Dio, Chrysostom, Orationes, Ὀλυμπικὸσ ἢ περὶ τῆσ πρώτησ τοῦ θεοῦ ἐννοίας

(디오, 크리소토모스, 연설, Ὀλυμπικὸσ ἢ περὶ τῆσ πρώτησ τοῦ θεοῦ ἐννοίας)

ἀλλ’ ἦ τὸ λεγόμενον, ὦ ἄνδρεσ, ἐγὼ καὶ παρ’ ὑμῖν καὶ παρ’ ἑτέροισ πλείοσι πέπονθα τὸ τῆσ γλαυκὸσ ἄτοπον καὶ παράδοξον πάθοσ; ἐκείνην γὰρ οὐδὲν σοφωτέραν οὖσαν αὐτῶν οὐδὲ βελτίω τὸ εἶδοσ, ἀλλὰ τοιαύτην ὁποίαν ἴσμεν, ὅταν δήποτε φθέγξηται λυπηρὸν καὶ οὐδαμῶσ ἡδύ, περιέπουσι τὰ ἄλλα ὄρνεα, καὶ ὅταν γε ἴδῃ μόνον, τὰ μὲν καθιζόμενα ἐγγύσ, τὰ δὲ κύκλῳ περιπετόμενα, ὡσ μὲν ἐμοὶ δοκεῖ, καταφρονοῦντα τῆσ φαυλότητοσ καὶ τῆσ ἀσθενείασ· οἱ δὲ ἄνθρωποί φασιν ὅτι θαυμάζει τὴν γλαῦκα τὰ ὄρνεα. πῶσ δὲ οὐ τὸν ταῶ μᾶλλον ὁρῶντα θαυμάζει, καλὸν οὕτω καὶ ποικίλον, ἔτι δὲ αὐτὸν ἐπαιρόμενον καὶ ἐπιδεικνύντα τὸ κάλλοσ τῶν πτερῶν, ὅταν ἁβρύνηται πρὸσ τὴν θήλειαν, ἀνακλάσασ τὴν οὐρὰν καὶ περιστήσασ αὑτῷ πανταχόθεν ὥσπερ εὐειδὲσ ἄντρον ἤ τινα γραφῇ μιμηθέντα οὐρανὸν ποικίλον ἄστροισ, σύν γε τῷ λοιπῷ σώματι θαυμαστόν, ἐγγύτατα χρυσοῦ κυάνῳ κεκραμένου, καὶ δὴ ἐν ἄκροισ τοῖσ πτεροῖσ οἱο͂ν ὀφθαλμῶν ἐνόντων ἤ τινων δακτυλίων τό τε σχῆμα καὶ κατὰ τὴν ἄλλην ὁμοιότητα;

εἰ δ’ αὖ τισ ἐθέλοι σκοπεῖν τῆσ πτερώσεωσ τὸ κοῦφον, ὡσ μὴ χαλεπὸν εἶναι μηδὲ δύσφορον διὰ τὸ μῆκοσ, ἐν μέσῳ μάλα ἥσυχον καὶ ἀτρεμοῦντα παρέχει θεάσασθαι ἑαυτόν, ὥσπερ ἐν πομπῇ περιστρεφόμενοσ, ὅταν δὲ βουληθῇ ἐκπλῆξαι, σείων τὰ πτερὰ καί τινα ἦχον οὐκ ἀηδῆ ποιῶν, οἱο͂ν ἀνέμου κινήσαντοσ οὐ πολλοῦ πυκνήν τινα ὕλην.

ἀλλ’ οὔτε τὸν ταῶ πάντα ταῦτα καλλωπιζόμενον τὰ ὄρνεα βούλεται ὁρᾶν οὔτε τῆσ ἀηδόνοσ ἀκούοντα τῆσ φωνῆσ ἑώθεν ἐπορθρευομένησ οὐδὲν πάσχει πρὸσ αὐτήν, ἀλλ’ οὐδὲ τὸν κύκνον ἀσπάζεται διὰ τὴν μουσικήν, οὐδὲ ὅταν ὑμνῇ τὴν ὑστάτην ᾠδήν ἅτε εὐγήρωσ, ὑπὸ ἡδονῆσ τε καὶ λήθησ τῶν ἐν τῷ βίῳ χαλεπῶν εὐφημῶν ἅμα καὶ προπέμπων ἀλύπωσ αὑτόν, ὡσ ἐοίκε, πρὸσ ἄλυπον τὸν θάνατον· οὔκουν οὐδὲ τότε ἀθροίζεται κηλούμενα τοῖσ μέλεσι πρὸσ ὄχθην ποταμοῦ τινοσ ἢ λειμῶνα πλατὺν ἢ καθαρὰν ᾐόνα λίμνησ ἤ τινα σμικρὰν εὐθαλῆ ποταμίαν νησῖδα.

καὶ βούλεσθε ἀκούειν, τοῦ μηδὲν εἰδότοσ μηδὲ φάσκοντοσ εἰδέναι, ἆρ’ οὐκ ὀρθῶσ ἀπεικάζω τὴν σπουδὴν ὑμῶν τῷ περὶ τὴν γλαῦκα γιγνομένῳ σχεδὸν οὐκ ἄνευ δαιμονίασ τινὸσ βουλήσεωσ;

ὑφ’ ἧσ καὶ τῇ Ἀθηνᾷ λέγεται προσφιλὲσ εἶναι τὸ ὄρνεον, τῇ καλλίστῃ τῶν θεῶν καὶ σοφωτάτῃ, καὶ τῆσ γε Φειδίου τέχνησ παρὰ Ἀθηναίοισἔτυχεν, οὐκ ἀπαξιώσαντοσ αὐτὴν συγκαθιδρῦσαι τῇ θεῷ, συνδοκοῦν τῷ δήμῳ.

Περικλέα δὲ καὶ αὑτὸν λαθὼν ἐποίησεν, ὥσ φασιν, ἐπὶ τῆσ ἀσπίδοσ. οὐ μέντοι ταῦτά γε εὐτυχήματα νομίζειν ἔπεισί μοι τῆσ γλαυκόσ, εἰ μή τινα φρόνησιν ἄρα κέκτηται πλείω. ὅθεν οἶμαι καὶ τὸν μῦθον Αἴσωποσ ξυνέστησεν ὅτι σοφὴοὖσα ξυνεβούλευε τοῖσ ὀρνέοισ τῆσ δρυὸσ ἐν ἀρχῇ φυομένησ μὴ ἐᾶσαι, ἀλλ’ ἀνελεῖν πάντα τρόπον·

ἔσεσθαι γὰρ φάρμακον ἀπ’ αὐτῆσ ἄφυκτον, ὑφ’ οὗ ἁλώσονται, τὸν ἰξόν. πάλιν δὲ τὸ λίνον τῶν ἀνθρώπων σπειρόντων, ἐκέλευε καὶ τοῦτο ἐκλέγειν τὸ σπέρμα· μὴ γὰρ ἐπ’ ἀγαθῷ φυήσεσθαι.

τρίτον δὲ ἰδοῦσα τοξευτήν τιναἄνδρα προέλεγεν ὅτι οὗτοσ ὁ ἀνὴρ φθάσει ὑμᾶσ τοῖσ ὑμετέροισ πτεροῖσ, πεζὸσ ὢν αὐτὸσ πτηνὰ ἐπιπέμπων βέλη. τὰ δὲ ἠπίστει τοῖσ λόγοισ καὶ ἀνόητον αὐτὴν ἡγοῦντο καὶ μαίνεσθαι ἔφασκον· ὕστερον δὲ πειρώμενα ἐθαύμαζε καὶ τῷ ὄντι σοφωτάτην ἐνόμιζεν. καὶ διὰ τοῦτο, ἐπὰν φανῇ, πρόσεισιν ὡσ πρὸσ ἅπαντα ἐπισταμένην· ἡ δὲ συμβουλεύει μὲν αὐτοῖσ οὐδὲν ἔτι, ὀδύρεται δὲ μόνον.

ἴσωσ οὖν παρειλήφατε ὑμεῖσ λόγον τινὰ ἀληθῆ καὶ ξυμβουλὴν συμφέρουσαν, ἥντινα ξυνεβούλευσε φιλοσοφία τοῖσ πρότερον Ἕλλησιν, ἣν οἱ τότε μὲν ἠγνόησαν καὶ ἠτίμασαν, οἱ δὲ νῦν ὑπομιμνήσκονται καί μοι προσίασι διὰ τὸ σχῆμα, φιλοσοφίαν τιμῶντεσ ὥσπερ τὴν γλαῦκα ἄφωνον τό γε ἀληθὲσ καὶ ἀπαρρησίαστον οὖσαν. οὐδὲν αὑτῷ ξύνοιδα οὔτε πρότερον εἰπόντι σπουδῆσ ἄξιον οὔτε νῦν ἐπισταμένῳ πλέον ὑμῶν.

ἀλλὰ εἰσὶν ἕτεροι σοφοὶ καὶ μακάριοι παντελῶσ ἄνδρεσ, οὓσ ὑμῖν ἐγώ, εἰ βούλεσθε, μηνύσω, ἕκαστον ὀνομαστὶ δεικνύμενοσ.

καὶ γὰρ νὴ Δία τοῦτο μόνον οἶμαι χρήσιμον ἔχειν, τὸ γιγνώσκειν τοὺσ σοφούσ τε καὶ δεινοὺσ καὶ πάντα ἐπισταμένουσ· οἷσ ἐὰν ὑμεῖσ ἐθέλητε ξυνεῖναι τἄλλα ἐάσαντεσ, καὶ γονεῖσ καὶ πατρίδασ καὶ θεῶν ἱερὰ καὶ προγόνων τάφουσ, ἐκείνοισ ξυνακολουθοῦντεσ, ἔνθα ἂν ἄγωσιν ἢ καὶ μένοντέσ που καθιδρύωσιν, εἴτε ἐν τῇ Νίνου καὶ Σεμιράμιδοσ εἴτε ἐν Βάκτροισ ἢ Σούσοισ ἢ Παλιβόθροισ ἢ ἄλλῃ τινὶ πόλει τῶν ἐνδόξων καὶ πλουσίων, χρήματα διδόντεσ ἢ καὶ ἄλλῳ τρόπῳ πείθοντεσ, εὐδαιμονέστεροι ἔσεσθε αὐτῆσ τῆσ εὐδαιμονίασ. εἰ δ’ αὐτοὶ μὴ βούλεσθε, καταμεμφόμενοι τὴν αὑτῶν φύσιν ἢ πενίαν ἢ γῆρασ ἢ ἀσθένειαν, ἀλλὰ τοῖσ γε υἱέσι μὴ φθονοῦντεσ μηδὲ ἀφαιρούμενοι τῶν μεγίστων ἀγαθῶν, ἑκοῦσί τε ἐπιτρέποντεσ καὶ ἄκοντασ πείθοντεσ ἢ βιαζόμενοι πάντα τρόπον, ὡσ ἂν παιδευθέντεσ ἱκανῶσ καὶ γενόμενοι σοφοὶ παρὰ πᾶσιν Ἕλλησι καὶ βαρβάροισ ὀνομαστοὶ ὦσι τὸ λοιπόν, διαφέροντεσ ἀρετῇ καὶ δόξῃ καὶ πλούτῳ καὶ δυνάμει τῇ πάσῃ σχεδόν.

οὐ γὰρ μόνον πλούτῳ φασὶν ἀρετὴν καὶ κῦδοσ ὀπηδεῖν, ἀλλὰ καὶ πλοῦτοσ ἀρετῇ συνέπεται ἐξ ἀνάγκησ. ταῦτα δὲ ὑμῖν ἐναντίον τοῦδε τοῦ θεοῦ προλέγω καὶ ξυμβουλεύω δι’ εὔνοιαν καὶ φιλίαν προαγόμενοσ.

