρέχειν ἑώσ ἂν μὴ νικήσωσιν οἱ ῥήτορεσ· εἰ δὲ μέλλει καταχώσειν τοῖσ λόγοισ, τίσ ἡ τούτων προεστηκυῖα δύναμισ; οὐκοῦν ὅτε καὶ μηχανοποιῷ ῥητορικὴ χρήσιμον, εἴ γέ τι μέλλει περὶ τῆσ τέχνησ ἕξειν εἰπεῖν, πῶσ οὐ πανταχῆ ῥητορικὴ χρήσιμον; ἧττον μὲν οὖν ἴσωσ τούτων ἄτοπα, ἀκόλουθα δὲ ὅμωσ ποιεῖ καὶ παιδοτρίβασ ἰατρῶν ἐντιμοτέρουσ ἄγων. εἰ μὲν γὰρ οὐ ταύτην λέγεισ γυμναστικὴν, ἀλλ’ ἁπλῶσ τὴν ὁπωσοῦν τὸ σῶμα κινοῦσαν, πάντεσ ἄνθρωποι μετέχουσι γυμναστικῆσ· πάντεσ γὰρ ὁπωσοῦν κινοῦνται. καίτοι θαυμάσαιμ’ ἂν εἰ πάντασ ἀμείνουσ εἶναι συγχωρητέον τῶν ἰατρῶν καὶ τεχνικωτέρουσ χρῆσθαι σώματι. εἰ δὲ ἧσ οἱ παιδοτρίβαι προεστᾶσι περὶ ταύτησ λέγει, πῶσ γε ἔνι ταύτην εἰσ ταυτὸν ἄγειν ἰατρικῇ; πᾶσι γὰρ ὑπάρχει ἰδεῖν τοῦθ’ ὅτι χωρὶσ μὲν παιδοτριβῶν πολλὰ γένη τῶν ἀνθρώπων ἄγεται καὶ σώζεται, ἰατρικὴν δ’ εἶναι καὶ μὴ πᾶσι τὸ πᾶν ὡσ εἰπεῖν διαφέρει. ἀλλ’ ἵνα μὴ λόγοσ ἡμῖν λόγον ἐκδέξηται, ἀγαπητὸν ὂν εἰ καὶ τοῖσ ἐπικαίροισ ἐξαρκέσαιμεν, ἐῶ τὸ νῦν εἶναι τὴν ὑπὲρ τούτου διαφοράν.

καὶ ἡ τοῦ νεῖν ἐπιστήμη, φησὶν, ἐκ θανάτου σώζει. ὥστε τί οὐ καὶ ταύτην σεμνύνομεν; ὅτι, ὦ βέλτιστε ‐ οὐδὲν γὰρ οὐδ’ ἡμεῖσ ὑποστελούμεθα αἰσχύνῃ τὸ περὶ τῶν φανερῶν λέγειν ‐ ὁ μὲν κάλλιστα νεῖν εἰδὼσ αὐτὸσ ἀρκούντωσ ἔχει σωθείσ. ἕτερον δ’ οὐδεὶσ πώποτε ἐπινέοντα ἔσωσεν αὑτῷ, ὅτι μὴ ὁ δελφὶσ λέγεται τὸν Μηθυμναῖον Ἀρίονα. ὁ δὲ ῥήτωρ οὐχ αὑτὸν μόνον οὐδὲ ἄλλον ἕνα συσσώζειν, ἀλλὰ καὶ φίλουσ καὶ πόλιν καὶ συμμάχουσ δυνήσεσθαι μεμελέτηκε. καὶ ὅστισ μὲν ἄριστοσ κολυμβητὴσ, τριῶν καὶ τεττάρων πλέθρων οὐκ ἐπινεῖ περαιτέρω, πλὴν εἰ Σκύλλαν εἴποισ· οὐδὲ ὅταν ἐκβῇ τῆσ θαλάττησ ἢ τῆσ λίμνησ ἢ τοῦ ποταμοῦ, χρήσιμον οὐδὲν τὸ νεῖν αὐτῷ· τῷ δὲ ῥήτορι καὶ λίμνασ καὶ πελάγη καὶ ποταμοὺσ ἐπελθεῖν δυνατὸν τῇ τέχνῃ· καὶ μένων οἴκοι καὶ πλέων καὶ καθεζόμενοσ καὶ βαδίζων ὁ αὐτόσ ἐστιν. ἆρ’ ἴσα πρὸσ ἴσα ἀμειβόμεθα; καὶ οὔπω τὸ κυριώτατον εἴρηκα, ἀλλὰ νῦν προσαποκρινοῦμαι, ὅτι, ὦ θαυμάσιε, νεῖν μὲν καὶ σύεσ καὶ αἱ κύνεσ αἱ φαυλόταται πάντων ἐπίστανται, καὶ πολύ γε ἱκανώτερον ἀνθρώπου, καὶ τάσ γε ἐλάφουσ φασὶν ἐπινεῖν ἐπὶ πλεῖστον τῆσ θαλάττησ ἐχομένασ ἀλλήλων, πρώτην καὶ τελευταίαν ἀεὶ γιγνομένην τὴν αὐτὴν ἐκ διαδοχῆσ. τὴν δὲ τοῦ λόγου φύσιν καὶ δύναμιν οὐ λαγωοῖσ καὶ πιθήκοισ οὐδὲ ἐλάφοισ ἐνέθηκεν ὁ πάντα δημιουργήσασ θεὸσ, οἶμαι δὲ οὐδὲ τοῖσ λέουσιν οὐδὲ τῶν ἄλλων ζώων οὐδέσιν, οὔθ’ ὅσα ἐν θαλάττῃ οὔθ’ ὅσα κατ’ ἤπειρον οὔθ’ ὅσα ὑπερπέταται, ἀλλ’ ἐν δυοῖν γένεσι μόνοισ τοῦτο ἵδρυται, προτέρῳ μὲν καὶ τελεωτάτῳ τῷ πάντων ἀρίστῳ, δευτέρῳ δὲ τῷ πάντων τῶν λοιπῶν ἀρίστῳ, δι’ ἓν τοῦτο ὃ ῥητορικὴ παραλαβοῦσα ἄγει καὶ κοσμεῖ τὸν ἔχοντά τε καὶ τοὺσ χρωμένουσ αὔξουσα τὸ προσῆκον αὔξεσθαι κατὰ τὴν φύσιν ἀνθρώπῳ. καίτοι εἰ τοσαῦτα Πλάτων ἐπέδειξεν ὑπὲρ τοῦ κολακείαν εἶναι ῥητορικὴν, ὅσα νῦν ἡμεῖσ ὑπὲρ παντὸσ τοῦ ἐναντίου δείκνυμεν, οὐκ οἶδ’ ὅπωσ ἄμεινον ἐπιστώσατο τὸν λόγον. εἰ δὲ οἰέται παραδειγμάτων φαυλότητι καταισχύνειν αὐτῆσ τὴν ἀξίαν, ἐμοὶ μὲν οὐκ ἔτι τἀπὶ τούτοισ ῥητά·

ἀλλ’ οὔτε ταῦτα ἔχει λόγον ὑγιᾶ κἀκεῖνα τούτοισ ἐοίκεν. δύναιτο δ’ ἄν τισ τὸ τοῦ Ὁμήρου σώζων ἔποσ πρὸσ ἔποσ τὸ ὅμοιον ἀνταποδιδοὺσ ὑπολαμβάνειν, τί δαί; οὐχὶ καὶ αἱ τιτθαὶ τοῖσ παιδαρίοισ ταῦτα λέγουσι καὶ οἱ γραμματισταὶ καὶ οἱ παιδαγωγοί; ὑπερεμπίπλασθαί σε οὐ χρὴ καὶ βαδίζειν ἐν ταῖσ ὁδοῖσ ὅτι χρὴ κοσμίωσ καὶ τοῖσ πρεσβυτέροισ ὑπανίστασθαι καὶ τοὺσ γονέασ φιλεῖν καὶ μὴ θορυβεῖν μηδὲ κυβεύειν μηδ’ ἴσχειν, εἰ βούλει, τὼ πόδ’ ἐπαλλάξ· ἀλλ’ ὅμωσ οὐ διὰ ταῦτα μέγα φρονοῦσιν αἱ τιτθαὶ οὐδὲ ἀξιοῦσι πρὸ τῶν φιλοσόφων εἶναι. ὥστε ἣν ἂν πλείστου θῇσ ἀξία δυοῖν ἴσωσ ἢ τριῶν μνῶν. οἱ δὲ παιδαγωγοὶ καὶ ὑποβαρβαρίζοντεσ ταῦτα νουθετοῦσιν οἱ πολλοὶ καὶ φέρουσιν ἐνίοτε ἀντὶ παιδαγωγῶν θυρωροὶ γιγνόμενοι τοῖσ αὐτῶν δεσπόταισ, ὁπόταν καταλύσωσι τὴν τέχνην· καὶ οὐ μὰ Δία οὐκ εἰ τῶν ῥητόρων ἔλαττον ἕξουσι δυσκολαίνουσιν, οὐδέ γε ἐκεῖνο λέγουσι, τί δή ποτε αὐτοὶ μὲν ὁσημέραι βοῶντεσ καὶ κονδυλίζοντέσ γε ἐνίοτε καὶ οὐχ ὅσον ἀφοσιώσασθαι νουθετοῦντεσ οὐκ ἀνεσπάκασι τὰσ ὀφρῦσ, οὐδὲ εἰσ τὴν προεδρίαν ὠθίζονται, οὐδὲ τὴν τοῦ τὰ μέγιστα τῶν ἀνθρωπείων πραγμάτων ἐπίστασθαι δόξαν οὐδέπω καὶ νῦν εἰλήφασιν· οἱ δὲ φιλόσοφοι σεμνύνονται καὶ γαυριῶσι καὶ πρωτείων ἀντιποιοῦνται καὶ μεγάλουσ αὑτοὺσ ἄγουσι καὶ ταῦτα λέγοντεσ ἐν αὑτοῖσ, καὶ οὔτε τοῖσ ῥήτορσιν ὑπείκουσιν οὔτε τοῖσ παιδαγωγοῖσ ἴσον οἰόνται δεῖν φρονεῖν. ἔγραφον δ’ ἂν καὶ τὴν τέχνην, εἰ μὴ μειρακιῶδεσ.

