Aristotle, Nicomachean Ethics, Book 6

(아리스토텔레스, 니코마코스 윤리학, Book 6)

ἐπεὶ δὲ τυγχάνομεν πρότερον εἰρηκότεσ ὅτι δεῖ τὸ μέσον αἱρεῖσθαι, μὴ τὴν ὑπερβολὴν μηδὲ τὴν ἔλλειψιν, τὸ δὲ μέσον ἐστὶν ὡσ ὁ λόγοσ ὁ ὀρθὸσ λέγει, τοῦτο διέλωμεν. ἐν πάσαισ γὰρ ταῖσ εἰρημέναισ ἕξεσι, καθάπερ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων, ἔστι τισ σκοπὸσ πρὸσ ὃν ἀποβλέπων ὁ τὸν λόγον ἔχων ἐπιτείνει καὶ ἀνίησιν, καί τισ ἔστιν ὁρ́οσ τῶν μεσοτήτων, ἃσ μεταξύ φαμεν εἶναι τῆσ ὑπερβολῆσ καὶ τῆσ ἐλλείψεωσ, οὔσασ κατὰ τὸν ὀρθὸν λόγον.

ἔστι δὲ τὸ μὲν εἰπεῖν οὕτωσ ἀληθὲσ μέν, οὐθὲν δὲ σαφέσ·

καὶ γὰρ ἐν ταῖσ ἄλλαισ ἐπιμελείαισ, περὶ ὅσασ ἐστὶν ἐπιστήμη, τοῦτ’ ἀληθὲσ μὲν εἰπεῖν, ὅτι οὔτε πλείω οὔτε ἐλάττω δεῖ πονεῖν οὐδὲ ῥᾳθυμεῖν, ἀλλὰ τὰ μέσα καὶ ὡσ ὁ ὀρθὸσ λόγοσ· τοῦτο δὲ μόνον ἔχων ἄν τισ οὐδὲν ἂν εἰδείη πλέον, οἱο͂ν ποῖα δεῖ προσφέρεσθαι πρὸσ τὸ σῶμα, εἴ τισ εἴπειεν ὅτι ὅσα ἡ ἰατρικὴ κελεύει καὶ ὡσ ὁ ταύτην ἔχων. διὸ δεῖ καὶ περὶ τὰσ τῆσ ψυχῆσ ἕξεισ μὴ μόνον ἀληθῶσ εἶναι τοῦτ’ εἰρημένον, ἀλλὰ καὶ διωρισμένον τίσ ἐστιν ὁ ὀρθὸσ λόγοσ καὶ τούτου τίσ ὁρ́οσ.

τὰσ δὴ τῆσ ψυχῆσ ἀρετὰσ διελόμενοι τὰσ μὲν εἶναι τοῦ ἤθουσ ἔφαμεν τὰσ δὲ τῆσ διανοίασ.

περὶ μὲν οὖν τῶν ἠθικῶν διεληλύθαμεν, περὶ δὲ τῶν λοιπῶν, περὶ ψυχῆσ πρῶτον εἰπόντεσ, λέγωμεν οὕτωσ.

πρότερον μὲν οὖν ἐλέχθη δύ’ εἶναι μέρη τῆσ ψυχῆσ, τό τε λόγον ἔχον καὶ τὸ ἄλογον· νῦν δὲ περὶ τοῦ λόγον ἔχοντοσ τὸν αὐτὸν τρόπον διαιρετέον.

καὶ ὑποκείσθω δύο τὰ λόγον ἔχοντα, ἓν μὲν ᾧ θεωροῦμεν τὰ τοιαῦτα τῶν ὄντων ὅσων αἱ ἀρχαὶ μὴ ἐνδέχονται ἄλλωσ ἔχειν, ἓν δὲ ᾧ τὰ ἐνδεχόμενα· πρὸσ γὰρ τὰ τῷ γένει ἕτερα καὶ τῶν τῆσ ψυχῆσ μορίων ἕτερον τῷ γένει τὸ πρὸσ ἑκάτερον πεφυκόσ, εἴπερ καθ’ ὁμοιότητά τινα καὶ οἰκειότητα ἡ γνῶσισ ὑπάρχει αὐτοῖσ. λεγέσθω δὲ τούτων τὸ μὲν ἐπιστημονικὸν τὸ δὲ λογιστικόν· τὸ γὰρ βουλεύεσθαι καὶ λογίζεσθαι ταὐτόν, οὐδεὶσ δὲ βουλεύεται περὶ τῶν μὴ ἐνδεχομένων ἄλλωσ ἔχειν.