οἶμαι δὲ ἐμαυτὸν ἂν πρῶτον πείθειν καὶ παρακαλεῖν, εἴ μοι τὰ τοῦ σώματοσ καὶ τὰ τῆσ ἡλικίασ ἐπεδέχετο· ἀλλὰ γὰρ ἀνάγκη διὰ τὸ , εἴ πού τι δυνησόμεθα εὑρέσθαι παρὰ τῶν παλαιῶν ἀνδρῶν ὥσπερ ἀπερριμμένον ἤδη καὶ ἑώλον σοφίασ λείψανον χήτει τῶν κρειττόνων τε καὶ ζώντων διδασκάλων. ἐρῶ δὲ ὑμῖν καὶ ἄλλο, ὃ πέπονθα τῇ γλαυκὶ παραπλήσιον, ἐὰν καὶ βούλησθε καταγελᾶν τῶν λόγων. ὥσπερ γὰρ ἐκείνη αὐτὴ μὲν οὐδὲν χρῆται τοῖσ προσπετομένοισ, ἀνδρὶ δὲ ὀρνιθοθήρᾳ πάντων λυσιτελέστατόν ἐστι κτημάτων·

οὐδὲν γὰρ δεῖ οὔτε τροφὴν προβάλλειν οὔτε φωνὴν μιμεῖσθαι, μόνον δ’ ἐπιδεικνύντα τὴν γλαῦκα πολὺπλῆθοσ ἔχειν ὀρνέων· οὕτω κἀμοὶ τῆσ σπουδῆσ τῶν πολλῶν οὐδὲν ὄφελοσ. οὐ γὰρ λαμβάνω μαθητάσ, εἰδὼσ ὅτι οὐδὲν ἂν ἔχοιμι διδάσκειν, ἅτε οὐδ’ αὐτὸσ ἐπιστάμενοσ· ὡσ δὲ ψεύδεσθαι καὶ ἐξαπατᾶν ὑπισχνούμενοσ, οὐκ ἔχω ταύτην τὴν ἀνδρείαν· σοφιστῇ δὲ ἀνδρὶ ξυνὼν μεγάλα ἂν ὠφέλουν ὄχλον πολὺν ἀθροίζων πρὸσαὑτόν, ἔπειτα ἐκείνῳ παρέχων ὅπωσ βούλεται διαθέσθαι τὴν ἄγραν. ἀλλ’ οὐκ οἶδα ὅπωσ οὐδείσ με ἀναλαμβάνει τῶν σοφιστῶν οὐδὲ ἥδονται ὁρῶντεσ. σχεδὸν μὲν οὖν ἐπίσταμαι ὅτι πιστεύετέ μοι λέγοντι ὑπὲρ τῆσ ἀπειρίασ τε κἀνεπιστημοσύνησ τῆσ ἐμαυτοῦ, δῆλον ὡσ διὰ τὴν αὑτῶν ἐπιστήμην καὶ φρόνησιν·

καὶτοῦτο οὐκ ἐμοὶ μόνον, ἀλλὰ καὶ Σωκράτει δοκεῖτέ μοι πιστεύειν ἄν, ταὐτὰ ὑπὲρ αὑτοῦ προβαλλομένῳ πρὸσ ἅπαντασ ὡσ οὐδὲν ᾔδει· τὸν δὲ Ἱππίαν καὶ τὸν Πῶλον καὶ τὸν Γοργίαν, ὧν ἕκαστοσ αὑτὸν μάλιστα ἐθαύμαζε καὶ ἐξεπλήττετο, σοφοὺσ ἂν ἡγεῖσθαι καὶ μακαρίουσ· ὅμωσ δὲ προλέγω ὑμῖν ὅτι ἐσπουδάκατε ἀνδρὸσ ἀκοῦσαιτοσοῦτον πλῆθοσ ὄντεσ οὔτε καλοῦ τὸ εἶδοσ οὔτε ἰσχυροῦ, τῇ τε ἡλικίᾳ παρηκμακότοσ ἤδη, μαθητὴν δὲ οὐδένα ἔχοντοσ, τέχνην δὲ ἢ ἐπιστήμην οὐδεμίαν ὑπισχνουμένου σχεδὸν οὔτε τῶν σεμνῶν οὔτε τῶν ἐλαττόνων, οὔτε μαντικὴν οὔτε σοφιστικήν ἀλλ’ οὐδὲ ῥητορικήν τινα ἢ κολακευτικὴν δύναμιν, οὐδὲ δεινοῦ ξυγγράφειν οὐδὲ ἔργον τι ἔχοντοσ ἄξιον ἐπαίνου καὶ σπουδῆσ, ἀλλ’ ἢ μόνον κομῶντοσ·

εἰ δ’ ὑμῖν δοκέει τόδε λωίτερον καὶ ἄμεινον, δραστέον τοῦτο καὶ πειρατέον ὅπωσ ἂν ᾖ δυνατὸν ἡμῖν. οὐ μέντοι λόγων ἀκούσεσθε ὁποίων ἄλλου τινὸσ τῶν νῦν, ἀλλὰ πολὺ φαυλοτέρων καὶ ἀτοπωτέρων, ὁποίουσ δὴ καὶ ὁρᾶτε. χρὴ δὲ ἐᾶν ὑμᾶσ ἔμβραχυ, ὅ,τι ἂν ἐπίῃ μοι, τούτῳ ἕπεσθαι, καὶ μὴ ἀγανακτεῖν, ἐὰν φαίνωμαι πλανώμενοσ ἐν τοῖσ λόγοισ, ὥσπερ ἀμέλει καὶ τὸν ἄλλον χρόνον ἔζηκα ἀλώμενοσ, ἀλλὰ συγγνώμην ἔχειν, ἅτε ἀκούοντασ ἀνδρὸσ ἰδιώτου καὶ ἀδολέσχου.

καὶ γὰρ δὴ τυγχάνω μακράν τινα ὁδὸν τὰ νῦν πεπορευμένοσ, εὐθὺ τοῦ Ἴστρου καὶ τῆσ Γετῶν χώρασ ἢ Μυσῶν, ὥσ φησιν Όμηροσ κατὰ τὴν νῦν ἐπίκλησιν τοῦ ἔθνουσ. ἦλθον δὲ οὐ χρημάτων ἔμποροσ οὐδὲ τῶν πρὸσ ὑπηρεσίαν τοῦ στρατοπέδου σκευοφορῶν ἢ βοηλατῶν, οὐδὲ πρεσβείαν ἐπρέσβευον συμμαχικὴν ἤ τινα εὔφημον, τῶν ἀπὸ γλώττησ μόνον συνευχομένων, γυμνὸσ ἄτερ κόρυθόσ τε καὶ ἀσπίδοσ, οὐδ’ ἔχον ἔγχοσ, οὐ μὴν οὐδὲ ἄλλο ὅπλον οὐθέν.

ὥστε ἐθαύμαζον ὅπωσ με ἠνείχοντο ὁρῶντεσ. οὔτε γὰρ ἱππεύειν ἐπιστάμενοσ οὔτε τοξότησ ἱκανὸσ ὢν οὔθ’ ὁπλίτησ, ἀλλ’ οὐδὲ τῶν κούφων καὶ ἀνόπλων ἀκοντιστήσ ἢ λιθοβόλοσ, οὐδ’ αὖ τεμεῖν ὕλην ἢ τάφρον ὀρύττειν δυνατὸσ οὐδὲ ἀμῆσαι χιλὸν ἐκ πολεμίου λειμῶνοσ πυκνὰ μεταστρεφόμενοσ, οὐδὲ ἐγεῖραι σκηνὴν ἢ χάρακα, ὥσπερ ἀμέλει ξυνέπονται τοῖσ στρατοπέδοισ πολεμικοί τινεσ ὑπηρέται·

πρὸσ ἅπαντα δὴ ταῦτα ἀμηχάνωσ ἔχων ἀφικόμην εἰσ ἄνδρασ οὐ νωθροὺσ οὐδὲ σχολὴν ἄγοντασ ἀκροᾶσθαι λόγων, ἀλλὰ μετεώρουσ καὶ ἀγωνιῶντασ καθάπερ ἵππουσ ἀγωνιστὰσ ἐπὶ τῶν ὑσπλήγων, οὐκ ἀνεχομένουσ τὸν χρόνον, ὑπὸ σπουδῆσ δὲ καὶ προθυμίασ κόπτοντασ τὸ ἔδαφοσ ταῖσ ὁπλαῖσ·

ἔνθα γε ἦν ὁρᾶν πανταχοῦ μὲν ξίφη, πανταχοῦ δὲ θώρακασ, πανταχοῦ δὲ δόρατα, πάντα δὲ ἵππων, πάντα δὲ ὡπλισμένων ἀνδρῶν μεστά·

μόνοσ δὴ ἐν τοσούτοισ φαινόμενοσ ῥᾴθυμοσ ἀτεχνῶσ σφόδρα τε εἰρηνικὸσ πολέμου θεατήσ, τὸ μὲν σῶμα ἐνδεήσ, τὴν δὲ ἡλικίαν προήκων, οὐ χρυσοῦν σκῆπτρον φέρων οὐδὲ στέμματα ἱερὰ θεοῦ τινοσ, ἐπὶ λύσει θυγατρὸσ ἥκων εἰσ τὸ στρατόπεδον ἀναγκαίαν ὁδόν, ἀλλ’ ἐπιθυμῶν ἰδεῖν ἄνδρασ ἀγωνιζομένουσ ὑπὲρ ἀρχῆσ καὶ δυνάμεωσ, τοὺσ δὲ ὑπὲρ ἐλευθερίασ τε καὶ πατρίδοσ· ἔπειτα οὐ τὸν κίνδυνον ἀποκνήσασ,μὴ τοῦτο ἡγησάσθω μηδείσ, ἀλλ’ εὐχῆσ τινοσ μνησθεὶσ παλαιᾶσ δεῦρο ἀπετράπην πρὸσ ὑμᾶσ, ἀεὶ τὰ θεῖα κρείττω καὶ προυργιαίτερα νομίζων τῶν ἀνθρωπίνων, ἡλίκα ἂν ῃ.

πότερον οὖν ἥδιον ὑμῖν καὶ μᾶλλον ἐν καιρῷ περὶ τῶν ἐκεῖ διηγήσασθαι, τοῦ τε ποταμοῦ τὸ μέγεθοσ καὶ τῆσ χώρασ τὴν φύσινἢ ὡρῶν ὡσ ἔχουσι κράσεωσ καὶ περὶ τῶν ἀνθρώπων τοῦ γένουσ, ἔτι δὲ οἶμαι τοῦ πλήθουσ καὶ τῆσ παρασκευῆσ, ἢ μᾶλλον ἅψασθαι τῆσ πρεσβυτέρασ τε καὶ μείζονοσ ἱστορίασ περὶ τοῦδε τοῦ θεοῦ, παρ’ ᾧ νῦν ἐσμεν;

οὗτοσ γὰρ δὴ κοινὸσ ἀνθρώπων καὶ θεῶν βασιλεύσ τε καὶ ἄρχων καὶ πρύτανισ καὶ πατήρ, ἔτι δὲ εἰρήνησ καὶπολέμου ταμίασ, ὡσ τοῖσ πρότερον ἐμπείροισ καὶ σοφοῖσ ποιηταῖσ ἔδοξεν, ἐάν πωσ ἱκανοὶ γενώμεθα τήν τε φύσιν αὐτοῦ καὶ τὴν δύναμιν ὑμνῆσαι λόγῳ βραχεῖ καὶ ἀποδέοντι τῆσ ἀξίασ, αὐτά που ταῦτα λέγοντεσ.