οὐ μὴν ἀλλ’ ἔν γε τοῖσ ἄνω λόγοισ ἐπειρώμην δεικνύειν ὅτι ῥητορικὴ διὰ πάντων τῶν τῆσ ἀρετῆσ μορίων διήκει, φρονήσει μὲν εὑρεθεῖσα, εὑρεθεῖσα δὲ ὑπὲρ δικαιοσύνησ, σωφροσύνῃ δὲ καὶ ἀνδρείᾳ φυλαττομένη. τοῦτο δὲ καὶ κατὰ τούτουσ τοὺσ λόγουσ αὐτῆσ ἰδεῖν ἔστιν. ἔστι μὲν γὰρ δή που ῥητορεύειν τὸ τὰ δέοντα ἐξευρεῖν καὶ τάξαι καὶ τὰ πρέποντα ἀποδοῦναι μετὰ κόσμου καὶ δυνάμεωσ. φαίνεται δὲ ἡ μὲν εὑρ́εσισ κατὰ τὴν φρόνησιν ἔχουσα, εἴπερ ἀμήχανον φρονήσεωσ ἀπολειπόμενον τῶν χρησίμων εὑρεῖν ὁτιοῦν, ἡ δὲ σωφροσύνη κατὰ τὴν διαχείρισιν οὖσα καὶ τὴν τῶν ἡγουμένων τε καὶ εἰκότων συμφωνίαν· ἀντὶ δὲ αὖ τῆσ δικαιοσύνησ τὸ πρέπον τίθει. τοῦτο δέ ἐστιν ὁποῖα ἄττα καὶ ὁπόσα ἑκάστῳ προσήκει τῷ πράγματι σῶσαι. ἀλλὰ μὴν ἀνδρείασ ἐκ τοῦ εὐθέοσ οὐδὲν οὕτω μετέχειν ὡσ ὁ λόγοσ βούλεται. τὸ γὰρ ταπεινὸν καὶ ἀγεννὲσ οὐδὲν οὕτωσ ὡσ ὁ λόγοσ ἐξορίζει καὶ ὑπερφρονεῖ. εἰε͂ν. ἐχόντων δὴ τούτων οὕτωσ τίνοσ ὧν εἶπον λαβόμενον κακίζειν ἔνεστι τὴν ῥητορικήν; ἢ τίσ ἄμεινον καὶ καθαρώτερον ἐκ τῶν εἰκότων ἀνθρώπῳ προσφέροιτ’ ἂν ἢ ὅστισ δύναιτο ὁποίουσ χρὴ καὶ ὁπόσουσ καὶ πρὸσ ὁποίουσ καὶ οὕστινασ δεῖ ποιεῖσθαι τοὺσ λόγουσ, ἢ πῶσ ἔξω τῆσ τοιαύτησ δυνάμεωσ ἔνεστιν ἢ πολλοῖσ ἢ ὀλίγοισ ὀρθῶσ διαλεχθῆναι; ἢ πῶσ ἀδελφῷ προσομιλεῖν, νεωτέρῳ ἢ πρεσβυτέρῳ λέγω, ἢ πῶσ γονεῦσιν, ἢ πῶσ ἑταίροισ, ἢ πῶσ εἰδόσιν, ἢ πῶσ ἀγνοοῦσιν, ἢ πολεμίοισ, ἢ συμμάχοισ, ἢ τρυφῶσιν, ἢ δεομένοισ, ἢ μυρία ἄν τισ ἕτερα ἐπιδιαιροῖ; ὁ γὰρ τὸ πρέπον τῶν λόγων ἐξητακὼσ πανταχοῦ καὶ τὸν καιρὸν εἰδὼσ καὶ δυνάμενοσ ταῦθ’ ὥσπερ οἶδε καὶ περαίνειν, οὗτόσ ἐστιν ὁ μόνοσ πᾶσιν οἷσ εἶπον χρῆσθαι δυνάμενοσ, οὗτοσ ὁ νουθετῶν ἀνύτειν, οὗτοσ ὁ κατηγορῶν πιστεύεσθαι, οὗτοσ ὁ πανταχοῦ κρείττων τοῦ κατὰ ταῦτα ἀπολειπομένου. καὶ μὴν ὅ γε εἰδὼσ τί δεῖ λέγειν οἶδε τί δεῖ σιωπῆσαι καὶ πότ’ ἄμεινον εἰπεῖν καὶ πότ’ ἐᾶσαι, ὥσπερ καὶ ὅστισ οἶδε πότε πλεῖν καιρὸσ, οὐκ ἀγνοεῖ καὶ πόθ’ ὁρμεῖν· ὅστισ δὲ λόγου καὶ σιωπῆσ καιρὸν ἐπίσταται, κατ’ οὐδέτερον τούτων ἁμαρτήσεται.

ὁ δὲ μήτε λέγων μήτε σιωπῶν οὐδέποτε ἐκ τῶν εἰκότων κατὰ γοῦν τὴν τέχνην. οὐκ ἄρα τοῦ φιλοσόφου μᾶλλον ἢ τοῦ ῥήτοροσ εἰδέναι πότε χρὴ σιωπᾶν. καὶ μὴν ὅστισ γε ἃ προσήκει λέγειν οἶδεν οἶδεν ἃ πράττειν προσήκει. οὐδεὶσ γάρ ἐστιν ὅστισ ἃ προσήκει πράττειν εἰπεῖν εἰδὼσ ἃ προσήκει πράττειν ἀγνοεῖ, οὐδὲ ὅστισ ἀγνοῶν ἃ προσήκει πράττειν εἰπεῖν ἔχει. καὶ μὴν ὅ γε εἰδὼσ ἑτέρῳ τί πρακτέον οἶδε καὶ τί αὑτῷ δή που, ὥσπερ γε καὶ ὅστισ διψῶντα ἕτερον παύειν ἑαυτὸν οὐκ ἀγνοεῖ. ὁ αὐτὸσ ἄρα ἐκ τοῦ λόγου φαίνεται λέγειν τε ἃ δεῖ καὶ πράττειν δυνάμενοσ καὶ ὁ αὐτὸσ περὶ ἀμφοτέρων κατὰ τὸ εἰκὸσ ἁμαρτών. ταῦτ’ ἄρα καὶ οἱ παλαιοὶ συνῆπτον τὰσ δυνάμεισ καὶ οὐ διέκρινον. ἀλλ’ Ὅμηροσ μὲν ἔφη τὸν Φοίνικα ὑπὸ τοῦ Πηλέωσ πεμφθῆναι τῷ Ἀχιλλεῖ μύθων τε ῥητῆρ’ ἔμεναι πρηκτηρά τε ἔργων, ὡσ τὸν αὐτὸν εἰδότα ἅ τε δεῖ λέγειν καὶ ἃ πράττειν ἄμεινον. ταῖσ ἀγοραῖσ προσέθηκεν, οὐ τῷ πολέμῳ, ὡσ ἀμείνω τὸν ῥήτορα ὄντα ὅταν λέγῃ περὶ τῶν πρακτέων, ἢ ὅταν αὐτὸσ πράττῃ τὴν πρᾶξιν. εἰκότωσ. ὅσῳ γὰρ βέλτιον ἄρχειν ἢ διακονεῖν, τοσούτῳ λέγειν τὰ δέοντα βέλτιον ἢ πράττειν. ὁ μὲν γὰρ οἶμαι πολλοῖσ σύμβουλοσ γίγνεται, ὁ δὲ ἀνθ’ ἑνὸσ ἄλλου τινὸσ γίγνεται. ὥσπερ οὖν τοὺσ ἀρχιτέκτονασ τῶν τεκτόνων ἀνάγκη προέχειν, ὄντασ ὅμωσ περὶ ταῦτα ἃ τῆσ τῶν τεκτόνων ἐστὶν ἐμπειρίασ, οὕτω τοὺσ ἐν ταῖσ ἀγοραῖσ καὶ τοῖσ λόγοισ προέχοντασ τῶν τούτοισ ὑπηρετούντων βελτίουσ ὁ ποιητὴσ ἔθηκε καὶ προσεῖπεν ἀριπρεπεῖσ, μάλα ὀρθῶσ προσειπών. ὁ μὲν γὰρ ἐν πολλοῖσ πράττων οὐκ ἔκδηλοσ γίγνεται· πολλοὶ γὰρ οἱ μετέχοντεσ·

ὁ δὲ εἰσ τὸ μέσον λέγων ἅπαντασ ἐφέλκεται καὶ πάντεσ εἰσ αὐτὸν ὁρῶσιν· ὁ δ’ ἀσφαλέωσ ἀγορεύει, αἰδοῖ μειλιχίῃ, μετὰ δὲ πρέπει ἀγρομένοισιν. εἰσ γὰρ ἕτερα αὖ παραπλήσια σχεδὸν αὐτομάτωσ ἥκει φέρων ὁ λόγοσ· ἐν οἷσ Ὅμηροσ σαφῶσ μαρτυρεῖ ὅτι οὐ κολακεύων ὁ ῥήτωρ λέγει οὐδὲ ὑποπεπτωκὼσ, οὐδὲ τὸν δεῖνα ἢ τὸν δεῖνα θαυμάζων, οὐδὲ ἐπίκαιρον ἡδονὴν διώκων, ἄλλοσ ἄλλοθι γιγνόμενοσ, ὥσπερ οἱ ὀψοποιοὶ χάριν ἡδονῆσ ἑτέρου, οὐδὲ σχηματιζόμενοσ ὡσ δοῦλοσ τῶν ἀεὶ δυναμένων, ἀλλ’ ἀσφαλῶσ ἀγορεύει, φησί. τὸ δὲ ἀσφαλῶσ ἔστιν ἀπταίστωσ. ἀμήχανον δὲ ἀπταίστωσ λέγειν ὅστισ μὴ ὑγιῶσ λέγει. αἴτιον δὲ τούτου φησὶν ὅτι αἰδοῖ μειλιχίῃ, οὐ τὸ ἀναιδέστατον ἦθοσ τὸ τοῦ κόλακοσ λαμβάνων ἐν τῇ ψυχῇ καὶ ἀναματτόμενοσ, ἀλλ’ αἰδούμενοσ. τοῦ γὰρ τοιούτου καὶ τοὺσ λόγουσ ἀνάγκη κοσμίουσ εἶναι, κόσμον δὲ καὶ τάξιν ἔχοντα κρατεῖν. Ἡσίοδοσ δ’ αὖ φησι καὶ τοὺσ βασιλέασ θείᾳ μοίρᾳ καὶ δόσει γίγνεσθαι λόγων μετόχουσ, λέγων ὅτι ἡ Καλλιόπη καὶ βασιλεῦσιν ἅμ’ αἰδοίοισιν ὀπηδεῖ. ὅντινα τιμήσουσι Διὸσ κοῦραι μεγάλοιο, γιγνόμενόν τ’ ἐσίδωσι διοτρεφέων βασιλήων, τῷ μὲν ἐπὶ γλώσσῃ γλυκερὴν χείουσιν ἀοιδὴν, τοῦ δ’ ἔπε’ ἐκ στόματοσ ῥεῖ μείλιχα· οἱ δέ τε λαοὶ πάντεσ ἐσ αὐτὸν ὁρῶσι διακρίνοντα θέμιστασ ἰθείῃσι δίκῃσιν· ὁ δ’ ἀτρεκέωσ ἀγορεύων αἶψά τε καὶ μέγα νεῖκοσ ἐπισταμένωσ κατέπαυσε· σχεδὸν οὐ μόνον κατὰ ταὐτὰ, ἀλλὰ καὶ ταὐτὰ ἄντικρυσ Ὁμήρῳ λέγων, μᾶλλον δὲ πολὺ κυριώτερον καὶ λαμπρότερον οὗτοσ τῇ ῥητορικῇ συναγορεύων, ὁπότ’ οὐ μόνον πράττειν τὰ δέοντα τὸν αὐτὸν ὅνπερ λέγειν τὰ δέοντα τίθησιν, ἀλλὰ καὶ τοὺσ ἀρίστουσ τῶν βασιλέων ῥητορικῆσ φησι μετουσίᾳ γίγνεσθαι τοιούτουσ. καὶ προστίθησι τοὔνεκα γὰρ βασιλῆεσ ἐχέφρονεσ, οὕνεκα λαοῖσ βλαπτομένοισ ἀγορῇφι μετάτροπα ἔργα τελεῦσι, ῥηιδίωσ μαλακοῖσι παραιφάμενοι ἐπέεσσι·