ὥστε τὸ λογιστικόν ἐστιν ἕν τι μέροσ τοῦ λόγον ἔχοντοσ. ληπτέον ἄρ’ ἑκατέρου τούτων τίσ ἡ βελτίστη ἕξισ·

αὕτη γὰρ ἀρετὴ ἑκατέρου, ἡ δ’ ἀρετὴ πρὸσ τὸ ἔργον τὸ οἰκεῖον. τρία δή ἐστιν ἐν τῇ ψυχῇ τὰ κύρια πράξεωσ καὶ ἀληθείασ, αἴσθησισ νοῦσ ὄρεξισ. τούτων δ’ ἡ αἴσθησισ οὐδεμιᾶσ ἀρχὴ πράξεωσ· δῆλον δὲ τῷ τὰ θηρία αἴσθησιν μὲν ἔχειν πράξεωσ δὲ μὴ κοινωνεῖν. ἔστι δ’ ὅπερ ἐν διανοίᾳ κατάφασισ καὶ ἀπόφασισ, τοῦτ’ ἐν ὀρέξει δίωξισ καὶ φυγή· ὥστ’ ἐπειδὴ ἡ ἠθικὴ ἀρετὴ ἕξισ προαιρετική, ἡ δὲ προαίρεσισ ὄρεξισ βουλευτική, δεῖ διὰ ταῦτα μὲν τόν τε λόγον ἀληθῆ εἶναι καὶ τὴν ὄρεξιν ὀρθήν, εἴπερ ἡ προαίρεσισ σπουδαία, καὶ τὰ αὐτὰ τὸν μὲν φάναι τὴν δὲ διώκειν.

αὕτη μὲν οὖν ἡ διάνοια καὶ ἡ ἀλήθεια πρακτική·

τῆσ δὲ θεωρητικῆσ διανοίασ καὶ μὴ πρακτικῆσ μηδὲ ποιητικῆσ τὸ εὖ καὶ κακῶσ τἀληθέσ ἐστι καὶ ψεῦδοσ τοῦτο γάρ ἐστι παντὸσ διανοητικοῦ ἔργον· τοῦ δὲ πρακτικοῦ καὶ διανοητικοῦ ἀλήθεια ὁμολόγωσ ἔχουσα τῇ ὀρέξει τῇ ὀρθῇ. πράξεωσ μὲν οὖν ἀρχὴ προαίρεσισ ‐ ὅθεν ἡ κίνησισ ἀλλ’ οὐχ οὗ ἕνεκα ‐ προαιρέσεωσ δὲ ὄρεξισ καὶ λόγοσ ὁ ἕνεκά τινοσ. διὸ οὔτ’ ἄνευ νοῦ καὶ διανοίασ οὔτ’ ἄνευ ἠθικῆσ ἐστὶν ἕξεωσ ἡ προαίρεσισ·

εὐπραξία γὰρ καὶ τὸ ἐναντίον ἐν πράξει ἄνευ διανοίασ καὶ ἤθουσ οὐκ ἔστιν. διάνοια δ’ αὐτὴ οὐθὲν κινεῖ, ἀλλ’ ἡ ἕνεκά του καὶ πρακτική·