ἆρ’ οὖν κατὰ Ἡσίοδον ἄνδρα ἀγαθὸν καὶ Μούσαισ φίλον ἀρκτέον, ὡσ ἐκεῖνοσ μάλα ἐμφρόνωσ οὐκ αὐτὸσ ἐτόλμησενἄρξασθαι παρ’ αὑτοῦ διανοηθείσ, ἀλλὰ τὰσ Μούσασ παρακαλεῖ διηγήσασθαι περὶ τοῦ σφετέρου πατρόσ;

τῷ παντὶ γὰρ μᾶλλον πρέπον τόδε τὸ ᾆσμα ταῖσ θεαῖσ ἢ τοὺσ ἐπὶ Ἴλιον ἐλθόντασ ἀριθμεῖν, αὐτούσ τε καὶ τὰ σέλματα τῶν νεῶν ἐφεξῆσ, ὧν οἱ πολλοὶ ἀνόητοι ἦσαν· καὶ ποιητὴσ σοφώτερόσ τε καὶ ἀμείνων ὁ παρακαλῶν ἐπὶ τοῦτο τὸ ἔργον ὧδέ πωσ·

Μοῦσαι Πιερίηθεν ἀοιδῇσι κλείουσαι, δεῦτε Δί’ ἐννέπετε σφέτερον πατέρ’ ὑμνείουσαι, ὅντε διὰ βροτοὶ ἄνδρεσ ὁμῶσ ἄφατοί τε φατοί τε ῥητοί τ’ ἄρρητοί τε, Διὸσ μεγάλοιο ἕκητι·

ῥέα μὲν γὰρ βριάει, ῥέα δὲ βριάοντα χαλέπτει, ῥεῖα δ’ ἀρίζηλον μινύθει καὶ ἄδηλον ἀέξει, ῥεῖα δέ τ’ ἰθύνει σκολιὸν καὶ ἀγήνορα κάρφει Ζεὺσ ὑψιβρεμέτησ, ὃσ ὑπέρτατα δώματα ναίει. ὑπολαβόντεσ οὖν εἴπατε πότερον ἁρμόζων ὁ λόγοσ οὗτοσ καὶ τὸ ᾆσμα τῇ συνόδῳ γένοιτ’ ἄν, ὦ παῖδεσ Ἠλείων·

ὑμεῖσ γὰρ ἄρχοντεσ καὶ ἡγεμόνεσ τῆσδε τῆσ πανηγύρεωσ, ἔφοροί τε καὶ ἐπίσκοποι τῶν ἐνθάδε ἔργων καὶ λόγων· τοῦ κινήσαντοσ ὀλίγῳ νεύματι τῶν ὀφρύων τὸν ξύμπαντα Ὄλυμπον, ὡσ ἐκεῖνοσ μάλιστα ἐναργῶσ καὶ πεποιθότωσ ἐν τοῖσ ἔπεσιν εἴρηκεν, ἦ καὶ κυανέῃσιν ἐπ’ ὀφρύσι νεῦσε Κρονίων, ἀμβρόσιαι δ’ ἄρα χαῖται ἐπερρώσαντο ἄνακτοσ κρατὸσ ἀπ’ ἀθανάτοιο, μέγαν δ’ ἐλέλιξεν Ὄλυμπον.

ἢ καὶ περὶ αὐτῶν τούτων σκεπτέον ἡμῖν ἐπιμελέστερον τῶν τε ποιημάτων καὶ ἀναθημάτων καὶ ἀτεχνῶσ εἴ τι τοιουτότροπόν ἐστι, τὴν ἀνθρωπίνην περὶ τοῦ δαιμονίου δόξαν ἁμῃγέπῃ πλάττον καὶ ἀνατυποῦν, ἅτε ἐν φιλοσόφου διατριβῇ τὰ νῦν.

περὶ δὴ θεῶν τῆσ τε καθόλου φύσεωσ καὶ μάλιστα τοῦ πάντων ἡγεμόνοσ πρῶτον μὲν καὶ ἐν πρώτοισ δόξα καὶ ἐπίνοια κοινὴ τοῦ ξύμπαντοσ ἀνθρωπίνου γένουσ, ὁμοίωσ μὲν Ἑλλήνων, ὁμοίωσ δὲβαρβάρων, ἀναγκαία καὶ ἔμφυτοσ ἐν παντὶ τῷ λογικῷ γιγνομένη κατὰ φύσιν ἄνευ θνητοῦ διδασκάλου καὶ μυσταγωγοῦ χωρὶσ ἀπάτησ καὶ χαρᾶσ διά τε τὴν ξυγγένειαν τὴν πρὸσ αὐτοὺσ καὶ πολλὰ μαρτύρια τἀληθοῦσ, οὐκ ἐῶντα κατανυστάξαι καὶ ἀμελῆσαι τοὺσ πρεσβυτάτουσ καὶ παλαιοτάτουσ·

ἅτε γὰρ οὐ μακρὰν οὐδ’ ἔξω τοῦ θείου διῳκισμένοικαθ’ αὑτούσ, ἀλλὰ ἐν αὐτῷ μέσῳ πεφυκότεσ, μᾶλλον δὲ συμπεφυκότεσ ἐκείνῳ καὶ προσεχόμενοι πάντα τρόπον, οὐκ ἐδύναντο μέχρι πλείονοσ ἀξύνετοι μένειν, περιλαμπόμενοι πάντοθεν θείοισ καὶ μεγάλοισ φάσμασιν οὐρανοῦ τε καὶ ἄστρων, ἔτι δὲ ἡλίου καὶ σελήνησ,νυκτόσ τε καὶ ἡμέρασ ἐντυγχάνοντεσ ποικίλοισ καὶ ἀνομοίοισ εἴδεσιν, ὄψεισ τε ἀμηχάνουσ ὁρῶντεσ καὶ φωνὰσ ἀκούοντεσ παντοδαπὰσ ἀνέμων τε καὶ ὕλησ καὶ ποταμῶν καὶ θαλάττησ, ἔτι δὲ ζῴων ἡμέρων καὶ ἀγρίων, αὐτοί τε φθόγγον ἥδιστον καὶ σαφέστατον ἱέντεσ καὶ ἀγαπῶντεσ τῆσ ἀνθρωπίνησ φωνῆσ τὸ γαῦρον καὶ ἐπιστῆμον,ἐπιθέμενοι σύμβολα τοῖσ εἰσ αἴσθησιν ἀφικνουμένοισ, ὡσ πᾶν τὸ νοηθὲν ὀνομάζειν καὶ δηλοῦν, εὐμαρῶσ ἀπείρων πραγμάτων μνήμασ καὶ ἐπινοίασ παραλαμβάνοντεσ.

πῶσ οὖν ἀγνῶτεσ εἶναι ἔμελλον καὶ μηδεμίαν ἕξειν ὑπόνοιαν τοῦ σπείραντοσ καὶ φυτεύσαντοσ καὶ σῴζοντοσ καὶ τρέφοντοσ, πανταχόθεν ἐμπιμπλάμενοιτῆσ θείασ φύσεωσ διά τε ὄψεωσ καὶ ἀκοῆσ συμπάσησ τε ἀτεχνῶσ αἰσθήσεωσ;

τροφὰσ δὲ ἀφθόνουσ ἔχοντεσ, εὐπορήσαντοσ καὶ προπαρασκευάσαντοσ τοῦ προπάτοροσ θεοῦ πρώτην μὲν τοῖσ πρώτοισ καὶ αὐτόχθοσι τὴν γεώδη, μαλακῆσ ἔτι καὶ πίονοσ τῆσ ἰλύοσ τότε οὔσησ, ὥσπερ ἀπὸ μητρὸσ τῆσ γῆσ λιχμωμένοισ καὶ, καθάπερ τὰ φυτὰ νῦν, ἕλκουσι τὴν ἐξ αὐτῆσ ἰκμάδα, δευτέραν δὲ τοῖσ ἤδη προϊοῦσι καρπῶν τε αὐτομάτων καὶ πόασ οὐ σκληρᾶσ ἅμα δρόσῳ γλυκείᾳ καὶ νάμασι νυμφῶν ποτίμοισ, καὶ δὴ καὶ τοῦ περιέχοντοσ ἠρτημένοι καὶ τρεφόμενοι τῇ διηνεκεῖ τοῦ πνεύματοσ ἐπιρροῇ, ἀέρα ὑγρὸν ἕλκοντεσ, ὥσπερ νήπιοι παῖδεσ, οὔποτε ἐπιλείποντοσ γάλακτοσ ἀεί σφισι θηλῆσ ἐγκειμένησ.

σχεδὸν γὰρ ἂν ταύτην δικαιότερον λέγοιμεν πρώτην τροφὴν τοῖσ τε πρότερον καὶ τοῖσ ὕστερον ἁπλῶσ.

ἐπειδὰν γὰρ ἐκπέσῃ τῆσ γαστρὸσ νωθρὸν ἔτι καὶ ἀδρανὲσ τὸ βρέφοσ, δέχεται μὲν ἡ γῆ, ἡ τῷ ὄντι μήτηρ, ὁ δὲ ἀὴρ εἰσπνεύσασ τε καὶ ψύξασ εὐθὺσ ἤγειρεν ὑγροτέρᾳ τροφῇ γάλακτοσ καὶ φθέγξασθαι παρέσχεν. ταύτην εἰκότωσ πρώτην λέγοιτ’ ἂν τοῖσ γεννωμένοισ ἡ φύσισ ἐπισχεῖν θηλήν. λογίζεσθαι καὶ διανοεῖσθαι περὶ αὐτῶν.

σχεδὸν οὖν ὅμοιον ὥσπερ εἴ τισ ἄνδρα Ἕλληνα ἢ βάρβαρον μυοίη παραδοὺσ εἰσ μυστικόν τινα οἶκον ὑπερφυῆ κάλλει καὶ μεγέθει, πολλὰ μὲν ὁρῶντα μυστικὰ θεάματα, πολλῶν δὲ ἀκούοντα τοιούτων φωνῶν, σκότουσ τε καὶ φωτὸσ ἐναλλὰξ αὐτῷ φαινομένων, ἄλλων τε μυρίων γιγνομένων, ἔτι δὲ καθάπερ εἰώθασιν ἐν τῷ καλουμένῳ θρονισμῷ καθίσαντεσ τοὺσ μυουμένουσ οἱ τελοῦντεσ κύκλῳ περιχορεύειν· ἆρά γε τὸν ἄνδρα τοῦτον μηδὲν παθεῖν εἰκὸσ τῇ ψυχῇ μηδ’ ὑπονοῆσαι τὰ γιγνόμενα, ὡσ μετὰ γνώμησ καὶ παρασκευῆσ πράττεται σοφωτέρασ, εἰ καὶ πάνυ τισ εἰή τῶν μακρόθεν καὶ ἀνωνύμων βαρβάρων, μηδενὸσ ἐξηγητοῦ μηδὲ ἑρμηνέωσ παρόντοσ, ἀνθρωπίνην ψυχὴν ἔχων;