ἐρῶ δὲ οὐ μῦθον ἄλλωσ αὐτὸν εἰσ αὑτὸν τελευτῶντα, ἀλλὰ καὶ ἐνταῦθα ἡ παρὰ τῶν πραγμάτων προσέσται πίστισ, ἵν’ ὡσ ἀληθῶσ καὶ τὴν τοῦ Ἀμφίονοσ ῥῆσιν ἀνταποδῶ καὶ τὸν Ζῆθον ἀναμνησθῶμεν εἰπεῖν, εἰ μὴ κατὰ τὸν Εὐριπίδην εἷσ ἀμφοτέρουσ ποιήσει τοὺσ λόγουσ, ἀλλὰ κατ’ αὐτοὺσ ἐκείνουσ διελώμεθα. δύ’ ἐν τούτοισ μαρτυρῶν, ὅτι τε ἡ ῥητορικὴ σύνεδροσ τῆσ βασιλικῆσ καὶ ὅτι περὶ τὸν αὐτόν ἐστι τό τε τοῦ ἐχέφρονοσ πρόσρημα καὶ τὸ λέγειν καλῶσ. ὥστε διαιρεῖν τὰ τοῦ δήμου διάφορα, δεικνύει ἐν ᾗ μοίρᾳ πρόσθεν ἔθηκε τοὺσ λόγουσ, ἐν ταύτῃ τὴν σωφροσύνην, καὶ πάλιν αὖθισ ὡσ οὐχ ὑπ’ ἀνοίασ τοὺσ ῥήτορασ ὄντασ καὶ ἐχέφρονασ, ῥητορικῆσ μὲν ἀρχὴν φρόνησιν καὶ σωφροσύνην τιθεὶσ, ταύτασ δ’ αὖ συνάψασ πρὸσ ἀλλήλασ, τήν τε βασιλικὴν καὶ δικαστικὴν, ὀρθῶσ ἀγορεύων Ἡσίοδοσ καὶ τὰσ Μούσασ ἀμειβόμενοσ δικαίωσ, παρ’ ὧν καὶ τὸ δύνασθαι περὶ τούτων λέγειν παρειληφὼσ ἦν. οὐκοῦν οἱ μὲν ἐχέφρονεσ περὶ τούτων λέγουσι τὰ δέοντα, οἱ δὲ βασιλεῖσ λέγειν εἰδότεσ εἰσὶν ἐχέφρονεσ, οὐ μόνον ἵν’ αὐτοὶ τὰ δέοντα πράττωσιν, ἀλλ’ ἵνα καὶ ἑτέρουσ παρασκευάζωσιν. ἔστιν ἄρα ῥητορικῆσ ἔργον καὶ φρονεῖν ὀρθῶσ καὶ μὴ μόνον αὑτὸν ἃ δεῖ πράττοντα, ἀλλὰ καὶ ἑτέρουσ πείθοντα ἃ δεῖ πράττειν παρέχεσθαι, καὶ ὅλωσ εἶναι βασιλικόν. οὐκ ἀποστατεῖ δὲ οὐδὲ ἡ παροιμία τούτων ἡ λέγουσα οἱο͂σ ὁ τρόποσ, τοιοῦτον εἶναι καὶ τὸν λόγον· καὶ πάλιν τὸ ἕτερον ὡσαύτωσ. οὕτω καὶ τοῖσ παρ’ ἡμῶν λόγοισ, μᾶλλον δὲ οἷσ αὐτὸσ ὑποτίθησιν ὁ λόγοσ, καὶ τῇ παρὰ τῶν πραγμάτων μαρτυρίᾳ καὶ τῇ παρὰ τῶν ἐντιμοτάτων ποιητῶν καὶ τῇ τῶν παροιμιῶν πίστει παρ’ ἡμῖν τἀληθέσ ἐστιν. εἰ δὲ δεῖ καὶ μῦθον λέγειν, δέδοικα μὲν ἐγὼ μὴ καὶ ταῖσ γραυσὶν ἡμᾶσ ἐξούλησ ὀφλεῖν ἐπισκώπτων φῇ τισ ἀνὴρ κωμικόσ. νεωστὶ γὰρ τῶν ἀνθρώπων γεγονότων καὶ τῶν ἄλλων ζώων θόρυβοσ πολὺσ ἦν κατὰ τὴν γῆν καὶ ταραχή.

οὔτε γὰρ αὐτοί σφισιν εἶχον ὅ τι χρήσονται, οὐδὲ γὰρ ἦν οὐδὲν τὸ συνάγον, ἀλλ’ οἱ μείζουσ τοὺσ ἐλάττουσ ἦγον, οὔτε τοῖσ ἄλλοισ ζώοισ εἶχον ἀνταρκεῖν· πᾶσι γὰρ πάντων ἀπελείποντο ἄλλοτε ἄλλων, τάχει μὲν τῶν πτηνῶν ἁπάντων ‐ ὅπερ οὖν Ὅμηροσ ἔφη τοὺσ Πυγμαίουσ πάσχειν ὑπὸ τῶν γεράνων, πᾶσι τοῖσ τότε ὑπὸ πάντων συνέβαινε τῶν ἀλκίμων ὀρνίθων ‐ κατ’ ἰσχὺν δ’ αὖ πόρρω καὶ τῶν λεόντων καὶ τῶν κάπρων καὶ πολλῶν ἄλλων ἦσαν· ὥστ’ ἀπώλλυντο σιγῇ. καὶ μὴν τῇ γε κατασκευῇ τοῦ σώματοσ οὐ μόνον τῶν προβάτων, ἀλλὰ καὶ τῶν κοχλιῶν ἀπελείποντο, οὐδεὶσ αὐτῶν ὑπάρχων αὐτάρκησ. φθειρομένου δὲ οὕτω τοῦ γένουσ καὶ κατὰ μικρὸν ὑπορρέοντοσ κατιδὼν ὁ Προμηθεὺσ ἀεί πωσ ὢν φιλάνθρωποσ ἀνέρχεται πρεσβευτὴσ ὑπὲρ τῶν ἀνθρώπων, οὐχ ὑπὸ τῶν ἀνθρώπων πεμφθεὶσ, οὐδὲ γὰρ πρέσβεισ πέμπειν ἦν πω τότ’ εἰδέναι, ἀλλ’ αὐτὸσ ἀφ’ ἑαυτοῦ. ὁ δὲ Ζεὺσ τοῦ τε Προμηθέωσ ἀγασθεὶσ δίκαια λέγοντοσ καὶ ἅμα καθ’ ἑαυτὸν εἰληφὼσ λογισμὸν τοῦ πράγματοσ, τῶν αὑτοῦ παίδων Ἑρμῆν κελεύει ῥητορικὴν ἔχοντα ἐλθεῖν εἰσ ἀνθρώπουσ. ὁ μὲν οὖν Προμηθεὺσ καθ’ ἕκαστον ἅπασι τάσ τε αἰσθήσεισ καὶ τἄλλα μέλη τοῦ σώματοσ ἦν συμπεπλακὼσ πρότερον, τὸν δὲ Ἑρμῆν οὐχ οὕτωσ ἐκέλευσεν ὥσπερ θεωρικοῦ διάδοσιν διελεῖν, ἵνα πάντεσ ῥητορικῆσ ἐφεξῆσ μετέχοιεν, ὥσπερ ὀφθαλμῶν καὶ χειρῶν καὶ ποδῶν, ἀλλ’ ἐπιλεξάμενον τοὺσ ἀρίστουσ, καὶ γενναιοτάτουσ καὶ τὰσ φύσεισ ἐρρωμενεστάτουσ, τούτοισ ἐγχειρίσαι τὸ δῶρον, ἵν’ ὁμοῦ σφᾶσ τε αὐτοὺσ καὶ τοὺσ ἄλλουσ σώζειν ἔχοιεν. ἀφικομένησ δὲ ῥητορικῆσ εἰσ ἀνθρώπουσ οὕτωσ ἐκ θεῶν ἠδυνήθησαν μὲν οἱ ἄνθρωποι τὴν μετὰ τῶν θηρίων δίαιταν χαλεπὴν ἐκφυγεῖν, ἐπαύσαντο δὲ ἐχθροὶ πάντεσ ὄντεσ ἀλλήλοισ ἐν κύκλῳ, κοινωνίασ δ’ εὑρ͂ον ἀρχήν.