αὕτη γὰρ καὶ τῆσ ποιητικῆσ ἄρχει·

ἕνεκα γάρ του ποιεῖ πᾶσ ὁ ποιῶν, καὶ οὐ τέλοσ ἁπλῶσ ἀλλὰ πρόσ τι καὶ τινόσ τὸ ποιητόν, ἀλλὰ τὸ πρακτόν· ἡ γὰρ εὐπραξία τέλοσ, ἡ δ’ ὄρεξισ τούτου. διὸ ἢ ὀρεκτικὸσ νοῦσ ἡ προαίρεσισ ἢ ὄρεξισ διανοητική, καὶ ἡ τοιαύτη ἀρχὴ ἄνθρωποσ. οὐκ ἔστι δὲ προαιρετὸν οὐδὲν γεγονόσ, οἱο͂ν οὐδεὶσ προαιρεῖται Ἴλιον πεπορθηκέναι·

οὐδὲ γὰρ βουλεύεται περὶ τοῦ γεγονότοσ ἀλλὰ περὶ τοῦ ἐσομένου καὶ ἐνδεχομένου, τὸ δὲ γεγονὸσ οὐκ ἐνδέχεται μὴ γενέσθαι· διὸ ὀρθῶσ Ἀγάθων μόνου γὰρ αὐτοῦ καὶ θεὸσ στερίσκεται,ἀγένητα ποιεῖν ἅσσ’ ἂν ᾖ πεπραγμένα. ἀμφοτέρων δὴ τῶν νοητικῶν μορίων ἀλήθεια τὸ ἔργον.

καθ’ ἃσ οὖν μάλιστα ἕξεισ ἀληθεύσει ἑκάτερον, αὗται ἀρεταὶ ἀμφοῖν. ἀρξάμενοι οὖν ἄνωθεν περὶ αὐτῶν πάλιν λέγωμεν. ἔστω δὴ οἷσ ἀληθεύει ἡ ψυχὴ τῷ καταφάναι ἢ ἀποφάναι, πέντε τὸν ἀριθμόν·

ταῦτα δ’ ἐστὶ τέχνη ἐπιστήμη φρόνησισ σοφία νοῦσ· ὑπολήψει γὰρ καὶ δόξῃ ἐνδέχεται διαψεύδεσθαι. ἐπιστήμη μὲν οὖν τί ἐστιν, ἐντεῦθεν φανερόν, εἰ δεῖ ἀκριβολογεῖσθαι καὶ μὴ ἀκολουθεῖν ταῖσ ὁμοιότησιν. πάντεσ γὰρ ὑπολαμβάνομεν, ὃ ἐπιστάμεθα, μηδ’ ἐνδέχεσθαι ἄλλωσ ἔχειν·

τὰ δ’ ἐνδεχόμενα ἄλλωσ, ὅταν ἔξω τοῦ θεωρεῖν γένηται, λανθάνει εἰ ἔστιν ἢ μή. ἐξ ἀνάγκησ ἄρα ἐστὶ τὸ ἐπιστητόν. ἀίδιον ἄρα· τὰ γὰρ ἐξ ἀνάγκησ ὄντα ἁπλῶσ πάντα ἀίδια, τὰ δ’ ἀίδια ἀγένητα καὶ ἄφθαρτα. ἔτι διδακτὴ ἅπασα ἐπιστήμη δοκεῖ εἶναι, καὶ τὸ ἐπιστητὸν μαθητόν.

ἐκ προγινωσκομένων δὲ πᾶσα διδασκαλία, ὥσπερ καὶ ἐν τοῖσ ἀναλυτικοῖσ λέγομεν· ἣ μὲν γὰρ δι’ ἐπαγωγῆσ, ἣ δὲ συλλογισμῷ. ἡ μὲν δὴ ἐπαγωγὴ ἀρχή ἐστι καὶ τοῦ καθόλου, ὁ δὲ συλλογισμὸσ ἐκ τῶν καθόλου. εἰσὶν ἄρα ἀρχαὶ ἐξ ὧν ὁ συλλογισμόσ, ὧν οὐκ ἔστι συλλογισμόσ· ἐπαγωγὴ ἄρα.