ἢ τοῦτο μὲν οὐκ ἀνυστόν, κοινῇ δὲ ξύμπαν τὸ τῶν ἀνθρώπων γένοστὴν ὁλόκληρον καὶ τῷ ὄντι τελείαν τελετὴν μυούμενον, οὐκ ἐν οἰκήματι μικρῷ παρασκευασθέντι πρὸσ ὑποδοχὴν ὄχλου βραχέοσ ὑπὸ Ἀθηναίων, ἀλλὰ ἐν τῷδε τῷ κόσμῳ, ποικίλῳ καὶ σοφῷ δημιουργήματι, μυρίων ἑκάστοτε θαυμάτων φαινομένων, ἔτι δὲ οὐκ ἀνθρώπων ὁμοίων τοῖσ τελουμένοισ, ἀλλὰ θεῶν ἀθανάτων θνητοὺστελούντων, νυκτί τε καὶ ἡμέρᾳ , εἰ θέμισ εἰπεῖν, ἀτεχνῶσ περιχορευόντων ἀεί, τούτων ξυμπάντων μηδεμίαν αἴσθησιν μηδὲ ὑποψίαν λαβεῖν τοῦ κορυφαίου προεστῶτοσ τῶν ὅλων καὶ κατευθύνοντοσ τὸν ἅπαντα οὐρανὸν καὶ κόσμον, οἱο͂ν σοφοῦ κυβερνήτου νεὼσ ἄρχοντοσ πάνυ καλῶσ τε καὶ ἀνενδεῶσ παρεσκευασμένησ;

οὐ γὰρ ἐπὶ τῶν ἀνθρώπων τὸ τοιοῦτον γιγνόμενον θαυμάσαι τισ ἄν, πολὺ δὲ μᾶλλον ὅπωσ καὶ μέχρι τῶν θηρίων διικνεῖται τῶν ἀφρόνων καὶ ἀλόγων, ὡσ καὶ ταῦτα γιγνώσκειν καὶ τιμᾶν τὸν θεὸν καὶ προθυμεῖσθαι ζῆν κατὰ τὸν ἐκείνου θεσμόν·

ἔτι δὲ μᾶλλον ἀπεοικότωσ τὰ φυτά, οἷσ μηδεμίαμηδενὸσ ἔννοια, ἀλλὰ ἄψυχα καὶ ἄφωνα ἁπλῇ τινι φύσει διοικούμενα, ὅμωσ δὲ καὶ αὐτὰ ἑκουσίωσ καὶ βουλόμενα καρπὸν ἐκφέρει τὸν προσήκοντα ἑκάστῳ. οὕτω πάνυ ἐναργὴσ καὶ πρόδηλοσ ἡ τοῦδε τοῦ θεοῦ γνώμη καὶ δύναμισ. ἀλλ’ ἦπου σφόδρα γελοῖοι καὶ ἀρχαῖοι δόξομεν ἐπὶ τοῖσ λόγοισ, ἐγγυτέρω φάσκοντεσ εἶναι τὴν τοιαύτηνξύνεσιν τοῖσ θηρίοισ καὶ τοῖσ δένδροισ ἤπερ ἡμῖν τὴν ἀπειρίαν τε καὶ ἄγνοιαν;

ὁπότε ἄνθρωποί τινεσ σοφώτεροι γενόμενοι τῆσ ἁπάσησ σοφίασ, οὐ κηρὸν ἐγχέαντεσ τοῖσ ὠσίν, ὥσπερ οἶμαί φασι τοὺσ Ἰθακησίουσ ναύτασ ὑπὲρ τοῦ μὴ κατακοῦσαι τῆσ τῶν Σειρήνων ᾠδῆσ, ἀλλὰ μολύβδου τινὸσ μαλθακὴν ὁμοῦ καὶ ἄτρωτον ὑπὸ φωνῆσ φύσιν, ἔτι δὲ οἶμαι πρὸ τῶν ὀφθαλμῶν σκότοσ πολὺ προβαλόμενοι καὶ ἀχλύν, ὑφ’ ἧσ Ὅμηρόσ φησι κωλύεσθαι τὸν καταληφθέντα διαγιγνώσκειν θεόν, ὑπερφρονοῦσι τὰ θεῖα, καὶ μίαν ἱδρυσάμενοι δαίμονα πονηρὰν καὶ ἄλυπον, τρυφήν τινα ἢ ῥᾳθυμίαν πολλὴν καὶ ἀνειμένην ὕβριν, ἡδονὴν ἐπονομάζοντεσ, γυναικείαν τῷ ὄντι θεόν, προτιμῶσι καὶ θεραπεύουσι κυμβάλοισ τισὶν ἢ ψόφοισ καὶ αὐλοῖσ ὑπὸ σκότοσ αὐλουμένοισ, ἧσ εὐωχίασ οὐδεὶσ ἐκείνοισ φθόνοσ, εἰ μέχρι τοῦ ᾅδειν αὐτοῖσ τὸ σοφὸν ἦν, ἀλλὰ μὴ τοὺσ θεοὺσ ἡμῶν ἀφῃροῦντο καὶ ἀπῴκιζον, ἐξελαύνοντεσ ἐκ τῆσ αὑτῶν πόλεώσ τε καὶ ἀρχῆσ, ἐκ τοῦδε τοῦ κόσμου παντόσ, εἴσ τινασ χώρασ ἀτόπουσ, καθάπερ ἀνθρώπουσ δυστυχεῖσ εἴσ τινασ νήσουσ ἐρήμουσ·

τάδε δὲ τὰ ξύμπαντα φάσκοντεσ ἀγνώμονα καὶ ἄφρονα καὶ ἀδέσποτα καὶ μηδένα ἔχοντα ἄρχοντα μηδὲ ταμίαν μηδὲ ἐπιστάτην πλανᾶσθαι εἰκῇ καὶ φέρεσθαι, μηδενὸσ μήτε νῦν προνοοῦντοσ μήτε πρότερον ἐργασαμένου τὸ πᾶν, μηδὲ ὥσπερ οἱ παῖδεσ τοὺσ τροχοὺσ αὐτοὶ κινήσαντεσ εἶτα ἐῶσιν ἀφ’ αὑτῶν φέρεσθαι.

ταῦτα μὲν οὖν ἐπεξῆλθεν ὁ λόγοσ καθ’ αὑτὸν ἐκβάσ·

τυχὸν γὰρ οὐ ῥᾴδιον τὸν τοῦ φιλοσόφου νοῦν καὶ λόγον ἐπισχεῖν, ἔνθα ἂν ὁρμήσῃ, τοῦ ξυναντῶντοσ ἀεὶ φαινομένου ξυμφέροντοσ καὶ ἀναγκαίου τοῖσ ἀκροωμένοισ, οὐ μελετηθέντα πρὸσ ὕδωρ καὶ δικανικὴν ἀνάγκην, ὥσπερ οὖν ἔφη τισ, ἀλλὰ μετὰ πολλῆσ ἐξουσίασ καὶ ἀδείασ. οὐκοῦν τό γε ἀναδραμεῖν οὐ χαλεπόν, ὥσπερ ἐν πλῷ τοῖσ ἱκανοῖσ κυβερνήταισ οὐ πολὺ παραλλάξασι. τῆσ γὰρ περὶ τὸ θεῖον δόξησ καὶ ὑπολήψεωσ πρώτην μὲν ἀτεχνῶσ πηγὴν ἐλέγομεν τὴν ἔμφυτον ἅπασιν ἀνθρώποισ ἐπίνοιαν, ἐξ αὐτῶν γιγνομένην τῶν ἔργων καὶ τἀληθοῦσ, οὐ κατὰ πλάνην συστᾶσαν οὐδὲ ὡσ ἔτυχεν, ἀλλὰ πάνυ ἰσχυρὰν καὶ ἀέναον ἐκ τοῦ παντὸσ χρόνου καὶ παρὰ πᾶσι τοῖσ ἔθνεσιν ἀρξαμένην καὶ διαμένουσαν, σχεδόν τι κοινὴν καὶ δημοσίαν τοῦ λογικοῦ γένουσ·

δευτέραν δὲ λέγομεν τὴν ἐπίκτητον καὶ δι’ ἑτέρων ἐγγιγνομένην ταῖσ ψυχαῖσ λόγοισ τε καὶ μύθοισ καὶ ἔθεσι, τοῖσ μὲν ἀδεσπότοισ τε καὶ ἀγράφοισ, τοῖσ δὲ ἐγγράφοισ καὶ σφόδρα γνωρίμουσ ἔχουσι τοὺσ κυρίουσ. τῆσ δὲ τοιαύτησ ὑπολήψεωσ τὴν μέν τινα ἑκουσίαν καὶ παραμυθητικὴν φῶμεν, τὴν δὲ ἀναγκαίαν καὶ προστακτικήν.

λέγω δὲ τοῦ μὲν ἑκουσίουκαὶ παραμυθίασ ἐχομένην τὴν τῶν ποιητῶν, τοῦ δὲ ἀναγκαίου καὶ προστάξεωσ τὴν τῶν νομοθετῶν· τούτων γὰρ οὐδετέραν ἰσχῦσαι δυνατὸν μὴ πρώτησ ἐκείνησ ὑπούσησ, δι’ ἣν βουλομένοισ ἐγίγνοντο καὶ τρόπον τινὰ προειδόσιν αὐτοῖσ αἵ τε προστάξεισ καὶ παραμυθίαι, τῶν μὲν ὀρθῶσ καὶ ξυμφώνωσ ἐξηγουμένων ποιητῶνκαὶ νομοθετῶν τῇ τε ἀληθείᾳ καὶ ταῖσ ἐννοίαισ, τῶν δὲ ἀποπλανωμένων ἔν τισιν. ἀμφοῖν δὲ τοῖν λεγομένοιν ποτέραν πρεσβυτέραν φῶμεν τῷ χρόνῳ παρά γε ἡμῖν τοῖσ Ἕλλησι, , οὐκ ἄν ἔχοιμι διατεινόμενοσ εἰπεῖν ἐν τῷ παρόντι.

πρέπει δὲ ἴσωσ τὸ ἀζήμιον καὶ πειστικὸν ἀρχαιότερον εἶναι τοῦ μετὰ ζημίασ καὶ προστάξεωσ. σχεδὸν οὖν μέχρι τοῦδε ὁμοίωσ πρόεισι τοῖσ ἀνθρώποισ τὰ περὶ τοῦ πρώτου καὶ ἀθανάτου γονέωσ, ὃν καὶ πατρῷον Δία καλοῦμεν οἱ τῆσ Ἑλλάδοσ κοινωνοῦντεσ, καὶ τὰ περὶ τῶν θνητῶν καὶ ἀνθρωπίνων γονέων.

δευτέρα δὲ καὶ τρίτη ποιητῶν καὶ νομοθετῶν, τῶν μὲν παραινούντων μὴ ἀποστερεῖν χάριν τὸ πρεσβύτερον καὶ ξυγγενέσ, ἔτι δὲ αἴτιον ζωῆσ καὶ τοῦ εἶναι, τῶνδὲ ἐπαναγκαζόντων καὶ ἀπειλούντων κόλασιν τοῖσ οὐ πειθομένοισ, ἄνευ τοῦ διασαφεῖν καὶ δηλοῦν ὁποῖοί τινέσ εἰσιν οἱ γονεῖσ καὶ τίνων εὐεργεσιῶν χρέοσ ὀφειλόμενον κελεύουσι μὴ ἀνέκτιτον ἐᾶν.