καταβάντεσ δὲ ἐκ τῶν ὀρῶν ἄλλοι κατ’ ἄλλα μέρη τῆσ οἰκουμένησ ἐπλησίασαν, τό γε πρῶτον ὕπαιθροι, μετὰ δὲ τοῦτο ἤδη λόγου νικήσαντοσ πόλιν τε κατεσκευάσαντο καὶ διεκρίθησαν οὐχ ὥσπερ πρότερον ὡσ ἔτυχεν, ἀλλ’ εἴσ τε συντάξεισ κοινωνιῶν καὶ τοὺσ πόλεων ἡγεμόνασ νόμουσ ἔθεντο καὶ ἄρχοντασ καὶ πολιτείαν ἐνόμισαν, καὶ θεοῖσ χαριστήρια ἀνήγαγον, πρώτασ ἀπαρχὰσ ποιησάμενοι τὰσ ἀπὸ τῶν λόγων, αἷσ ἔτι καὶ νῦν χαίρειν μάλιστα τοὺσ θεοὺσ λόγοσ αἱρεῖ, ὅτι καὶ γνωρίσαι πρῶτον αὐτοῖσ τοὺσ θεοὺσ ὑπῆρξεν ἐντεῦθεν. οὕτωσ ἄνθρωποσ ἤρθη μέγασ ἐξ ἀσθενοῦσ καὶ σαθροῦ τοῦ κατ’ ἀρχὰσ, καὶ πρόσθεν καταφρονούμενοσ ὡσ οὐδὲν πρᾶγμα κύριόσ ἐστιν ἐξ ἐκείνου τοῖσ ἐν τῇ γῇ, τοῦτο ὅτι βούλεται χρῆσθαι, πρόβλημα ποιησάμενοσ ἀντ’ ἄλλου φυλακτηρίου τὸν λόγον. καὶ ὁ μὲν μῦθοσ ἡμῖν ταύτην ἐχέτω τὴν τελευτὴν, οἶμαι κεφαλὴν οὐδὲν ἄτιμον εἰληφώσ. ὅτι δ’ οὐκ ἄλλωσ μῦθοσ ταῦτα οὐδ’ ὄναρ, ἀλλ’ ὕπαρ, καὶ ὁ τῶν· πραγμάτων αὐτῶν ἐστι λόγοσ δῆλον ἐξ αὐτῶν. οὐκοῦν οὐ μόνον ἐξ ἀρχῆσ ῥητορικῆσ δύναμισ διώρισε ταῦτα καὶ κατέστησεν, ἀλλὰ καὶ τὰσ ἐκ πλείστου τῶν πόλεων οἰκουμένασ ἔτι καὶ νῦν ῥητορικὴ συνέχει τε καὶ κοσμεῖ, πρὸσ τοὺσ παρόντασ ἀεὶ κόσμουσ ζητοῦσα τὸ πρόσφορον. ὥσπερ γὰρ ἔφην ἀρτίωσ, ἡ μὲν νομοθετικὴ θεῖσα τοὺσ νόμουσ εὐθὺσ ἀπήλλακται, καὶ ἡ δικαστικὴ μετὰ τὴν ψῆφον οὐδὲν πολυπραγμονεῖ, ἡ δὲ ὥσπερ τισ ἄγρυπνοσ φρουρὸσ οὐ καταλύει τὴν φυλακὴν, ἀλλ’ ἐκείναισ τε συνῆν ἐξ ἀρχῆσ ἡγουμένη τε καὶ προδιδάσκουσα καὶ καθ’ αὑτὴν αὖθισ ἕκαστα ἐπέρχεται, εἰσηγουμένη, πρεσβεύουσα, ἀεὶ τὸ παρὸν συντιθεμένη· καὶ οὐδ’ ἂν πάντα τἀδικήματα καὶ ἁμαρτήματα ἐξ ἀνθρώπων ἀπέλθῃ, οὐδὲν μᾶλλόν ἐστιν ἄχρηστον, ὥσπερ νόμων οὐδὲ δικαστῶν οὐδὲν ἄν που δέοι τούτου συμβάντοσ·

ἀλλὰ ἑώσ ἂν ᾖ τὸ χρῆσθαι καὶ καθ’ αὑτοὺσ ἀλλήλοισ καὶ τοῖσ ἄλλοισ, τὰ ἔργα τῇ ῥητορικῇ σώζεται. οὐ μόνον δὲ τῶν ἄλλων ζώων τῇ τοῦ λόγου φύσει προέχοντεσ τοσοῦτον ἐσμὲν πρότεροι, ἀλλ’ οὐδὲ τῶν ἄλλων ζώων οὐδὲ τῶν ὁμοφύλων τοσοῦτον διαφέρει παρ’ οὐδὲν τῶν ἰδίων ὡσ ἄνθρωποσ ἀνθρώπου παρὰ τὸν λόγον. οὐ τοίνυν οὐδὲ ἐν ἀνθρώποισ αἵ γε ἄλλαι δυνάμεισ τοσοῦτον παραλλάττουσιν ἢ διαρκοῦσιν. ὁ μὲν γὰρ χρήμασι νικῶν ἕνα καὶ δύο ἴσωσ νικᾷ, τριῶν δὲ ὁμοῦ καὶ τεττάρων ἀναμιξάντων τὰσ οὐσίασ οὐκ ἂν εἰή πλουσιώτεροσ· εἰ δὲ καὶ τεττάρων, ἀλλ’ οὐ δὶσ τοσούτων· εἰ δέ τοι καὶ πολλαπλασίων, ἀλλ’ οὐ πάντων τῶν ἐν τῇ πόλει· εἰ δὲ καὶ πάντων τῶν ἐν τῇ ἑαυτοῦ, ἀλλ’ οὐ δή που καὶ τῶν ἀστυγειτόνων· εἰ δὲ κἀκείνων, ἀλλ’ οὐκ ἀμφοῖν γε ὁμοῦ, πολὺ δὲ οἶμαι καὶ μᾶλλον οὐ τῶν κατὰ πᾶσάν γε ὁμοῦ τὴν Ἑλλάδα, παντάπασι δὲ ἀμήχανον τῶν κατὰ πᾶσαν τὴν ἤπειρον. ὁ δὲ δὴ λόγῳ νικῶν ὁμοίωσ καθ’ ἕκαστον καὶ πάντων ἀθροισθέντων ἐστὶν ἔμπροσθεν, καὶ ὅσον κρατεῖ, μένει διηνεκὲσ αὐτῷ, καὶ οὐκ ἀπόλλυσιν. οὐ γὰρ δὴ συνεισενεγκεῖν γε ἔστιν ὥσπερ χρήματα, οὐδὲ ἐράνῳ τὸ ἔλλειμμα ἀναπληρῶσαι. καὶ ὁ μέν γε κατ’ ἰσχὺν προφέρων εἰ καὶ ἑνὸσ εἰή κρείττων, ὑπὸ δυοῖν γ’ ἂν αὐτὸν κατείργεσθαί φησι καὶ Ἀρχίλοχοσ καὶ ἡ παροιμία. εἰ δ’ οὖν καὶ ἀμφοτέρων ὑπερέχοι, ῥᾴδιον εὑρεῖν ὁπόσοι κρείττουσ περιφανῶσ γένοιντο. ἔφη Ὅμηροσ, τὴν κατ’ ἰσχὺν ὀνομάζων. ἀλλ’ οὐχὶ λόγουσ γ’ ἂν ἀμείνουσ σύμπαντεσ παράσχοιντο ἑνὸσ τοῦ καθ’ ἕκαστον ὑπερφέροντοσ, οὐδὲ συμφερτῇ ἀρετῇ τοῦτο κρίνεται, ἀλλ’ εἷσ καὶ πολλοὶ τὸ ἴσον δύνανται, τὸ ἐπιβάλλον τῆσ ἥττησ σώζων ἕκαστοσ ὥσπερ ἐν κάλλει. ἑώσ γὰρ ἂν μὴ παρ’ αὐτοῦ τὸ κρεῖττον παρέλθῃ, ἥ γε κοινωνία καὶ τὸ πλῆθοσ οὐδενὸσ ἄξιον, οὐδ’ ἂν τὴν Δαρείου στρατιὰν ἄγῃσ.

ᾧ καὶ μεγίστῳ δείκνυται ὅση τισ ἡ τῷ λόγῳ πρὸσ τὸ καλὸν συγγένεια, καὶ ὅτι τοῦτ’ ἐν ψυχῇ λόγοι, ὅπερ κάλλοσ ἐν σώματι. καίτοι καὶ περὶ τούτου τοῦ μέρουσ ἔχοι τισ ἂν εἰπεῖν ὅτι κάλλοσ μὲν χρόνοσ ἐξελέγχει ῥᾳδίωσ, ἀμέλει καὶ τὸ τῆσ ὡρ́ασ ὄνομα αὐτῷ συγκεκλήρωται· οἱ δὲ λόγοι τῷ χρόνῳ συμπροβαίνουσι, καὶ τούσ γε βελτίστουσ αὐτῶν οὐδὲν οὕτωσ ὡσ χρόνοσ δείκνυσιν, ὥσπερ τὸν δίκαιον ἄνδρα ἔφη Σοφοκλῆσ μόνῳ τῷ χρόνῳ φαίνεσθαι· τὸ τῆσ προσθήκησ ἀφαιρῶ, ὅτι οὐ μόνον τῷ χρόνῳ οἵ γε δὴ λόγοι, ἀλλὰ καὶ παραχρῆμα ἅπτεσθαι πεφύκασι, καὶ μόνων τούτων τὴν ὡρ́αν ἀθάνατον εἶναι συμβέβηκε. καὶ ὁ μὲν χρήματα κεκτημένοσ οὓσ ἂν εὖ ποιεῖν οἰήται δεῖν, ἀφαιρῶν ὧν ἔχει ποιεῖ, ὥστ’ ἐλάττω τὰ λοιπὰ καθίστησι τοῖσ προειμένοισ· εἰ δὲ δὴ καὶ συνεχῶσ ἐμμείναι τῇ τοιαύτῳ φιλονεικίᾳ, ταχὺ δή που τοῦ ταῦτα ἐπικουρήσοντοσ αὐτῷ προσδεήσεται· ἡ δὲ τῶν λόγων κτῆσισ καὶ δύναμισ παρὰ τὴν χρῆσιν οὐκ ἀναλίσκεται, ἀλλ’ εἰ οἱο͂́ν τε εἰπεῖν, καὶ μάλιστα τούτῳ αὔξεσθαι πέφυκε. τὸ δὲ αἴτιον ὅτι χρήματα μὲν κάτωθεν λαμβάνομεν ἐκ τῶν μετάλλων καὶ λιθοτομιῶν καὶ παρὰ σκυθρωπῶν τῶν ἔργων, λόγοι δὲ ἡμῖν παρὰ τῶν οὐδὲν ἀπολλύντων δι’ ὧν ἡμᾶσ εὖ ποιοῦσιν ἥκουσι. τῆσ οὖν θείασ φύσεωσ εἰκότωσ μετέχουσι μόνοι. καὶ μὴν νόσουσ μὲν εἴ τισ ἐξ ἀνθρώπων ἀνέλοι τῷ λόγῳ, μηδὲν δεῖν ἰατρικῆσ ἔστ’ εἰπεῖν, ὥσπερ μηδὲν δεῖν κυβερνήτου μὴ πλέοντι· ῥητορικῇ δὲ οὐ μόνον εἰ καὶ πάντα τὰ τῶν ἰδιωτῶν ἁμαρτήματα, ἀλλ’ εἰ καὶ πόλεμοι πάντεσ ἐξ ἀνθρώπων ἀπέλθοιεν, οὐκ ἄπορα τὰ πράγματα, οὐδὲ πέπτωκεν αὐτῆσ ἡ δύναμισ ὥσπερ ῥίζησ ὑφαιρεθείσησ.