ἡ μὲν ἄρα ἐπιστήμη ἐστὶν ἕξισ ἀποδεικτική, καὶ ὅσα ἄλλα προσδιοριζόμεθα ἐν τοῖσ ἀναλυτικοῖσ· ὅταν γάρ πωσ πιστεύῃ καὶ γνώριμοι αὐτῷ ὦσιν αἱ ἀρχαί, ἐπίσταται· εἰ γὰρ μὴ μᾶλλον τοῦ συμπεράσματοσ, κατὰ συμβεβηκὸσ ἕξει τὴν ἐπιστήμην. περὶ μὲν οὖν ἐπιστήμησ διωρίσθω τὸν τρόπον τοῦτον.

τοῦ δ’ ἐνδεχομένου ἄλλωσ ἔχειν ἔστι τι καὶ ποιητὸν καὶ πρακτόν·

ἕτερον δ’ ἐστὶ ποίησισ καὶ πρᾶξισ πιστεύομεν δὲ περὶ αὐτῶν καὶ τοῖσ ἐξωτερικοῖσ λόγοισ· ὥστε καὶ ἡ μετὰ λόγου ἕξισ πρακτικὴ ἕτερόν ἐστι τῆσ μετὰ λόγου ποιητικῆσ ἕξεωσ. διὸ οὐδὲ περιέχεται ὑπ’ ἀλλήλων·

οὔτε γὰρ ἡ πρᾶξισ ποίησισ οὔτε ἡ ποίησισ πρᾶξίσ ἐστιν. ἐπεὶ δ’ ἡ οἰκοδομικὴ τέχνη τίσ ἐστι καὶ ὅπερ ἕξισ τισ μετὰ λόγου ποιητική, καὶ οὐδεμία οὔτε τέχνη ἐστὶν ἥτισ οὐ μετὰ λόγου ποιητικὴ ἕξισ ἐστίν, οὔτε τοιαύτη ἣ οὐ τέχνη, ταὐτὸν ἂν εἰή τέχνη καὶ ἕξισ μετὰ λόγου ἀληθοῦσ ποιητική. ἔστι δὲ τέχνη πᾶσα περὶ γένεσιν καὶ τὸ τεχνάζειν καὶ θεωρεῖν ὅπωσ ἂν γένηταί τι τῶν ἐνδεχομένων καὶ εἶναι καὶ μὴ εἶναι, καὶ ὧν ἡ ἀρχὴ ἐν τῷ ποιοῦντι ἀλλὰ μὴ ἐν τῷ ποιουμένῳ· οὔτε γὰρ τῶν ἐξ ἀνάγκησ ὄντων ἢ γινομένων ἡ τέχνη ἐστίν, οὔτε τῶν κατὰ φύσιν·

ἐν αὑτοῖσ γὰρ ἔχουσι ταῦτα τὴν ἀρχήν.

ἐπεὶ δὲ ποίησισ καὶ πρᾶξισ ἕτερον, ἀνάγκη τὴν τέχνην ποιήσεωσ ἀλλ’ οὐ πράξεωσ εἶναι. καὶ τρόπον τινὰ περὶ τὰ αὐτά ἐστιν ἡ τύχη καὶ ἡ τέχνη, καθάπερ καὶ Ἀγάθων φησὶ τέχνη τύχην ἔστερξε καὶ τύχη τέχνην. ἡ μὲν οὖν τέχνη, ὥσπερ εἴρηται, ἕξισ τισ μετὰ λόγου ἀληθοῦσ ποιητική ἐστιν, ἡ δ’ ἀτεχνία τοὐναντίον μετὰ λόγου ψευδοῦσ ποιητικὴ ἕξισ, περὶ τὸ ἐνδεχόμενον ἄλλωσ ἔχειν.

περὶ δὲ φρονήσεωσ οὕτωσ ἂν λάβοιμεν, θεωρήσαντεσ τίνασ λέγομεν τοὺσ φρονίμουσ. δοκεῖ δὴ φρονίμου εἶναι τὸ δύνασθαι καλῶσ βουλεύσασθαι περὶ τὰ αὑτῷ ἀγαθὰ καὶ συμφέροντα, οὐ κατὰ μέροσ, οἱο͂ν ποῖα πρὸσ ὑγίειαν, πρὸσ ἰσχύν, ἀλλὰ ποῖα πρὸσ τὸ εὖ ζῆν ὅλωσ.