ὁρῶ μὲν οὖν ἔγωγε τοῖσ πολλοῖσ πανταχοῦ τὴν ἀκρίβειαν κοπῶδεσ καὶ τὰ περὶ τοὺσ λόγουσ οὐδὲν ἧττον οἷσ μέλει πλήθουσ μόνον, οὐδὲν προειπόντεσ οὐδὲ διαστειλάμενοι περὶ τοῦ πράγματοσ, οὐδὲ ἀπό τινοσ ἀρχῆσ ἀρχόμενοι τῶν λόγων, ἀλλ’ αὐτό γε, ὥσ φασιν, ἀπλύτοισ ποσὶ διεξίασι τὰ φανερώτατα καὶ γυμνότατα. καὶ ποδῶν μὲν ἀπλύτων οὐ μεγάλη βλάβη διά τε πηλοῦ καὶ πολλῶν καθαρμάτων ἰόντων, γλώττησ δὲ ἀνεπιστήμονοσ οὐ μικρὰ ζημία γίγνεται τοῖσ ἀκροωμένοισ.

ἀλλὰ γὰρ εἰκὸσ τοὺσ πεπαιδευμένουσ, ὧν λόγον τινὰ ἔχειν ἄξιον, συνεξανύειν καὶ συνεκπονεῖν, μέχρισ ἂν ὡσ ἐκ καμπῆσ τινοσ καὶ δυσχωρίασ καταστήσωμεν εἰσ εὐθεῖαν τοὺσ λόγουσ. χαλκοῦ καὶ τῶν ὁμοίων ὅσα τίμια διὰ πυρὸσ ἐλαθέντων ἢ ῥυέντων ἐπί τινασ τύπουσ, εἴτε κηροῦ πλάσει ῥᾷστα ξυνακολουθοῦντοσ τῇ τέχνῃ καὶ πλεῖστον ἐπιδεχομένου τὸ τῆσ μετανοίασ·

οἱο͂σ ἦν Φειδίασ τε καὶ Ἀλκαμένησ καὶ Πολύκλειτοσ, ἔτι δὲ Ἀγλαοφῶν καὶ Πολύγνωτοσ καὶ Ζεῦξισ καὶ πρότεροσ αὐτῶν ὁ Δαίδαλοσ.

οὐ γὰρ ἀπέχρη τούτοισ περὶ τἄλλα ἐπιδείκνυσθαι τὴν αὑτῶν δεινότητα καὶ σοφίαν, ἀλλὰ καὶ θεῶν εἰκόνασ καὶ διαθέσεισ παντοδαπὰσ ἐπιδεικνύντεσ, ἰδίᾳ τε καὶ δημοσίᾳ χορηγοὺσ τὰσ πόλεισ λαμβάνοντεσ, πολλῆσ ἐνέπλησαν ὑπονοίασ καὶ ποικίλησ περὶ τοῦ δαιμονίου, οὐ παντελῶσ διαφερόμενοι τοῖσ ποιηταῖσ καὶ νομοθέταισ, τὸ μὲν ὅπωσ μὴ δοκῶσι παράνομοι καὶ ταῖσ ἐπικειμέναισ ἐνέχωνται ζημίαισ, τὸ δὲ ὁρῶντεσ προκατειλημμένουσ αὐτοὺσ ὑπὸ τῶν ποιητῶν καὶ πρεσβυτέραν οὖσαν τὴν ἐκείνων εἰδωλοποιίαν. οὔκουν ἐβούλοντο φαίνεσθαιτοῖσ πολλοῖσ ἀπίθανοι καὶ ἀηδεῖσ καινοποιοῦντεσ. τὰ μὲν οὖν πολλὰ τοῖσ μύθοισ ἑπόμενοι καὶ συνηγοροῦντεσ ἔπλαττον, τὰ δὲ καὶ παρ’ αὑτῶν εἰσέφερον, ἀντίτεχνοι καὶ ὁμότεχνοι τρόπον τινὰ γιγνόμενοι τοῖσ ποιηταῖσ, ὡσ ἐκεῖνοι δι’ ἀκοῆσ ἐπιδεικνύντεσ, ἀτεχνῶσ καὶ αὐτοὶ δι’ ὄψεωσ ἐξηγούμενοι τὰ θεῖα τοῖσ πλείοσι καὶ ἀπειροτέροισθεαταῖσ.

πάντα δὲ ταῦτα τὴν ἰσχὺν ἔσχεν ἀπὸ τῆσ πρώτησ ἀρχῆσ ἐκείνησ, ὡσ ἐπὶ τιμῇ καὶ χάριτι ποιούμενα τοῦ δαιμονίου. καὶ μὴν τῆσ ἁπλῆσ καὶ πρεσβυτάτησ ἐννοίασ περὶ θεῶν καὶ ξυγγενῶσ πᾶσιν ἀνθρώποισ ἅμα τῷ λόγῳ φυομένησ πρὸσ τοῖσ τρισὶ τούτοισ ἑρμηνεῦσι καὶ διδασκάλοισ τέταρτον ἀνάγκη παραλαβεῖν, οὐδαμῇ ῥᾴθυμον οὐδὲ ἀπείρωσ ἡγούμενον ἔχειν ὑπὲρ αὐτῶν, λέγω δὲ τὸν φιλόσοφον ἄνδρα, λόγῳ ἐξηγητὴν καὶ προφήτην τῆσ ἀθανάτου φύσεωσ ἀληθέστατον ἴσωσ καὶ τελειότατον.

τὸν μὲν οὖν νομοθέτην ἐάσωμεν τὰ νῦν εἰσ εὐθύνασ ἄγειν, ἄνδρα αὐστηρὸν καὶ τοὺσ ἄλλουσ αὐτὸν εὐθύνοντα·

δέοι γὰρ ἂν αὐτὸν αὐτοῦ φείδεσθαι καὶ τῆσ ὑμετέρασ ἀσχολίασ.

ὑπὲρ δὲ τῶν λοιπῶν ἑκάστου γένουσ προχειρισάμενοι τὸν ἄκρον σκοπῶμεν, εἴ τινα ὠφέλειαν ἢ καὶ βλάβην φανήσονται πεποιηκότεσ πρὸσ εὐσέβειαν τοῖσ αὑτῶν ἔργοισ ἢ λόγοισ, ὅπωσ τε ἔχουσιν ὁμολογίασ ἢτοῦ διαφέρεσθαι ἀλλήλοισ, καὶ τίσ αὐτῶν ξυνέπεται τῷ ἀληθεῖ μάλιστα, τῇ πρώτῃ καὶ ἀδόλῳ γνώμῃ σύμφωνοσ ὤν. πάντεσ οὗτοι ξυνᾴδουσιν, ὥσπερ ἑνὸσ ἴχνουσ λαβόμενοι, καὶ τοῦτο σῴζοντεσ, οἱ μὲν σαφῶσ, οἱ δὲ ἀδηλότερον. οὐ γὰρ ἂν ἴσωσ δέοιτο παραμυθίασ ὁ τῇ ἀληθείᾳ φιλόσοφοσ, εἰ μὴ πρὸσ σύγκρισιν ἄγοιτο ποιηταῖσ ἀγαλμάτων ἢ μέτρων, καὶ ταῦτα ἐν ὄχλῳ πανηγύρεωσ ἐκείνοισ φίλων δικαστῶν. εἰ γάρ τισ Φειδίαν πρῶτον ἐν τοῖσ Ἕλλησιν εὐθύνοι, τὸν σοφὸν τοῦτον καὶ δαιμόνιον ἐργάτην τοῦ σεμνοῦ καὶ παγκάλου δημιουργήματοσ, καθίσασ δικαστὰσ τοὺσ βραβεύοντασ τῷ θεῷ τὸν ἀγῶνα, μᾶλλον δὲ κοινὸν δικαστήριον ξυμπάντων Πελοποννησίων, ἔτι δὲ Βοιωτῶν καὶ Ιὤνων καὶ τῶν ἄλλων Ἑλλήνων τῶν πανταχοῦ κατὰ τὴν Εὐρώπην καὶ τὴν Ἀσίαν, οὐ τῶν χρημάτων λόγον ἀπαιτῶν οὐδὲ τῆσ περὶ τὸ ἄγαλμα δαπάνησ, ὁπόσων χρυσὸσ ὠνήθη ταλάντων καὶ ἐλέφασ, ἔτι δὲ κυπάριττοσ καὶ θύον πρὸσ τὴν ἐντὸσ ἐργασίαν μόνιμοσ ὕλη καὶ ἀδιάφθοροσ, τροφῆσ τε καὶ μισθῶν ἀναλώματοσ τοῖσ ἐργασαμένοισ οὐκ ὀλίγοισ οὐδὲ ὀλίγον χρόνον ἄλλοισ τε οὐ φαύλοισ δημιουργοῖσ καὶ τὸν πλεῖστον μισθὸν ὑπὲρ τῆσ τέχνησ Φειδίᾳ·

ταῦτα μὲν γὰρ Ἠλείοισ προσήκοντα λογίσασθαι τοῖσ ἀναλώσασιν ἀφθόνωσ καὶ μεγαλοπρεπῶσ·

ἡμεῖσ δὲ ὑπὲρ ἄλλου φήσομεν τῷ Φειδίᾳ προκεῖσθαι τὸν ἀγῶνα· πᾶσιν Ἕλλησι καὶ βαρβάροισ, ὅσοι ποτὲ δεῦρο ἀφίκοντο πολλοὶ πολλάκισ, οὐδεὶσ ἀντερεῖ.

τῷ γὰρ ὄντι καὶ τὴν ἄλογον ἄν ἐκπλήξειε τοῦτό γε τῶν ζῴων φύσιν, εἰ δύναιντο προσιδεῖν μόνον, ταύρων τε τῶν ἀεὶ πρὸσ τόνδε τὸν βωμὸν ἀγομένων, ὡσ ἑκόντασ ὑπέχειν τοῖσ καταρχομένοισ, εἴ τινα παρέξουσι τῷ θεῷ χάριν, ἔτι δὲ ἀετῶν τε καὶ ἵππων καὶ λεόντων, ὡσ τὸ ἀνήμερον καὶ ἄγριον σβέσαντασ τοῦ θυμοῦ πολλὴν ἡσυχίαν ἄγειν, τερφθέντασ ὑπὸ τῆσ θέασ·

ἀνθρώπων δέ, ὃσ ἂν ᾖ παντελῶσ ἐπίπονοσ τὴν ψυχήν, πολλὰσ ἀναντλήσασ συμφορὰσ καὶ λύπασ ἐν τῷ βίῳ μηδὲ ὕπνον ἡδὺν ἐπιβαλλόμενοσ, καὶ ὅσ δοκεῖ μοι κατ’ ἐναντίον στὰσ τῆσδε τῆσ εἰκόνοσ ἐκλαθέσθαι ἂν πάντων ὅσα ἐν ἀνθρωπίνῳ βίῳ δεινὰ καὶ χαλεπὰ γίγνεται παθεῖν. οὕτωσ σύγε ἀνεῦρεσ καὶ ἐμηχανήσω θέαμα, ἀτεχνῶσ νηπενθέσ τ’ ἄχολόν τε, κακῶν ἐπίληθεσ ἁπάντων.

τοσοῦτον φῶσ καὶ τοσαύτη χάρισ ἔπεστιν ἀπὸ τῆσ τέχνησ. οὐδὲγὰρ αὐτὸν τὸν Ἥφαιστον εἰκὸσ ἐγκαλέσαι τῷδε τῷ ἔργῳ, κρίνοντα πρὸσ ἡδονὴν καὶ τέρψιν ἀνθρωπίνησ ὄψεωσ. εἰ δ’ αὖ τὸ πρέπον εἶδοσ καὶ τὴν ἀξίαν μορφὴν τῆσ θεοῦ φύσεωσ ἐδημιούργησασ, ὕλῃ τε ἐπιτερπεῖ χρησάμενοσ, ἀνδρόσ τε μορφὴν ὑπερφυᾶ τὸ κάλλοσ καὶ τὸ μέγεθοσ δείξασ, πλὴν ἀνδρὸσ καὶ τἄλλα ποιήσασὡσ ἐποίησασ, σκοπῶμεν τὰ νῦν· ὑπὲρ ὧν ἀπολογησάμενοσ ἱκανῶσ ἐν τοῖσ παροῦσι, καὶ πείσασ ὅτι τὸ οἰκεῖον καὶ τὸ πρέπον ἐξεῦρεσ σχήματόσ τε καὶ μορφῆσ τῷ πρώτῳ καὶ μεγίστῳ θεῷ, μισθὸν ἕτερον τοῦ παρ’ Ἠλείων προσλάβοισ ἂν μείζω καὶ τελειότερον. ὁρᾷσ γὰρ ὅτι οὐ μικρὸσ ἁγὼν οὐδ’ ὁ κίνδυνοσ ἡμῖν.