ἔτι γὰρ μᾶλλον αἱ πανηγύρεισ καὶ τὰ τῆσ εἰρήνησ χαρίεντα τοῦ παρ’ αὐτῆσ κόσμου προσδεῖται, καὶ νὴ Δία αἵ τε θεῶν τιμαὶ καὶ ἡρώων καὶ ὅσαι τοῖσ ἀγαθοῖσ τῶν ἀνδρῶν ὀφείλονται δικαίωσ εὐφημίαι. πάντα γὰρ ταῦτα ἐπέρχεται καὶ κοσμεῖ καὶ πᾶσιν αὐτὴ πρέπουσα ὁμοίωσ φαίνεται. εἰ δὲ δὴ καὶ κοινωνήσειέ τινι τῶν ἄλλων τεχνῶν καὶ δυνάμεων, Ἡράκλεισ, ὡσ οὐδ’ εἰπεῖν ἔστιν ὡσ ἐκφαίνει τὸ παρ’ αὐτῆσ. οἱο͂ν ἰατρὸσ εἰ προσλάβοι ῥητορικὴν, τῆσ ἰατρικῆσ αὐτῆσ μάλιστα οὕτω τὴν χάριν εἴσεται. εἰ γὰρ προσέλθοι τὸ δύνασθαι πείθειν τοῖσ ἄλλοισ τοῖσ ὑπάρχουσιν αὐτῷ κατὰ τὴν τέχνην, τί κωλύει προθεραπεύειν τὰ πολλὰ τῇ ῥητορικῇ, πρὶν τῶν τῆσ ἰατρικῆσ ὀργάνων ἅψασθαι, τῷ σοφωτάτῳ τῶν φαρμάκων, ἔφη τισ, χρώμενον; μετὰ τοίνυν τῆσ στρατηγικῆσ γενομένη πολλῷ μᾶλλον σώζειν αὐτὰ τὰ τῆσ στρατηγικῆσ πέφυκεν· ἃ δὴ καὶ Ὅμηροσ πανταχοῦ σαφῶσ δηλοῖ ὣσ εἰπὼν ὤτρυνε μένοσ καὶ θυμὸν ἑκάστου καὶ ὣσ ἔφαθ’, οἱ δ’ ἄρα μᾶλλον ἐπ’ Ἀργείοισιν ὄρουσαν καὶ τοῖσι δ’ ἄφαρ πόλεμοσ γλυκίων γένετ’ ἠὲ νέεσθαι ἐν νηυσὶ γλαφυρῇσι φίλην ἐσ πατρίδα γαῖαν. τοιαῦτ’ ἀεὶ τοῖσ λόγοισ προστίθησιν. ἐκφανέστατα δὲ αὐτὸ καὶ μόνον οὐχ ὑπὸ κήρυκοσ βεβαιοῖ, ποιήσασ τὸν Ἀγαμέμνονα τῶν μὲν ἀσπίσι καὶ κορύθεσσι καὶ ἔγχεσι πεφρικυίασ τὰσ τάξεισ παρεχομένων Αἰάντων ἅπαντασ λαβεῖν τὸν θυμὸν εὐχόμενον τοῖοσ πᾶσιν θυμὸσ ἐνὶ στήθεσσι γένοιτο· τοῦ δὲ τὰ βέλτιστα συμβουλεύσαντοσ τῷ στρατοπέδῳ Νέστοροσ δέκα τοὺσ πάντασ συμβούλουσ μὴ χείρουσ λαβεῖν. τοιοῦτοι γὰρ, ἔφη, δέκα μοι συμφράδμονεσ εἰε͂ν, Ἀχαιῶν· τῷ κε τάχ’ ἠμύσειε πόλισ Πριάμοιο ἄνακτοσ χερσὶν ὑφ’ ἡμετέρῃσιν ἁλοῦσά τε περθομένη τε· θεὶσ τὴν ῥητορικὴν τῆσ στρατηγικῆσ τοσούτῳ κυριωτέραν, ὅσῳ δέκα ἄνδρεσ δέκα μυριάδων ἐλάττουσ ἀριθμῷ·

εἰκότωσ. οὐ γὰρ πόρρωθεν εἰλήφει τὸν ἔλεγχον, ἀλλ’ εἰ τότε ὡρμημένουσ Ἀχαιοὺσ ἀνίστασθαι καὶ ὑφαιροῦντασ ἤδη τὰ ἑρ́ματα τῶν νεῶν καὶ τὴν θάλατταν ὑπερβοῶντασ μὴ κατέσχον οἱ δύο οὗτοι ῥήτορεσ, τί πλέον τῶν τακτικῶν ἦν, τί δὲ ἀσπίδων καὶ δοράτων καὶ νεῶν πλήθουσ καὶ χρημάτων καὶ σκευῶν; ἀλλ’ ὡσ ἀληθῶσ ὅπερ οἱ σκευοφόροι τοῖσ ὁπλίταισ εἰσὶ, τοῦτ’ ἐφάνη τότε πᾶσα οὖσα παρασκευὴ πρὸσ τὴν ἐπιστατοῦσαν ἅπασι τούτοισ ῥητορικήν. κυβερνήτησ δ’ αὖ προσλαβὼν μόριον ταύτησ τῆσ δυνάμεωσ, εἰδὼσ καὶ φοβεῖν ἡνίκα καιρὸσ καὶ πάλιν θαρρεῖν παρασκευάζειν, πόσῳ προφέρει πρὸσ αὐτὰ τὰ τῆσ κυβερνητικῆσ πράγματα; οὐκοῦν ἰδίᾳ τε πανταχοῦ θαυμαστὴ καὶ οἷσ ἂν προσγένηται ῥοπὴν τοσαύτην παρέχεται; φημὶ δ’ ἔγωγε καὶ κάλλοσ τε καὶ ῥητορικὴν συνελθόντα τῇ ῥητορικῇ κριθήσεσθαι, καὶ οὐδένα τὸν τοιοῦτον ἡδέωσ ὄψεσθαι μᾶλλον ἢ ἡδέωσ ἀκούσεσθαι λέγοντοσ. ἐοίκε δὲ καὶ τοῦτο Ὅμηροσ μαρτυρεῖν οὐ τότε γ’ ὧδ’ Ὀδυσῆοσ ἀγασσάμεθ’ εἶδοσ ἰδόντεσ, ὡσ ἔφη, τὴν πυκνότητα τῶν νοημάτων καὶ τῶν ῥημάτων καὶ τῆσ φωνῆσ τὴν μεγαλοπρέπειαν, διοσημίᾳ παρεικάζων τὴν ῥητορείαν αὐτοῦ. μαρτυρεῖ δὲ καὶ ἐν οἷσ ἀρτίωσ ἐλέγομεν ἄλλοσ μὲν γάρ τ’ εἶδοσ ἀκιδνότεροσ πέλει ἀνὴρ, ἀλλὰ θεὸσ μορφὴν ἔπεσι στέφει· οὐκ ἀργῶσ οὐδ’ ἁπλῶσ εἰπὼν τὸ στέφει, ἀλλ’ ἐνδεικνύμενοσ ὅτι οὐ μόνον τὰ ἐλαττώματα ἀναπληροῖ, ἀλλὰ καὶ προσέτι νικᾶν ποιεῖ, ἐπειδή γε καὶ ὁ στέφανοσ νίκησ ἐστὶ σύμβολον. τὸν οὖν αἰσχρὸν καλῶσ δυνάμενον λέγειν ὅτε τοῦ καλλίστου, λέγειν δὲ ἀδυνάτου, πρότερον τίθησι, τὸν ἅμα καλὸν καὶ ῥήτορα εἰκότωσ καὶ ἀκολούθωσ φησὶ μᾶλλον θαυμασθῆναι παρὰ τοὺσ λόγουσ. Πίνδαροσ δὲ τοσαύτην ὑπερβολὴν ἐποιήσατο ὥστε ἐν Διὸσ γάμῳ καὶ τοὺσ θεοὺσ αὐτούσ φησιν ἐρομένου τοῦ Διὸσ εἴ του δέοιντο αἰτῆσαι ποιήσασθαί τινασ αὑτῷ θεοὺσ, οἵτινεσ τὰ μεγάλα ταῦτ’ ἔργα καὶ πᾶσάν γε δὴ τὴν ἐκείνου κατασκευὴν κατακοσμήσουσι λόγοισ καὶ μουσικῇ.

καὶ ταῦτα οὐ ποιηταὶ μόνοι, ἀλλὰ καὶ πάντεσ ἄνθρωποι προσομολογοῦσιν· ὡσ τὰ μὲν ἄλλα ἢ ψυχαγωγίαν ἢ χρείαν ὡσ ἐπὶ πλεῖστον εἰπεῖν ἔχει, μόνον δὲ τοῦτο μάλιστά γε ἄμφω πληροῖ καὶ μετὰ τῶν ὠφελειῶν τὴν χάριν θαυμαστὴν ἔχει, ὥστε καὶ ὅταν εἰσ πολέμουσ ἀλλήλοισ ἔλθωσιν ἅνθρωποι, τοὺσ παρὰ τῶν αὐτοχείρων πρέσβεισ ἀφικνουμένουσ δέχονται καὶ ἀποπέμπουσιν, ἐνθυμούμενοι τὸ τῶν ῥητόρων φῦλον, ὑπεξαιρούμενοι τὴν τοῦ λόγου φύσιν, αἰδούμενοι ὅτι ἐξ ἀρχῆσ ἐπὶ σωτηρίᾳ καὶ κοινῇ χρείᾳ τοῦ γένουσ εἰσῆλθε. καὶ ἡ μὲν ἐν τοῖσ ὅπλοισ ἕξισ ἄχρηστοσ ἐπ’ εἰρήνησ, ἡ δ’ ἐν τοῖσ λόγοισ δύναμισ ἐν τοῖσ πολέμοισ οὐκ ἄτιμοσ, ἀλλὰ καὶ πολίταισ χρήσιμοσ καὶ πολεμίοισ αἰδέσιμοσ, καὶ τῶν ὅπλων πολλάκισ ἐν τῷ τῶν ὅπλων καιρῷ περιγίγνεται. δοκοῦσι δ’ ἔμοιγε καὶ τὸν Ἑρμῆν οἱ ποιηταὶ τὸν τῆσ σοφίασ ταύτησ ἡγεμόνα καὶ προστάτην τούτου χάριν τῷ κοινῷ τῶν θεῶν μόνον καλεῖν ὀνόματι. κοινῇ μὲν γὰρ ἅπαντασ δωτῆρασ ἐάων ὀνομάζουσιν, ἰδίᾳ δ’ οὕτωσ μόνον τοῦτον· καὶ ἀκάκητά γε καὶ ἐριούνιον, ὅτι κακὸν μὲν οὐδὲν ἡ παρ’ αὐτοῦ δωρεὰ, ἀγαθὰ δ’ ἑξῆσ ἅπαντα πορίζει τοῖσ ἀνθρώποισ, ἐν πολέμοισ, ἐν εἰρήνῃ, ἐν γῇ, ἐν θαλάττῃ, ἐν δυσκολίαισ, ἐν εὐφροσύναισ πανταχοῦ. δοκεῖν δ’ ἔμοιγε καὶ τὸ τῶν δαιμόνων γένοσ, εἰ δεῖ Πλάτωνι πιστεύειν, διαγγέλλον τε τοῖσ θεοῖσ τὰ παρ’ ἀνθρώπων καὶ ἀνθρώποισ τὰ παρὰ θεῶν ταύτῃ κεχρῆσθαι φημί. ὥστε καὶ σύνδεσμον τὴν ῥητορικὴν τοῦ παντὸσ ὀρθῶσ ἂν καὶ κατὰ τοῦτο εἴποι τισ. μέγιστον δὲ καὶ τοῦτ’ ἔστιν εἰπεῖν ὑπὲρ ταύτησ τῆσ δυνάμεωσ, ὅτι οὐδὲν ὁμοῦ τοῖσ τε πολλοῖσ οὕτω κοινόν ἐστι καὶ τοσοῦτον αὖ τὴν τῶν πολλῶν ἕξιν καὶ φύσιν ἐκπέφευγεν·