σημεῖον δ’ ὅτι καὶ τοὺσ περί τι φρονίμουσ λέγομεν, ὅταν πρὸσ τέλοσ τι σπουδαῖον εὖ λογίσωνται, ὧν μή ἐστι τέχνη. ὥστε καὶ ὅλωσ ἂν εἰή φρόνιμοσ ὁ βουλευτικόσ.

βουλεύεται δ’ οὐθεὶσ περὶ τῶν ἀδυνάτων ἄλλωσ ἔχειν, οὐδὲ τῶν μὴ ἐνδεχομένων αὐτῷ πρᾶξαι. πάντα γὰρ ἐνδέχεται καὶ ἄλλωσ ἔχειν, καὶ οὐκ ἔστι βουλεύσασθαι περὶ τῶν ἐξ ἀνάγκησ ὄντων, οὐκ ἂν εἰή ἡ φρόνησισ ἐπιστήμη οὐδὲ τέχνη, ἐπιστήμη μὲν ὅτι ἐνδέχεται τὸ πρακτὸν ἄλλωσ ἔχειν, τέχνη δ’ ὅτι ἄλλο τὸ γένοσ πράξεωσ καὶ ποιήσεωσ.

λείπεται ἄρα αὐτὴν εἶναι ἕξιν ἀληθῆ μετὰ λόγου πρακτικὴν περὶ τὰ ἀνθρώπῳ ἀγαθὰ καὶ κακά.

τῆσ μὲν γὰρ ποιήσεωσ ἕτερον τὸ τέλοσ, τῆσ δὲ πράξεωσ οὐκ ἂν εἰή· ἔστι γὰρ αὐτὴ ἡ εὐπραξία τέλοσ.

διὰ τοῦτο Περικλέα καὶ τοὺσ τοιούτουσ φρονίμουσ οἰόμεθα εἶναι, ὅτι τὰ αὑτοῖσ ἀγαθὰ καὶ τὰ τοῖσ ἀνθρώποισ δύνανται θεωρεῖν· εἶναι δὲ τοιούτουσ ἡγούμεθα τοὺσ οἰκονομικοὺσ καὶ τοὺσ πολιτικούσ.

ἔνθεν καὶ τὴν σωφροσύνην τούτῳ προσαγορεύομεν τῷ ὀνόματι, ὡσ σῴζουσαν τὴν φρόνησιν. σῴζει δὲ τὴν τοιαύτην ὑπόληψιν. οὐ γὰρ ἅπασαν ὑπόληψιν διαφθείρει οὐδὲ διαστρέφει τὸ ἡδὺ καὶ λυπηρόν, οἱο͂ν ὅτι τὸ τρίγωνον δύο ὀρθὰσ ἔχει ἢ οὐκ ἔχει, ἀλλὰ τὰσ περὶ τὸ πρακτόν. αἱ μὲν γὰρ ἀρχαὶ τῶν πρακτῶν τὸ οὗ ἕνεκα τὰ πρακτά· τῷ δὲ διεφθαρμένῳ δι’ ἡδονὴν ἢ λύπην εὐθὺσ οὐ φαίνεται ἀρχή, οὐδὲ δεῖν τούτου ἕνεκεν οὐδὲ διὰ τοῦθ’ αἱρεῖσθαι πάντα καὶ πράττειν·

ἔστι γὰρ ἡ κακία φθαρτικὴ ἀρχῆσ. ὥστ’ ἀνάγκη τὴν φρόνησιν ἕξιν εἶναι μετὰ λόγου ἀληθῆ περὶ τὰ ἀνθρώπινα ἀγαθὰ πρακτικήν. ἀλλὰ μὴν τέχνησ μὲν ἔστιν ἀρετή, φρονήσεωσ δ’ οὐκ ἔστιν· καὶ ἐν μὲν τέχνῃ ὁ ἑκὼν ἁμαρτάνων αἱρετώτεροσ, περὶ δὲ φρόνησιν ἧττον, ὥσπερ καὶ περὶ τὰσ ἀρετάσ.