πρότερον μὲν γάρ,ἅτε οὐδὲν σαφὲσ εἰδότεσ, ἄλλην ἄλλοσ ἀνεπλάττομεν ἰδέαν, κατὰ τὴν ἑαυτοῦ δύναμιν καὶ φύσιν ἕκαστοσ ἰνδαλλόμενοι καὶ ὀνειρώττοντεσ· ἔμπροσθεν εἰκάσματα τεχνιτῶν, οὐ πάνυ τούτοισ οὔτε πιστεύοντεσ οὔτε προσέχοντεσ τὸν νοῦν.

σὺ δέ γε ἰσχύϊ τέχνησ ἐνίκησασκαὶ ξυνέλεξασ τὴν Ἑλλάδα πρῶτον, ἔπειτα τοὺσ ἄλλουσ τῷδε τῷ φάσματι, θεσπέσιον καὶ λαμπρὸν ἀποδείξασ, ὡσ μηδένα τῶν ἰδόντων δόξαν ἑτέραν ἔτι λαβεῖν ῥᾳδίωσ. ἆρ’ οὖν οἰεί τὸν Ἴφιτον καὶ τὸν Λυκοῦργον καὶ τοὺσ τότε Ἠλείουσ διὰ χρημάτων ἀπορίαν τὸν μὲν ἀγῶνα καὶ τὴν θυσίαν ποιῆσαι τῷ Διὶ πρέπουσαν, ἄγαλμαδὲ μηδὲν ἐξευρεῖν ἐπ’ ὀνόματι καὶ σχήματι τοῦ θεοῦ, σχεδόν τι προέχοντασ δυνάμει τῶν ὕστερον, ἢ μᾶλλον φοβηθέντασ μήποτε οὐ δύναιντο ἱκανῶσ ἀπομιμήσασθαι διὰ θνητῆσ τέχνησ τὴν ἄκραν καὶ τελειοτάτην φύσιν;

πρὸσ δὴ ταῦτα τυχὸν εἴποι ἂν Φειδίασ, ἅτε ἀνὴρ οὐκ ἄγλωττοσ οὐδὲ ἀγλώττου πόλεωσ, ἔτι δὲ συνήθησ καὶ ἑταῖροσ Περικλέουσ·

ἄνδρεσ Ἕλληνεσ, ὁ μὲν ἀγὼν τῶν πώποτε μέγιστοσ· οὐ γὰρ περὶ ἀρχῆσ οὐδὲ περὶ στρατηγίασ μιᾶσ πόλεωσ οὐδὲ περὶ νεῶν πλήθουσ ἢ πεζοῦ στρατοπέδου, πότερον ὀρθῶσ ἢ μὴ διῴκηται, τὰ νῦν ὑπέχω λόγον, ἀλλὰ περὶ τοῦ πάντων κρατοῦντοσ θεοῦ καὶ τῆσ πρὸσ ἐκεῖνον ὁμοιότητοσ, εἴτε εὐσχημόνωσ καὶ προσεοικότωσ γέγονεν, οὐδὲν ἐλλείπουσα τῆσ δυνατῆσ πρὸσ τὸ δαιμόνιον ἀνθρώποισ ἀπεικασίασ, εἴτε ἀναξία καὶ ἀπρεπήσ. ἐνθυμεῖσθε δὲ ὅτι οὐκ ἐγὼ πρῶτοσ ὑμῖν ἐγενόμην ἐξηγητὴσ καὶ διδάσκαλοσ τῆσ ἀληθείασ. οὐδὲ γὰρ ἔφυν ἔτι κατ’ ἀρχὰσ τῆσ Ἑλλάδοσ οὐδέπω σαφῆ καὶ ἀραρότα δόγματα ἐχούσησ περὶ τούτων, ἀλλὰ πρεσβυτέρασ τρόπον τινὰ καὶ τὰ περὶ τοὺσ θεοὺσ ἤδη πεπεισμένησ καὶ νομιζούσησ ἰσχυρῶσ.

καὶ ὅσα μὲν λιθοξόων ἔργα ἢ γραφέων ἀρχαιότερα τῆσ ἐμῆσ τέχνησ σύμφωνα ἦσαν, πλὴν ὅσον κατὰ τὴν ἀκρίβειαν τῆσ ποιήσεωσ, ἐῶ λέγειν. πρεσβυτέρουσ ἡμῶν καὶ πολὺ σοφωτέρουσ ἀξιοῦντασ εἶναι, τοὺσ ποιητάσ, ἐκείνων μὲν δυναμένων εἰσ πᾶσαν ἐπίνοιαν ἄγειν διὰ τῆσ ποιήσεωσ, τῶν δὲ ἡμετέρων αὐτουργημάτων μόνην ταύτην ἱκανὴν ἐχόντων εἰκασίαν.

τὰ γὰρ θεῖα φάσματα, λέγω δὲ ἡλίου καὶ σελήνησ καὶ σύμπαντοσ οὐρανοῦ καὶ ἄστρων, αὐτὰ μὲν καθ’ αὑτὰ φαινόμενα θαυμαστὰ πάντωσ, ἡ δὲ μίμησισ αὐτῶν ἁπλῆ καὶ ἄτεχνοσ, εἴ τισ ἐθέλοι τὰ σελήνησ σχήματα ἀφομοιοῦν ἢ τὸν ἡλίου κύκλον·

ἔτι δὲ ἤθουσ καὶ διανοίασ αὐτὰ μὲν ἐκεῖνα μεστὰ πάντωσ, ἐν δὲ τοῖσ εἰκάσμασιν οὐδὲν ἐνδεικνύμενα τοιοῦτον· ὅθεν ἴσωσ καὶ τὸ ἐξ ἀρχῆσ οὕτωσ ἐνομίσθη τοῖσ Ἕλλησι. νοῦν γὰρ καὶ φρόνησιν αὐτὴν μὲν καθ’ αὑτὴν οὔτε τισ πλάστησ οὔτε τισ γραφεὺσ εἰκάσαι δυνατὸσ ἔσται·

ἀθέατοι γὰρ τῶν τοιούτων καὶ ἀνιστόρητοι παντελῶσ πάντεσ. τὸ δὲ ἐν ᾧ τοῦτο γιγνόμενόν ἐστιν οὐχ ὑπονοοῦντεσ, ἀλλ’ εἰδότεσ, ἐπ’ αὐτὸ καταφεύγομεν, ἀνθρώπινον σῶμα ὡσ ἀγγεῖον φρονήσεωσ καὶ λόγου θεῷ προσάπτοντεσ, ἐνδείᾳ καὶ ἀπορίᾳ παραδείγματοσ τῷ φανερῷ τε καὶ εἰκαστῷ τὸ ἀνείκαστον καὶ ἀφανὲσ ἐνδείκνυσθαι ζητοῦντεσ, συμβόλου δυνάμει χρώμενοι, κρεῖττονἤ φασι τῶν βαρβάρων τινὰσ ζῴοισ τὸ θεῖον ἀφομοιοῦν κατὰ σμικρὰσ καὶ ἀτόπουσ ἀφορμάσ. ὁ δὲ πλεῖστον ὑπερβαλὼν κάλλει καὶ σεμνότητι καὶ μεγαλοπρεπείᾳ, σχεδὸν οὗτοσ πολὺ κράτιστοσ δημιουργὸσ τῶν περὶ τὰ θεῖα ἀγαλμάτων. οὐδὲ γὰρ ὡσ βέλτιον ὑπῆρχε μηδὲν ἵδρυμα μηδὲ εἰκόνα θεῶν ἀποδεδεῖχθαιπαρ’ ἀνθρώποισ φαίη τισ ἄν, ὡσ πρὸσ μόνα ὁρᾶν δέον τὰ οὐράνια.

ταῦτα μὲν γὰρ ξύμπαντα ὅ γε νοῦν ἔχων σέβει, θεοὺσ ἡγούμενοσ μακαρίουσ μακρόθεν ὁρῶν· διὰ δὲ τὴν πρὸσ τὸ δαιμόνιον ὁρμὴν ἰσχυρὸσ ἔρωσ πᾶσιν ἀνθρώποισ ἐγγύθεν τιμᾶν καὶ θεραπεύειν τὸ θεῖον, προσιόντασ καὶ ἁπτομένουσ μετὰ πειθοῦσ, θύοντασ καὶ στεφανοῦντασ. ἀτεχνῶσ γὰρ ὥσπερ νήπιοι παῖδεσ πατρὸσ ἢ μητρὸσ ἀπεσπασμένοι δεινὸν ἵμερον ἔχοντεσ καὶ πόθον ὀρέγουσι χεῖρασ οὐ παροῦσι πολλάκισ ὀνειρώττοντεσ, οὕτω καὶ θεοῖσ ἄνθρωποι ἀγαπῶντεσ δικαίωσ διά τε εὐεργεσίαν καὶ συγγένειαν, προθυμούμενοι πάντα τρόπον συνεῖναί τε καὶ ὁμιλεῖν·

ὥστε καὶ πολλοὶ τῶνβαρβάρων πενίᾳ τε καὶ ἀπορίᾳ τέχνησ ὄρη θεοὺσ ἐπονομάζουσι καὶ δένδρα ἀργὰ καὶ ἀσήμουσ λίθουσ, οὐδαμῇ οἰκειότερα τῆσ μορφῆσ. εἰ δ’ ὑμῖν ἐπαίτιόσ εἰμι τοῦ σχήματοσ, οὐκ ἂν φθάνοιτε Ὁμήρῳ πρότερον χαλεπῶσ ἔχοντεσ·

ἐκεῖνοσ γὰρ οὐ μόνον μορφὴνἐγγύτατα τῆσ δημιουργίασ ἐμιμήσατο, χαίτασ τε ὀνομάζων τοῦ θεοῦ, ἔτι δὲ ἀνθερεῶνα εὐθὺσ ἐν ἀρχῇ τῆσ ποιήσεωσ, ὅτε φησὶν ἱκετεύειν τὴν Θέτιν ὑπὲρ τιμῆσ τοῦ παιδόσ· πρὸσ δὲ τούτοισ ὁμιλίασ τε καὶ βουλεύσεισ καὶ δημηγορίασ τοῖσ θεοῖσ, ἔτι δὲ ἐξ Ἴδησ ἀφίξεισ πρὸσ οὐρανὸν καὶ Ὄλυμπον, ὕπνουσ τε καὶ συμπόσια καὶ μίξεισ, μάλα μὲν ὑψηλῶσ σύμπαντα κοσμῶν τοῖσ ἔπεσιν, ὅμωσ δὲ ἐχόμενα θνητῆσ ὁμοιότητοσ. καὶ δή γε καὶ ὁπότε ἐτόλμησεν Ἀγαμέμνονα προσεικάσαι τοῦ θεοῦ τοῖσ κυριωτάτοισ μέρεσιν εἰπών, ὄμματα καὶ κεφαλὴν ἴκελοσ Διὶ τερπικεραύνῳ. τὸ δέ γε τῆσ ἐμῆσ ἐργασίασ οὐκ ἄν τισ οὐδὲ μανείσ τινι ἀφομοιώσειεν θνητῷ, πρὸσ κάλλοσ ἢ μέγεθοσ συνεξεταζόμενον.