ἀεὶ δὲ ὂν ὡσ εἰπεῖν ἐν ἀνθρώποισ χαλεπώτατα εὑρίσκεται τό γε παντελέσ. ὥσπερ γὰρ οἱ λέοντεσ καὶ ὅσα ἐντιμότερα τῶν ζωῶν σπανιώτερα τῶν ἄλλων ἐστὶ τῇ φύσει, οὕτω καὶ κατ’ ἀνθρώπουσ οὐδὲν οὕτω σπάνιον ὅσον ἄξιον προσειπεῖν ῥήτορα· εἷσ δὲ ἀγαπητῶσ καὶ δεύτεροσ ὥσπερ ὁ Ἰνδικὸσ ὄρνισ ἐν Αἰγυπτίοισ ἡλίου περιόδοισ φύεται. "Ποσειδῶνοσ ὑποδμώσ. τὸ μὲν ἀρχή που, τὸ δὲ ἀκροτελεύτιον ἔπουσ ἐστίν. οὕτω πολλοῦ δέουσι κατὰ Μίθαικον καὶ Θεαρίωνα οἱ τῷ ὄντι ῥήτορεσ εἶναι τὴν φύσιν. καὶ ὅσα τοίνυν εἴδη λόγων ἕτερα, ἵνα μηδὲ τοῦτο παρέλθωμεν, ταυτὸν πέπονθα πρὸσ τοὺσ τῆσ ῥητορικῆσ λόγουσ ὅ τί περ τὰ πέμματα πρὸσ τὰ τῷ ὄντι σιτία καὶ κρέα. ὥστε καὶ τῶν περὶ ἕκαστα οὗτοι μάλιστα εὐδοκιμοῦσιν οἵτινεσ ἂν πλεῖστον ῥητορικῆσ εἰσενέγκωνται, καὶ τούτων αὐτῶν μάλιστα ὃσ ἂν ἐγγύτατα ἥκῃ ῥητορικῆσ. Ὅμηροσ καὶ τῶν Ὁμήρου ταῦτα, Σοφοκλῆσ καὶ τῶν Σοφοκλέουσ ταῦτα. Πλάτων δὲ αὐτὸσ ἡμῖν τί φησιν; ἡμεῖσ μὲν γὰρ αὐτὸν οὐκ ἀγνοοῦμεν, ἀλλ’ ἐν τῷ καλλίστῳ τοῦ χοροῦ τάττειν ἕτοιμοι. τί δῆτα αὐτή γε καθ’ ἑαυτὴν ἡ ῥητορικὴ καὶ ὁ ῥήτωρ; ἐγὼ μὲν γὰρ οὐκ ἀποκνήσαιμ’ ἂν φάναι τοῦτον ἄριστον εἶναι περὶ λόγουσ ὅστισ ἀνὴρ ἄριστοσ. εἰ τοίνυν τισ καὶ τοιοῦτοσ ἐγγένοιτο οἱο͂σ ῥητορικὴν ἔχων εἰσ μὲν δήμουσ ῥᾳδίωσ μὴ εἰσιέναι, μηδὲ περὶ πολιτείασ ἀμφισβητεῖν ὁρῶν ἑτέρωσ ἔχοντα τὰ πράγματα, καὶ ταῦτα οὐκ ἐν ὑστάτοισ ὢν δόξησ ἕνεκα καὶ τιμῶν καὶ τῶν ἐπικαίρων φιλοτιμιῶν, αὐτὸσ δὲ ἐφ’ ἑαυτοῦ τοῖσ λόγοισ χρῷτο, τὴν αὐτῶν φύσιν καὶ τὸ ἐν αὐτοῖσ καλὸν τετιμηκὼσ, καὶ θεὸν ἡγεμόνα καὶ προστάτην ἐπιγραψάμενοσ τοῦ τε βίου καὶ τῶν λόγων, οὐδὲ τούτῳ χαλεπὸν πρὸσ Πλάτωνα ἀντειπεῖν, ἀλλ’ οὗτοσ ἂν καὶ πολὺ καλλίστων καὶ δικαιοτάτων εὐπορήσειε λόγων, ὅτι, ὦ θαυμάσιε, ἐγὼ ταύτην τὴν δύναμιν ἐξ ἀρχῆσ ἐτίμησα καὶ περὶ πλείστου πάντων κερδῶν καὶ πραγμάτων ἐποιησάμην, οὐχ ἵνα τὸν δῆμον κολακεύω οὐδ’ ἵνα τῶν πολλῶν στοχάζωμαι οὐδὲ ἀργυρίου χάριν, ἀλλὰ καὶ ὅστισ πρὸσ τοῦτο ὁρᾷ καὶ τῶν διδόντων ἐστὶ, μισθωτὸν καλῶ τοῦτον, οὐ ῥήτορα, καὶ πολλοῖσ ἑτέροισ φημὶ λελοιπέναι τόπον ἀμφισβητεῖν εὐδαιμονίασ, εἰ ταύτῃ σεμνύνεται, ἀλλ’ ὑπ’ αὐτῶν τῶν λόγων ἀχθεὶσ καὶ νομίσασ εἶναι πρέπον ἀνθρώπῳ κτῆμα λόγουσ καλοὺσ, οὕτωσ ἐργάζομαι κατὰ δύναμιν τὴν ἐμαυτοῦ.

τί οὖν μοι προφέρεισ κολακείαν, ὃσ τοσοῦτον ἀπέχω τοῦ κολακεύειν ὥστε οὐδ’ ὅπωσ ἐμὲ ἕτεροι κολακεύσουσι σκοπῶ; οὐδὲ εἰ μὴ θαυμασθήσομαι παρὰ τοῖσ πολλοῖσ, οὐδέν μοι διαφέρει, ἀλλ’ ὥσπερ ὁ φίλοινοσ οὐχ ἡγεῖται ζημίαν, εἰ μηδεὶσ αὐτῷ πίνοντι συνείσεται, καὶ ὁ παιδεραστὴσ καὶ ὁ φιλογύνησ οὐ πρὸσ τὴν ἑτέρων μαρτυρίαν τὴν ἐπιθυμίαν μετέρχονται, ἀλλὰ στέργουσιν ἂν ἔχωσιν οἷσ χαίρουσιν, οὕτω καὶ ἐγὼ λόγοισ συνὼν καὶ τούτοισ ἀνθ’ ἑτέρων χρώμενοσ τέρπομαι τὴν πρέπουσαν ἴσωσ μᾶλλον ἐλευθέρῳ τέρψιν καὶ ἡδονήν· ὥστε μηδ’ ἂν τῶν γειτόνων μοι συνειδῇ μηδεὶσ, οὐ τίθεμαι βλάβοσ. σὺ μὴν καὶ τὸν ἔχοντα τὴν ἰατρικὴν ἐπιστήμην ἰατρὸν καλεῖσ, κἂν μὴ δημοσιεύῃ τὴν τέχνην, καὶ πολιτικόν γε τὸν ταύτην τὴν ἐπιστήμην ἔχοντα, κἂν τὰ αὑτοῦ πράττων τοιοῦτον εἶναι. διὰ ταῦτα οὐκ ἐγχωρεῖ φῆσαι σοί γε μᾶλλον ἢ ἐμοὶ κολακείαν γε ἐπιτηδεύειν οὕτω διακείμενον πῶσ ἔνεστιν εἰπεῖν, ἢ πῶσ τῶν αἰσχρῶν τινοσ εἶναι προστάτην, ὃν εἰ μηδὲ δι’ ἕτερον, δι’ αὐτά γε ταῦτα ἃ τιμᾷ καὶ διώκει πλεῖστον ἀνάγκη πάντων τῶν αἰσχρῶν ἀπηλλάχθαι.