δῆλον οὖν ὅτι ἀρετή τισ ἐστὶ καὶ οὐ τέχνη. δυοῖν δ’ ὄντοιν μεροῖν τῆσ ψυχῆσ τῶν λόγον ἐχόντων, θατέρου ἂν εἰή ἀρετή, τοῦ δοξαστικοῦ·

ἥ τε γὰρ δόξα περὶ τὸ ἐνδεχόμενον ἄλλωσ ἔχειν καὶ ἡ φρόνησισ. ἀλλὰ μὴν οὐδ’ ἕξισ μετὰ λόγου μόνον· σημεῖον δ’ ὅτι λήθη μὲν τῆσ τοιαύτησ ἕξεωσ ἔστι, φρονήσεωσ δ’ οὐκ ἔστιν. ἐπεὶ δ’ ἡ ἐπιστήμη περὶ τῶν καθόλου ἐστὶν ὑπόληψισ καὶ τῶν ἐξ ἀνάγκησ ὄντων, εἰσὶ δ’ ἀρχαὶ τῶν ἀποδεικτῶν καὶ πάσησ ἐπιστήμησ μετὰ λόγου γὰρ ἡ ἐπιστήμη, τῆσ ἀρχῆσ τοῦ ἐπιστητοῦ οὔτ’ ἂν ἐπιστήμη εἰή οὔτε τέχνη οὔτε φρόνησισ·

τὸ μὲν γὰρ ἐπιστητὸν ἀποδεικτόν, αἳ δὲ τυγχάνουσιν οὖσαι περὶ τὰ ἐνδεχόμενα ἄλλωσ ἔχειν.

>οὐδὲ δὴ σοφία τούτων ἐστίν·

τοῦ γὰρ σοφοῦ περὶ ἐνίων ἔχειν ἀπόδειξίν ἐστιν. ἔχειν, ἐπιστήμη καὶ φρόνησίσ ἐστι καὶ σοφία καὶ νοῦσ, τούτων δὲ τῶν τριῶν μηδὲν ἐνδέχεται εἶναι λέγω δὲ τρία φρόνησιν ἐπιστήμην σοφίαν, λείπεται νοῦν εἶναι τῶν ἀρχῶν.

τὴν δὲ σοφίαν ἔν τε ταῖσ τέχναισ τοῖσ ἀκριβεστάτοισ τὰσ τέχνασ ἀποδίδομεν, οἱο͂ν Φειδίαν λιθουργὸν σοφὸν καὶ Πολύκλειτον ἀνδριαντοποιόν, ἐνταῦθα μὲν οὖν οὐθὲν ἄλλο σημαίνοντεσ τὴν σοφίαν ἢ ὅτι ἀρετὴ τέχνησ ἐστίν· εἶναι δέ τινασ σοφοὺσ οἰόμεθα ὅλωσ οὐ κατὰ μέροσ οὐδ’ ἄλλο τι σοφούσ, ὥσπερ Ὅμηρόσ φησιν ἐν τῷ Μαργίτῃ τὸν δ’ οὔτ’ ἂρ σκαπτῆρα θεοὶ θέσαν οὔτ’ ἀροτῆραοὔτ’ ἄλλωσ τι σοφόν.

ὥστε δῆλον ὅτι ἀκριβεστάτη ἂν τῶν ἐπιστημῶν εἰή ἡ σοφία. δεῖ ἄρα τὸν σοφὸν μὴ μόνον τὰ ἐκ τῶν ἀρχῶν εἰδέναι, ἀλλὰ καὶ περὶ τὰσ ἀρχὰσ ἀληθεύειν. ὥστ’ εἰή ἂν ἡ σοφία νοῦσ καὶ ἐπιστήμη, ὥσπερ κεφαλὴν ἔχουσα ἐπιστήμη τῶν τιμιωτάτων.

ἄτοπον γὰρ εἴ τισ τὴν πολιτικὴν ἢ τὴν φρόνησιν σπουδαιοτάτην οἰέται εἶναι, εἰ μὴ τὸ ἄριστον τῶν ἐν τῷ κόσμῳ ἄνθρωπόσ ἐστιν.