μὴ Ὁμήρου πολὺ φανῶ κρείττων καὶ σωφρονέστεροσ ποιητήσ, τοῦ δόξαντοσ ὑμῖν ἰσοθέου τὴν σοφίαν, ἣν βούλεσθε ζημίαν ἕτοιμοσ ὑπέχειν ἐγώ. λέγω δὲ πρὸσ τὸ δυνατὸν τῆσ ἐμαυτοῦ τέχνησ· δαψιλὲσ γὰρ χρῆμα ποίησισ καὶ πάντα τρόπον εὔπορον καὶ αὐτόνομον, καὶ χορηγίᾳ γλώττησ καὶ πλήθει ῥημάτων ἱκανὸν ἐξ αὑτοῦ πάντα δηλῶσαι τὰ τῆσ ψυχῆσ βουλήματα, κἂν ὁποιονοῦν διανοηθῇ σχῆμα ἢ ἔργον ἢ πάθοσ ἢ μέγεθοσ, οὐκ ἂν ἀπορήσειεν ἀγγέλου φωνῆσ πάνυ ἐναργῶσ σημαινούσησ ἕκαστα.

στρεπτὴ γὰρ γλῶσσ’ ἐστὶ βροτῶν, πολέεσ δ’ ἔνι μῦθοι, φησὶν Ὅμηροσ αὐτόσ, παντοῖοι, ἐπέων δὲ πολὺσ νομὸσ ἔνθα καὶ ἔνθα.

κινδυνεύει γὰρ οὖν τὸ ἀνθρώπινον γένοσ ἁπάντων ἐνδεὲσ γενέσθαι μᾶλλον ἢ φωνῆσ καὶ λέξεωσ·

τούτου δὲ μόνου κέκτηται θαυμαστόν τινα πλοῦτον. οὐδὲν γοῦν παραλέλοιπεν ἄφθεγκτον οὐδὲ ἄσημον τῶν πρὸσ αἴσθησιν ἀφικνουμένων, ἀλλ’ εὐθὺσ ἐπιβάλλει τῷ νοηθέντι σαφῆ σφραγῖδα ὀνόματοσ, πολλάκισ δὲ καὶ πλείουσ φωνὰσ ἑνὸσ πράγματοσ, ὧν ὁπόταν φθέγξηταί τινα, παρέσχε δόξαν οὐ πολὺ ἀσθενεστέραν τἀληθοῦσ. πλείστη μὲν οὖν ἐξουσία καὶ δύναμισ ἀνθρώπῳ περὶ λόγον ἐνδείξασθαι τὸ παραστάν. ἡ δὲ τῶν ποιητῶν τέχνη μάλα αὐθάδησ καὶ ἀνεπίληπτοσ, ἄλλωσ τε Ὁμήρου, τοῦ πλείστην ἄγοντοσ παρρησίαν, ὃσ οὐχ ἕνα εἵλετο χαρακτῆρα λέξεωσ, ἀλλὰ πᾶσαν τὴν Ἑλληνικὴν γλῶτταν διῃρημένην τέωσ ἀνέμιξε, Δωριέων τε καὶ Ιὤνων, ἔτι δὲ τὴν Ἀθηναίων, εἰσ ταὐτὸ κεράσασ πολλῷ μᾶλλον ἢ τὰ χρώματα οἱ βαφεῖσ, οὐ μόνον τῶν καθ’ αὑτόν, ἀλλὰ καὶ τῶν πρότερον, εἴ πού τι ῥῆμα ἐκλελοιπόσ, καὶ τοῦτο ἀναλαβὼν ὥσπερ νόμισμα ἀρχαῖον ἐκ θησαυροῦ ποθεν ἀδεσπότου διὰ φιλορρηματίαν, πολλὰ δὲ καὶ βαρβάρων ὀνόματα, φειδόμενοσ οὐδενὸσ ὅ,τι μόνον ἡδονὴν ἢ σφοδρότητα ἔδοξεν αὐτῷ ἔχειν·

πρὸσ δὲ τούτοισ μεταφέρων οὐ τὰ γειτνιῶντα μόνον οὐδὲ ἀπὸ τῶν ἐγγύθεν, ἀλλὰ τὰ πλεῖστον ἀπέχοντα, ὅπωσ κηλήσῃ τὸν ἀκροατὴν μετ’ ἐκπλήξεωσ καταγοητεύσασ, καὶ οὐδὲ ταῦτα κατὰ χώραν ἐῶν, ἀλλὰ τὰ μὲν μηκύνων, τὰ δὲ συναιρῶν, τὰ δὲ ἄλλωσ παρατρέπων·

τελευτῶν δὲ αὑτὸν ἀπέφαινεν οὐ μόνον μέτρων ποιητήν, ἀλλὰ καὶ ῥημάτων, παρ’ αὑτοῦ φθεγγόμενοσ, τὰ μὲν ἁπλῶσ τιθέμενοσ ὀνόματα τοῖσ πράγμασι, τὰ δ’ ἐπὶ τοῖσ κυρίοισ ἐπονομάζων, οἱο͂ν σφραγῖδα σφραγῖδι ἐπιβάλλων ἐναργῆ μᾶλλον καὶ εὔδηλον, οὐδενὸσ φθόγγου ἀπεχόμενοσ, ἀλλὰ ἔμβραχυ ποταμῶν τε μιμούμενοσ φωνὰσ καὶ ὕλησ καὶ ἀνέμων καὶ πυρὸσ καὶ θαλάττησ,ἔτι δὲ χαλκοῦ καὶ λίθου καὶ ξυμπάντων ἁπλῶσ ζῴων καὶ ὀργάνων, τοῦτο μὲν θηρίων, τοῦτο δὲ ὀρνίθων, τοῦτο δὲ αὐλῶν τε καὶ συρίγγων· καναχάσ τε καὶ βόμβουσ καὶ κτύπον καὶ δοῦπον καὶ ἄραβον πρῶτοσ ἐξευρὼν καὶ ὀνομάσασ ποταμούσ τε μορμύροντασ καὶ βέλη κλάζοντα καὶ βοῶντα κύματα καὶ χαλεπαίνοντασ ἀνέμουσκαὶ ἄλλα τοιαῦτα δεινὰ καὶ ἄτοπα τῷ ὄντι θαύματα, πολλὴν ἐμβάλλοντα τῇ γνώμῃ ταραχήν καὶ θόρυβον·

ὥστε οὐκ ἦν αὐτῷ ἀπορία φοβερῶν ὀνομάτων καὶ ἡδέων, ἔτι δὲ λείων καὶ τραχέων καὶ μυρίασ ἄλλασ ἐχόντων διαφορὰσ ἔν τε τοῖσ ἤχοισ καὶ τοῖσ διανοήμασιν.

ὑφ’ ἧσ ἐποποιίασ δυνατὸσ ἦν ὁποῖον ἐβούλετο ἐμποιῆσαιτῇ ψυχῇ πάθοσ. τὸ δὲ ἡμέτερον αὖ γένοσ, τὸ χειρωνακτικὸν καὶ δημιουργικόν, οὐδαμῇ ἐφικνεῖται τῆσ τοιαύτησ ἐλευθερίασ, ἀλλὰ πρῶτον μὲν ὕλησ προσδεόμεθα, ἀσφαλοῦσ μὲν ὥστε διαμεῖναι, πολὺν δὲ ἐχούσησ κάματον πορισθῆναί τε οὐ ῥᾳδίασ, ἔτι δὲ οὐκ ὀλίγων συνεργῶν. πρὸσ δὲ αὖ τούτοισ ἓν σχῆμα ἑκάστησ εἰκόνοσ ἀνάγκη ἐργάσασθαι, καὶ τοῦτο ἀκίνητον καὶ μένον, ὥστε τὴν πᾶσαν ἐν αὑτῷ τοῦ θεοῦ ξυλλαβεῖν φύσιν καὶ δύναμιν. τοῖσ δὲ ποιηταῖσ πολλάσ τινασ μορφὰσ καὶ παντοδαπὰ εἴδη περιλαβεῖν τῇ ποιήσει ῥᾴδιον, κινήσεισ τε καὶ ἡσυχίασ προστιθέντασ αὐτοῖσ, ὅπωσ ἂν ἑκάστοτε πρέπειν ἡγῶνται, καὶ ἔργα καὶ λόγουσ, καὶ προσέτι οἶμαι τὸ τῆσ ἀπάτησ καὶ τοῦ χρόνου.

μιᾷ γὰρ ἐπινοίᾳ καὶ ὁρμῇ τῆσ ψυχῆσ ἐνεχθεὶσ ὁ ποιητὴσ πολύ τι πλῆθοσ ἐπῶν ἤρυσεν, ὥσπερ ἐκ πηγῆσ ὕδατοσ ὑπερβλύσαντοσ, πρὶν ἐπιλιπεῖν αὐτὸν καὶ διαρρυῆναι τὸ φάντασμα καὶ τὴν ἐπίνοιαν ἣν ἔλαβε. τὸ δέ γε ἡμέτερον τῆσ τέχνησ ἐπίπονον καὶ βραδύ, μόλισ καὶ κατ’ ὀλίγον προβαῖνον, ἅτε οἶμαι πετρώδει καὶ στερεᾷ κάμνον ὕλῃ.

τὸ δὲ πάντων χαλεπώτατον, ἀνάγκη παραμένειν τῷ δημιουργῷ τὴν εἰκόνα ἐν τῇ ψυχῇ τὴν αὐτὴν ἀεί, μέχρισ ἂν ἐκτελέσῃ τὸ ἔργον, πολλάκισ καὶ πολλοῖσ ἔτεσι.

καὶ δὴ τὸ λεγόμενον, ὡσ ἔστιν ἀκοῆσ πιστότερα ὄμματα, ἀληθὲσ ἴσωσ· πολύ γε μὴν δυσπειστότερα καὶ πλείονοσ δεόμενα ἐναργείασ. ἡ μὲν γὰρ ὄψισ αὐτοῖσ τοῖσ ὁρωμένοισ συμβάλλει, τὴν δὲ ἀκοὴν οὐκ ἀδύνατον ἀναπτερῶσαι καὶ παραλογίσασθαι, μιμήματα εἰσπέμποντα γεγοητευμένα μέτροισ καὶ ἤχοισ. καὶ μὴν τά γε ἡμέτερα τῆσ τέχνησ ἀναγκαῖα μέτρα πλήθουσ τε πέρι καὶ μεγέθουσ·

τοῖσ δὲ ποιηταῖσ ἔξεστι καὶ ταῦτα ἐφ’ ὁποσονοῦν αὐξῆσαι. τοιγαροῦν Ὁμήρῳ μὲν ῥᾴδιον ἐγένετο εἰπεῖν τὸ μέγεθοσ τῆσ Ἔριδοσ, ὅτι οὐρανῷ ἐστήριξε κάρη καὶ ἐπὶ χθονὶ βαίνει· ἐμοὶ δὲ ἀγαπητὸν δήπουθεν πληρῶσαι τὸν ὑπὸ Ἠλείων ἢ Ἀθηναίων ἀποδειχθέντα τόπον. σὺ μὲν οὖν φήσεισ, ὦ σοφώτατε τῶν ποιητῶν Ὅμηρε, πολὺ τῇ τε δυνάμει τῆσ ποιήσεωσ καὶ τῷ χρόνῳ προέχων, σχεδὸν πρῶτοσ ἐπιδεῖξαι τοῖσ Ἕλλησι τῶν τε ἄλλων ἁπάντων θεῶν καὶ δὴ τοῦ μεγίστου θεῶν πολλὰσ καὶ καλὰσ εἰκόνασ, τὰσ μέν τινασ ἡμέρουσ, τὰσ δὲ φοβερὰσ καὶ δεινάσ.