ἀγαπητὸν γὰρ, εἰ πάντα τἄλλα παριδών τισ καὶ πόρρω θέμενοσ καὶ ταύτην μίαν ἡδονὴν προστησάμενοσ, μηδεμιᾷ δὲ ἑτέρᾳ δουλεύσασ, εἶτα δύναιτο ταύτησ σὺν θεῷ βοηθῷ κατατυχεῖν. ὃ γὰρ περὶ τῶν ναυτικῶν ἔφη Θουκυδίδησ, περὶ ῥητορικῆσ ὅδε φήσει καὶ λόγων πολὺ μᾶλλον εἰπεῖν ἁρμόττειν, ὅτι οὐκ ἔστιν ὡσ ἂν τύχῃ ταῦτα ἐκ παρέργου μελετᾶν, ἀλλὰ μᾶλλον μηδὲν τούτοισ πάρεργον ἄλλο τι γίγνεσθαι. οὐ μόνον δὴ κολακείασ αὐτὸν ἐφ’ αὑτοῦ καθαρεύειν ἀνάγκη καὶ μηδ’ ὁτιοῦν ἔχειν κίβδηλον τῇ ψυχῇ, ἀλλὰ καὶ πόρρω κολάκων ἁπάντων εἶναι καὶ πασῶν αἰσχρῶν συνόδων τε καὶ ὁμιλιῶν. τί οὖν οὐ ποιεῖσ, ὦ βέλτιστ’, ἐρεῖ, παλινῳδίαν, εἴ τί σοι μέλει τῆσ ἀληθείασ; οὐκοῦν καὶ κατὰ τοὺσ ἐξ ἀρχῆσ λόγουσ καὶ κατὰ τοὺσ δευτέρουσ τούτουσ καὶ ὅποι στρέφοι τισ ἂν καλὸν καὶ γενναῖον κτῆμα καὶ ἔργον ἀνδρὸσ ἡ ῥητορικὴ καὶ φιλοτιμίαν δικαίαν ἔχον καὶ τῷ κεκτημένῳ καὶ ὅσοι τούτῳ χρῶνται, καὶ οὐ μόνον παρὰ ἀνθρώποισ, ἀλλὰ καὶ παρὰ θεοῖσ πλείστησ ὤρασ καὶ τιμῆσ ἐξ ἀρχῆσ τε τυχὸν καὶ διὰ παντὸσ δικαίωσ τυγχάνον. λοιπὸν ἕν μοι δεῖξαι, ὅτι καὶ Πλάτων αὐτὸσ ταὐτὰ ἐμοὶ περὶ ῥητορικῆσ φθέγγεται. "κατὰ ταυτὸν τοίνυν ἐοίκε καὶ νῦν ἡμῖν τὰ μὲν ἕτερα καὶ ὁπόσα ἀλλότρια καὶ τὰ μὴ φίλα πολιτικῆσ ἐπιστήμησ ἀποκεχωρίσθαι, λείπεσθαι δὲ τὰ τίμια καὶ ξυγγενῆ. τούτων δέ ἐστι δή που στρατηγία καὶ δικαστικὴ καὶ ὅση βασιλικῇ κοινωνοῦσα ῥητορεία πείθουσα τὸ δίκαιον συγκυβερνᾷ τὰσ ἐν ταῖσ πόλεσι πράξεισ. ἃ μικρῷ πρόσθεν ἡμῖν Ἡσίοδοσ λέγων ἐφαίνετο, ταῦτα ἄντικρυσ καὶ σχεδὸν τὸ μέτρον λύσασ ἐν τούτοισ Πλάτων ὁμολογεῖ, κοινωνὸν τῆσ βασιλικῆσ τὴν ῥητορικὴν ἀποφαίνων ὑπὲρ τοῦ δικαίου.

"δικαστοῦ μὲν γὰρ αὕτη ἀρετὴ, ῥήτοροσ δὲ τἀληθῆ λέγειν. εἰπὲ δή μοι πρὸσ θεῶν, εἴτε Πλάτων εἴτε ἄλλοσ τισ ὑπὲρ ἐκείνου βούλεται, ἔσθ’ ὅ τι ἀλλοτριώτερόν ἐστι τῷ κόλακι ἢ τἀληθῆ λέγειν; τί δαί; τῷ τἀληθῆ λέγοντι ἄλλο τι τοῦ κόλακοσ ἐχθρότερον; καὶ μὴν αὐτό γε τοῦτ’ ἐστὶν ἡ κολακεία, μὴ τἀληθῆ λέγειν· οὐκοῦν ἡ παλινῳδία καὶ δὴ φανερά. ἣν γὰρ ἐνταῦθα εἶναι κολακείαν φησὶν, ἐκεῖ μὴ κολακείαν εἶναι, ἀλλὰ τοῦ τἀληθῆ λέγειν προεστάναι σαφῶσ οὑτωσὶ διορίζεται. ταὐτὰ ἄρα Πλάτωνι νῦν ἡμεῖσ λέγομεν περὶ ῥητορικῆσ, δοκοῦντεσ ἐναντία. ἐὰν τοίνυν ἔτι τούτων ἐγγυτέρω προσαγάγω τὸν λόγον, ἦ που τρυφή τισ ἂν εἰή τῆσ ἀποδείξεωσ καὶ οὔτε ἔννοιαν οὔτε ἐλπίδα ἐλέγχων ἰσχυροτέρων οὐδ’ ἂν εἷσ ἔτι δή που λάβοι. "καὶ τῇ ῥητορικῇ οὕτω χρηστέον ἐπὶ τὸ δίκαιον ἀεί. εἰε͂ν ὦ γενναῖοσ, ἔστιν ὅπου ἐγχωρεῖ κολακείᾳ χρῆσθαι πρὸσ τὸ δίκαιον ἀεί; οὐκ ἔστιν οὐδέποτε. καὶ μὴν ὑπὲρ καλοῦ χρώμενοι τῇ ῥητορικῇ, καλὸν ἄν τι πράττοιμεν ὑπ’ αὐτῆσ. οὐκοῦν καλὸν ἡ ῥητορικὴ μετὰ τοῦ δικαίου γιγνομένη. καὶ μὴν κολακεία γε σαφῶσ αἰσχρὸν ἀεί. οὐκοῦν οὗτοσ ἐκεῖνοσ Πλάτων ὁ τοῦ Ἀρίστωνόσ ἐστιν, ὁ φάσκων μὴ κολακείαν εἶναι τὴν ῥητορικὴν, μηδὲ τῆσ αὐτῆσ ἔχεσθαι φύσεωσ. παραλείπω δὲ νᾶμά τε κάλλιστον πάντων ναμάτων καὶ τοὺσ ἐκ τοῦ σωφρονοῦντοσ στόματοσ ἰόντασ λόγουσ καὶ ὅσα τοιαῦτ’ ἄλλα ἄλλοθι ῥητορικὴν εἴρηκεν ἐπικοσμῶν.

εἰ δέ τισ ἡμῖν περὶ Πλάτωνοσ ὑπολάβοι ὅτι οὐ ταύτην κακῶσ εἴρηκε τὴν ῥητορικὴν ὑπὲρ ἧσ νῦν ἡμεῖσ τοὺσ λόγουσ ποιούμεθα, ἀλλὰ δύο οὐσῶν τὴν ἑτέραν κακίζει, πρῶτον μὲν οὐδὲν μᾶλλον τά γε ἡμῖν εἰρημένα φαύλωσ ἔχοντα ἐλέγχεται, ἀλλὰ καὶ αὐτὸ τοῦτο καλῶσ καὶ προσηκόντωσ ἅπαντα ταῦτα ἠνύσθαι μαρτυρεῖ. ὥσπερ γὰρ ἐκεῖνοσ τὴν φαύλην δικαίωσ ψέγει, τί κωλύει τήν γε ἐναντίαν ἡμᾶσ ἐπαινοῦντασ ὀρθῶσ ποιεῖν; ἔπειτα οὐκ ἀναιρεῖ τοὺσ παρ’ ἡμῶν ἐλέγχουσ ἡ παραίτησισ αὕτη, ἀλλὰ καὶ οὕτωσ ἐναντία φαίνοιτ’ ἂν εἰρηκὼσ αὐτὸσ ἑαυτῷ, εἰ διττὴν εἶναι τὴν ῥητορικὴν ἀξιῶν, εἶθ’ ὡσ μιᾶσ καὶ ἁπλῆσ τινοσ οὕτωσ τὴν κατηγορίαν πεποίηται. δῆλον γὰρ ὅτι εἰ τοῦτ’ ἐστὶν ἀληθὲσ, τὴν μὲν φαυλίζειν, τὴν δὲ ἐπαινεῖν αὐτῷ προσῆκε διελομένῳ, ὥσπερ ἐν τοῖσ περὶ ἔρωτοσ λόγοισ φαίνεται πεποιηκὼσ, καὶ πολύ γε μειζόνων εὐφημιῶν τὸν χρηστὸν ἠξιωκὼσ ἢ οἱών τὸν ἕτερον βλασφημιῶν. θαυμάζω δ’ ἔγωγε τί ἄν ποτ’ ἐποίησε, μόνην ταύτην εἰδὼσ οὖσαν ῥητορικὴν περὶ ἧσ ταῦτα διεξέρχεται, ὁπότε οὐσῶν, ὡσ ἂν φαίη, δυοῖν καὶ τοσοῦτον διαφερουσῶν τοσαύτην φαίνεται σπουδὴν πεποιημένοσ τοῦ καθάπαξ κακῶσ εἰπεῖν. τί γὰρ μᾶλλον φαῦλον ἡ ῥητορικὴ ἢ χρηστὸν, εἴπερ ἐστὶ διττόν; οὐκοῦν οὐκ εἰσ τὰσ ἴσασ λαβὰσ ἥκομεν, ἀλλὰ τὸ τῶν ἴσων κατ’ ἐκείνου γίγνεται. ἔπειτα τί κωλύει κἀμὲ τῶν αὐτῶν τούτων λόγων ἐχόμενον φάσκειν ὅτι καὶ ἡ διαλεκτικὴ διττὴ καὶ οὐχὶ μία ἐστὶν ἁπλῶσ, ἀλλ’ ἡ μὲν οἱά παρακρούεσθαι καὶ ἐξαπατᾶν καὶ χρόνουσ τρίβειν καὶ εἰσ ὑγιὲσ οὐδὲν πάντη τὴν γλῶτταν ἄγουσα, ψυχρά τισ καὶ ἀγεννὴσ καὶ κακοῦργοσ καὶ ἀπατηλὴ καὶ ἀνελεύθεροσ, ἡ δὲ οἱά χαρίεντασ παρέχεσθαι καὶ δεξιούσ; καὶ δὴ καὶ φαίη τισ ἂν εἴτ’ οὖν ὀρθῶσ εἴτε μὴ ὅτι καὶ μέροσ εἶναι κινδυνεύει τῆσ ῥητορικῆσ ἡ διαλεκτικὴ, ὥσπερ τὰ ἐρωτήματα τοῦ λόγου παντόσ.