ὁ δὲ ἡμέτεροσ εἰρηνικὸσ καὶ πανταχοῦ πρᾷοσ, οἱο͂σ ἀστασιάστου καὶ ὁμονοούσησ τῆσ Ἑλλάδοσ ἐπίσκοποσ·

ὃν ἐγὼ μετὰ τῆσ ἐμαυτοῦ τέχνησ καὶ τῆσ Ἠλείων πόλεωσ σοφῆσ καὶ ἀγαθῆσ βουλευσάμενοσ ἱδρυσάμην, ἥμερον καὶ σεμνὸνἐν ἀλύπῳ σχήματι, τὸν βίου καὶ ζωῆσ καὶ ξυμπάντων δοτῆρα τῶν ἀγαθῶν, κοινὸν ἀνθρώπων καὶ πατέρα καὶ σωτῆρα καὶ φύλακα, ὡσ δυνατὸν ἦν θνητῷ διανοηθέντι μιμήσασθαι τὴν θείαν καὶ ἀμήχανον φύσιν. σκόπει δέ, εἰ μὴ πάσαισ ταῖσ ἐπωνυμίαισ ταῖσ τοῦ θεοῦ πρέπουσαν εὑρήσεισ τὴν εἰκόνα·

φίλιοσ δὲ καὶ Ἑταιρεῖοσ, ὅτι πάντασ ἀνθρώπουσ ξυνάγει καὶ βούλεται φίλουσ εἶναι ἀλλήλοισ, ἐχθρὸν δὲ ἢ πολέμιον οὐδένα οὐδενόσ, Ἱκέσιοσ δέ, ὡσ ἂν ἐπήκοόσ τε καὶ ἵλεωσ τοῖσ δεομένοισ, Φύξιοσ δὲ διὰ τὴντῶν κακῶν ἀπόφυξιν, Ξένιοσ δέ, ὅτι δεῖ μηδὲ τῶν ξένων ἀμελεῖν μηδὲ ἀλλότριον ἡγεῖσθαι ἀνθρώπων μηδένα, Κτήσιοσ δὲ καὶ Ἐπικάρπιοσ, ἅτε τῶν καρπῶν αἴτιοσ καὶ δοτὴρ πλούτου καὶ δυνάμεωσ.

ὅτου δὲ ἦν ἐπιδεῖξαι ταῦτα μὴ φθεγγόμενον, ἆρα οὐχ ἱκανῶσ ἔχει κατὰ τὴν τέχνην;

τὴν μὲν γὰρ ἀρχὴν καὶ τὸν βασιλέα βούλεται δηλοῦντὸ ἰσχυρὸν τοῦ εἴδουσ καὶ τὸ μεγαλοπρεπέσ· τὸν δὲ πατέρα καὶ τὴν κηδεμονίαν τὸ πρᾷον καὶ προσφιλέσ· τὸν δὲ Πολιέα καὶ νόμιμον ἥ τε σεμνότησ καὶ τὸ αὐστηρόν· τὴν δὲ ἀνθρώπων καὶ θεῶν ξυγγένειαν αὐτό που τὸ τῆσ μορφῆσ ὅμοιον ἐν εἴδει συμβόλου· τὸν δὲ Φίλιον καὶ Ἱκέσιον καὶ Ξένιον καὶ Φύξιον καὶ πάντα τὰτοιαῦτα ἁπλῶσ ἡ φιλανθρωπία καὶ τὸ χρηστὸν ἐμφαινόμενα προσομοιοῖ· τὸν δὲ Κτήσιον καὶ τὸν Ἐπικάρπιον ἥ τε ἁπλότησ καὶ ἡ μεγαλοφροσύνη, δηλουμένη διὰ τῆσ μορφῆσ· ἀτεχνῶσ γὰρ διδόντι καὶ χαριζομένῳ μάλιστα προσέοικε τἀγαθά. ταῦτα μὲν οὖν ὡσ οἱο͂́ν τε ἦν ἐμιμησάμην, ἅτε οὐκ ἔχων ὀνομάσαι.

συνεχῶσ δὲ ἀστράπτοντα ἐπὶ πολέμῳ καὶ φθορᾷ πλήθουσ ἢ ὄμβρων ὑπερβολὴν ἢ χαλάζησ ἢ χιόνοσ, ἢ τανύοντα κυανῆν ἶριν, τοῦ πολέμου ξύμβολον, ἢ ἀστέρα πέμποντα ξυνεχεῖσ σπινθῆρασ ἀποβάλλοντα, δεινὸν τέρασ ναύταισ , ἢ ἐπιπέμποντα ἔριν ἀργαλέαν Ἕλλησι καὶ βαρβάροισ, ὥστε ἔρωτα ἐμβάλλειν πολέμου καὶ μάχησ ἄπαυστον κάμνουσιν ἀνθρώποισ καὶ ἀπειρηκόσιν· οὐδέ γε ἱστάντα ἐπὶπλάστιγγοσ ἀνθρώπων ἡμιθέων κῆρασ ἢ στρατοπέδων ὅλων, αὐτομάτῳ ῥοπῇ κρινομένασ·

οὐκ ἦν διὰ τῆσ τέχνησ μιμεῖσθαι· οὐ μὴν οὐδὲ παρὸν ἠθέλησά γ’ ἄν ποτε. βροντῆσ γὰρ εἴδωλον ἄφθογγον ἢ κεραυνοῦ εἴκασμα ἀλαμπὲσ ἐκ τῶν τῇδε ἐπιγείων μεταλλευμάτων ποῖον ἄν τι καὶ γένοιτο;

ἔτι δὲ γῆν σειομένην καὶ κινούμενον Ὄλυμπον ὑπὸ νεύματι βραχεῖ τῶν ὀφρύων ἤ τινα νέφουσ περὶ τῇ κεφαλῇ στέφανον Ὁμήρῳ μὲν εἰπεῖν εὐμαρὲσ καὶ πολλὴ πρὸσ τὰ τοιαῦτα ἅπαντα ἐλευθερία, τῇ δέ γε ἡμετέρᾳ τέχνῃ παντελῶσ ἄπορον, ἐγγύθεν ἐχούσῃ καὶ σαφῆ τὸν ἔλεγχον τῆσ ὄψεωσ. εἰ δ’ αὖ τὸ τῆσ ὕλησ ἀσημότερον ἡγεῖταί τισ ἢ κατὰ τὴν ἀξίαν τοῦ θεοῦ, τοῦτο μὲν ἀληθέσ τε καὶ ὀρθόν·

ἀλλ’ οὔτε τοὺσ δόντασ οὔτε τὸν ἑλόμενον καὶ δοκιμάσαντα ἐν δίκῃ μέμφοιτ’ ἄν. οὐ γὰρ ἦν ἑτέρα φύσισ ἀμείνων οὐδὲ λαμπροτέρα πρὸσ ὄψιν, ἣν δυνατὸν εἰσ χεῖρασ ἀνθρώπων ἀφικέσθαι καὶ μεταλαβεῖν δημιουργίασ. ἀέρα γὰρ ἢ πῦρ ἐργάσασθαι καὶ τὴν ἄφθονον πηγὴν ὕδατοσ ὅσον τε ἐν ἅπασι τούτοισ στερεὸν ἑρ́μα·

λέγω δὲ οὐ χρυσοῦ καὶ λίθου, ταῦτα μὲν γὰρ σμικρὰ καὶ φαῦλα, ἀλλὰ τὴν πᾶσαν ἰσχυρὰν καὶ βαρεῖαν οὐσίαν· ἰδίᾳ τε ἕκαστον διακρίνοντα καὶ συμπλέκοντα εἰσ γένεσιν ζῴων καὶ φυτῶν, οὐδὲ θεοῖσ πᾶσι δυνατὸν ἢ μόνῳ τούτῳ σχεδὸν ὃν πάνυ καλῶσ ποιητὴσ προσεῖπεν ἕτεροσ, Δωδωναῖε μεγασθενὲσ ἀριστοτέχνα πάτερ. οὗτοσ γὰρ δὴ πρῶτοσ καὶ τελειότατοσ δημιουργόσ, χορηγὸν λαβὼν τῆσ αὑτοῦ τέχνησ οὐ τὴν Ἠλείων πόλιν, ἀλλὰ τὴν πᾶσαν τοῦ παντὸσ ὕλην.

Φειδίαν δὲ ἢ Πολύκλειτον οὐκ ἂν εἰκότωσ ἀπαιτοῖτε πλέον οὐδέν, ἀλλὰ καὶ ταῦτα μείζω καὶ σεμνότερα τῆσ ἡμετέρασ χειρωναξίασ.

οὐδὲ γὰρ τὸν Ἥφαιστον Ὅμηροσ ἐν ἄλλοισ πεποίηκενἐπιδεικνύμενον τὴν ἐμπειρίαν, ἀλλὰ τεχνίτην μὲν θεὸν εὐπόρησεν ἐπὶ τὸ τῆσ ἀσπίδοσ ἔργον, ὕλην δὲ ἑτέραν οὐκ ἐφίκετο εὑρεῖν.

φησὶ γὰρ οὕτω· χαλκὸν δ’ ἐν πυρὶ βάλλεν ἀτειρέα κασσίτερόν τε καὶ χρυσὸν τιμῆντα καὶ ἄργυρον. ἀνθρώπων μὲν οὖν ἔγωγε οὐδενὶ παραχωρήσαιμ’ ἂν κρείττονα ἐμοῦ ποτε γενέσθαι περὶ τὴν τέχνην, αὐτῷ δὲ τῷ Διί, δημιουργοῦντι τὸν ἅπαντα κόσμον οὐ χρὴ ξυμβάλλειν οὐδένα θνητόν. ταῦτ’ οὖν εἰπόντα καὶ ἀπολογησάμενον τὸν Φειδίαν εἰκότωσ ἐμοὶ δοκοῦσιν οἱ Έλληνεσ στεφανῶσαι ἄν.

τῷ γὰρ ὄντι τοιοῦτοσ ἡμῖν προσορᾶν ἐοίκε, πάνυ εὔνουσ καὶ κηδόμενοσ, ὥστ’ ἔμοιγε μικροῦ φθέγγεσθαι δοκεῖ ̔τάδε μὲν οὕτωσ, ὦ σύμπασα Ἑλλάσ, καλῶσ καὶ προσηκόντωσ ἐπιτελεῖσ, θυσίασ τε θύουσα ἐκ τῶν παρόντων μεγαλοπρεπεῖσ καὶ δὴ καὶ τὸν εὐκλεέστατον ἀγῶνα τιθεῖσα ὡσ ἀπ’ ἀρχῆσ εὐεξίασ καὶ ῥώμησ καὶ τάχουσ, ὅσα τε ἑορτῶν καὶ μυστηρίων ἔθη λαβοῦσα διαφυλάττεισ.

αὐτήν σ’ οὐκ ἀγαθὴ κομιδὴ ἔχει, ἀλλ’ ἅμα γῆρασ λυγρὸν ἔχεισ αὐχμεῖσ τε κακῶσ καὶ ἀεικέα ἕσσαι.

SEARCH

MENU NAVIGATION