ἀλλ’ ἔστω ταῦτα χωρίσ. ὁ δ’ οὖν αὐτὸσ λόγοσ καὶ περὶ πάσησ φιλοσοφίασ, καὶ περί γε τῶν τῆσ ἀρετῆσ μερῶν, εἴ τισ βούλοιτο διαιρούμενοσ πρῶτον μὲν σοφίασ δύο προσαγορεύειν, τὴν μὲν ᾗ τὰ βέλτιστα συνίεμεν, τὴν δ’ ἑτέραν ᾗ κακουργοῦσιν, ἔπειτα σωφροσύνην διπλῆν, τὴν μὲν σπουδῆσ ἀξίαν καὶ πολιτικὴν, τὴν δὲ νωθρῶν τε καὶ ὑπτίων, ἔτι δ’ αὖ δικαιοσύνην ὀρθὴν καὶ ἑτέραν ταπεινὴν, καὶ διπλῆν ἀνδρείαν, τὴν μὲν σὺν νῷ καὶ φρεσὶ, τὴν δὲ ἀπόνοιαν καὶ μανίαν οὖσαν. ἀλλ’ οἶμαι πάντα ταῦτα τῶν φυρόντων ἐστὶ τὰ ὀνόματα, καὶ διῄρηται σοφία καὶ κακουργία, σωφροσύνη καὶ βλακεία, δικαιοσύνη τε καὶ εὐήθεια, ἀνδρεία καὶ θρασύτησ, οὐδέτερον δέ γε οὔτε καλὸν οὔτε προσῆκον, οὔτε τὰσ κακίασ ὑποκορίζεσθαι τῷ τῆσ ἀρετῆσ ὀνόματι οὔτε τὰσ ἀρετὰσ φαυλίζειν τὰ τῆσ κακίασ ἑκάστῃ παρατιθέντα. οὕτω τοίνυν καὶ ῥητορικὴν κατὰ τοὺσ ὀρθῶσ μεταχειριζομένουσ καὶ τῷ ὄντι τυγχάνοντασ αὐτῆσ, ἀλλ’ οὐ κατὰ τοὺσ πρόσχημα ποιησαμένουσ τῆσ ἑαυτῶν πλεονεξίασ ἢ φαυλότητοσ ἐξετάζειν εἰκὸσ, κατ’ αὐτόν γε τὸν τοῦ πράγματοσ λόγον, εἰ καὶ μηδεὶσ τετύχηκε, καὶ διαιρεῖν συκοφαντίαν καὶ κολακείαν ἀπὸ τῆσ ῥητορικῆσ, ὥσπερ δὴ καὶ μαγγανείαν καὶ τερατείαν ἀπὸ πάσησ φιλοσοφίασ. οὐκοῦν κολακείασ, οὐ ῥητορικῆσ, Πλάτων ἐν τούτοισ κατηγόρηκε, καὶ συκοφαντίασ, οὐ ῥητορικῆσ.

οὔτ’ οὖν εἰ τὴν τῷ ὄντι ῥητορικὴν κακῶσ εἴρηκεν οὔτ’ εἰ τὴν δοκοῦσαν, ἔστι τοῦτο πρὸσ λόγον, ὡσ ὀρθῶσ ῥητορικήν γε εἰρήκει καλῶσ, εἴπερ ἔσθ’ ἕτερον τὴν δοκοῦσαν εἶναι ῥητορικὴν κακῶσ εἰπεῖν. μὴ γὰρ εἶναι τὸ τοιοῦτον ῥητορικὴν, οὐκ αἰσχρὸν εἶναι ῥητορικὴν χρῆν αὐτὸν λέγειν, ὥσπερ ἐκεῖνό πού φησιν αὐτὸσ, ὅτι εἰ μὲν θεῶν παῖδεσ, οὐ φιλοχρήματοι· εἰ δὲ φιλοχρήματοι, οὐ θεῶν παῖδεσ. ἀμφότερα δὲ οὐκ ἔδει λέγειν. οὐκοῦν οὐδὲ ἐνταῦθα ἀμφότερα ἐᾶν ὁ λόγοσ φαίνεται· ἐπεὶ καὶ αὐτὸ τοῦτο ὑπὲρ αὐτοῦ Πλάτωνοσ ἡμεῖσ νῦν ποιοῦμεν. εἰ γὰρ ὅτι μάλιστα οὕτω διενοεῖτο, ὥσπερ ἔγωγε οὐκ ἀντιλέγω, ἀλλ’ ὑπεξήρηται τὴν καθαρὰν καὶ τῷ ὄντι ῥητορικὴν, ἄξιον μὴ παρακρουσθῆναι μηδὲ ἀγνοῆσαι τοῦτο αὐτὸ τοὺσ πολλοὺσ, μηδὲ ὡσ ψήφῳ καθαρᾷ προσέχοντασ θᾶττον ἢ συμφέρει βουλεύσασθαι περὶ τῶν τηλικούτων. "οὐκ οἶσθα ὅτι ἐπὶ παντὶ ἐπιτηδεύματι οἱ μὲν πολλοὶ φαῦλοι καὶ οὐδενὸσ ἄξιοι, οἱ δὲ σπουδαῖοι ὀλίγοι καὶ παντὸσ ἄξιοι; "ἐπεὶ γυμναστικὴ οὐ καλόν σοι δοκεῖ εἶναι καὶ χρηματιστικὴ καὶ ῥητορικὴ καὶ στρατηγία; "ἔμοιγε πάντωσ δή που. "τί οὖν; "ἐν ἑκάστῳ τούτων τοὺσ πολλοὺσ πρὸσ ἕκαστον τὸ ἔργον οὐ καταγελάστουσ ὁρᾷσ; "νὴ τὸν Δία καὶ μάλα ἀληθῆ λέγεισ. "τί οὖν τούτου ἕνεκα αὐτόσ τε φεύξει πάντα τὰ ἐπιτηδεύματα καὶ τῷ υἱεῖ οὐκ ἐπιτρέψεισ; οὐκοῦν χρὴ, ὦ Πλάτων, οὐδὲ τὴν ῥητορικὴν ἀπὸ τῶν φαύλωσ μεταχειριζομένων κρίνειν, ἀλλ’ ἀπὸ τῶν ὡσ ἄριστα προϊσταμένων, ἢ γελοῖόν γε ἂν εἰή, μᾶλλον δὲ ὑπερφυὲσ, εἰ δι’ ὧν παραδειγμάτων οὐκ ἀξιοῖσ φιλοσοφίαν φαῦλον ἡγεῖσθαι, ταῦτα οὐκ ἀρκέσει ῥητορικῇ, καὶ ταῦτα ἐν αὐτοῖσ οὔσῃ τοῖσ παραδείγμασιν, ἃ μηδὲ κρίνειν πονηρὰ ὁμολογεῖσ. εἰε͂ν. τίνεσ οἱ τυγχάνοντεσ αὐτῆσ ὀρθῶσ, καὶ τοῦτο ἐκ τῶν Πλάτωνοσ δείξομεν. "τὸ μὲν δύνασθαι, ὦ Φαῖδρε, ὥστε ἀγωνιστὴν τέλεον γενέσθαι εἰκὸσ, ἴσωσ δὲ καὶ ἀναγκαῖον, ἔχειν ὥσπερ τὰ ἄλλα·

"εἰ μέν σοι ὑπάρχει φύσει ῥητορικῷ εἶναι, ἔσει ῥήτωρ ἐλλόγιμοσ, προσλαβὼν ἐπιστήμην καὶ μελέτην· "ὅτου δ’ ἂν ἐλλείπῃσ τούτων, ταύτῃ ἀτελὴσ ἔσει· ‐ ἀλλ’ ἐῶ τό γε ἐφεξῆσ. εἰ τοίνυν δεῖ τὸν μέλλοντα ἔσεσθαι ῥητορικὸν φύσιν καὶ τέχνην καὶ μελέτην ὁμοῦ κτήσασθαι, δῆλον ὅτι ὁ ἐκπεπτωκὼσ τῆσ τέχνησ καὶ τῆσ φύσεωσ τῆσ βελτίστησ ἀτελήσ ἐστι ταύτῃ. πῶσ οὖν τοῦτο δεῖ ῥητορικῇ προστιθέναι; εἴπερ ὁ μὲν μὴ πάντα παρασχόμενοσ παρὰ τὴν ἔνδειαν ἀτελήσ ἐστι, τὰ δὲ ἐπιτηδεύματα ἐκ τῶν κατορθούντων, οὐκ ἐκ τῶν ἀποτυχόντων κρίνεται. ὃ δὲ δὴ μὴ μόνον τέχνησ, ἀλλὰ καὶ φύσεωσ καὶ μελέτησ δεῖται, πῶσ τοῦτο ἔνεστι μηδεμίαν εἶναι τέχνην φάσκειν, ἢ πῶσ τὸν ἐλλείποντα ὅτου δὴ μέρουσ ἀτελῆ κατὰ τοῦτο δίκαιον λέγειν, τούτου ὅστισ ἂν διὰ πάντων τύχῃ, κολακείαν ἔνι φῆσαι μετέρχεσθαι; πανταχῆ δὲ καὶ διὰ πάντων ἡμῖν ἐκπίπτουσιν αἱ ψῆφοι. πρῶτοσ δὲ Πλάτων αὐτὸσ ψηφίζεται καὶ μέσοσ φασὶ καὶ τελευταῖοσ· καὶ κινδυνεύω δοκῶν ἀντιλέγειν Πλάτωνι παντὸσ μᾶλλον συναγορεύειν. εἰ δὲ δεῖ τι καὶ παῖξαι, δοκῶ μοι κατὰ τοὺσ κωμῳδιοποιοὺσ ὥσπερ ἀποδιδράσκοντα αὐτὸν ἕλξειν εἰσ τοὺσ ῥήτορασ ὅ τι μαθὼν καλλωπίζεται. εἰ δέ τινεσ καὶ ἄλλοι παραβοῶντεσ ῥητορικὴν ψέγουσι, μᾶλλον δὲ τονθορύζοντεσ ἐκ τοῦ ψόφου τοξεύοντεσ κατὰ Ἀλκαῖον, ὧν οὐδὲ τὰ ὀνόματα ἀγαγεῖν ῥᾴδιον εἰσ λόγον, οὐχ οἷσ καλοῦνταί φημι, πλὴν εἴ τισ καὶ τοῦτο προστίθησιν, ἀλλ’ οἷσ γε χρώμενοι ταῦτα σοφίζονται, τοσοῦτόν μοι πρὸσ τούτουσ ἀποκεκρίσθω, ὅτι ῥητορικῇ παρὰ πόδασ διδόασι τὴν δίκην. πρὸσ δὲ Πλάτωνα τὸν τῶν ῥητόρων πατέρα καὶ διδάσκαλον ἀναγκαῖον ἦν ὥσπερ φιλοτησίαν προλαβόντα ἀντιπληρώσασθαι.

δέχοιτο δὲ γενναίωσ, ὅτι καὶ προὔπιεν· ἐπεὶ καὶ τὸν βαλόντα μὴ δεῖ ἐκφυγεῖν. παρὰ δὲ τῶν ἄλλων ἡμῖν συγγνώμη δικαίωσ ἂν εἰή, τοὺσ λογίουσ θεοὺσ εἰ Πλάτωνοσ τοῦ καλοῦ περὶ πλείονοσ ποιούμεθα. ἐξαιρεῖται δὲ ἡμᾶσ αἰτίασ καὶ ὁ πάντα ἄριστοσ Ἀσκληπιὸσ, ψῆφον οὐκ ἄτιμον οὐδὲ αὐτὸσ διδοὺσ, τὰ μὲν ἐν μέτροισ, τὰ δὲ οὑτωσὶ πεζῇ.

상위

Aristides, Aelius (아리스티데스, 아일리오스)

목록

SEARCH

MENU NAVIGATION