εἰ δὴ ὑγιεινὸν μὲν καὶ ἀγαθὸν ἕτερον ἀνθρώποισ καὶ ἰχθύσι, τὸ δὲ λευκὸν καὶ εὐθὺ ταὐτὸν ἀεί, καὶ τὸ σοφὸν ταὐτὸ πάντεσ ἂν εἴποιεν, φρόνιμον δὲ ἕτερον· τὰ γὰρ περὶ αὑτὸ ἕκαστα τὸ εὖ θεωροῦν φησὶν εἶναι φρόνιμον, καὶ τούτῳ ἐπιτρέψει αὐτά.

διὸ καὶ τῶν θηρίων ἔνια φρόνιμά φασιν εἶναι, ὅσα περὶ τὸν αὑτῶν βίον ἔχοντα φαίνεται δύναμιν προνοητικήν. φανερὸν δὲ καὶ ὅτι οὐκ ἂν εἰή ἡ σοφία καὶ ἡ πολιτικὴ ἡ αὐτή· εἰ γὰρ τὴν περὶ τὰ ὠφέλιμα τὰ αὑτοῖσ ἐροῦσι σοφίαν, πολλαὶ ἔσονται σοφίαι· οὐ γὰρ μία περὶ τὸ ἁπάντων ἀγαθὸν τῶν ζῴων, ἀλλ’ ἑτέρα περὶ ἕκαστον, εἰ μὴ καὶ ἰατρικὴ μία περὶ πάντων τῶν ὄντων.

εἰ δ’ ὅτι βέλτιστον ἄνθρωποσ τῶν ἄλλων ζῴων, οὐδὲν διαφέρει· καὶ γὰρ ἀνθρώπου ἄλλα πολὺ θειότερα τὴν φύσιν, οἱο͂ν φανερώτατά γε ἐξ ὧν ὁ κόσμοσ συνέστηκεν. ἐκ δὴ τῶν εἰρημένων δῆλον ὅτι ἡ σοφία ἐστὶ καὶ ἐπιστήμη καὶ νοῦσ τῶν τιμιωτάτων τῇ φύσει.

διὸ Ἀναξαγόραν καὶ Θαλῆν καὶ τοὺσ τοιούτουσ σοφοὺσ μὲν φρονίμουσ δ’ οὔ φασιν εἶναι, ὅταν ἴδωσιν ἀγνοοῦντασ τὰ συμφέροντα ἑαυτοῖσ, καὶ περιττὰ μὲν καὶ θαυμαστὰ καὶ χαλεπὰ καὶ δαιμόνια εἰδέναι αὐτούσ φασιν, ἄχρηστα δ’, ὅτι οὐ τὰ ἀνθρώπινα ἀγαθὰ ζητοῦσιν. ἡ δὲ φρόνησισ περὶ τὰ ἀνθρώπινα καὶ περὶ ὧν ἔστι βουλεύσασθαι·

μάλιστα τοῦτ’ ἔργον εἶναί φαμεν, τὸ εὖ βουλεύεσθαι, βουλεύεται δ’ οὐδεὶσ περὶ τῶν ἀδυνάτων ἄλλωσ ἔχειν, οὐδ’ ὅσων μὴ τέλοσ τι ἔστι, καὶ τοῦτο πρακτὸν ἀγαθόν.

ὁ δ’ ἁπλῶσ εὔβουλοσ ὁ τοῦ ἀρίστου ἀνθρώπῳ τῶν πρακτῶν στοχαστικὸσ κατὰ τὸν λογισμόν. οὐδ’ ἐστὶν ἡ φρόνησισ τῶν καθόλου μόνον, ἀλλὰ δεῖ καὶ τὰ καθ’ ἕκαστα γνωρίζειν· πρακτικὴ γάρ, ἡ δὲ πρᾶξισ περὶ τὰ καθ’ ἕκαστα.

διὸ καὶ ἔνιοι οὐκ εἰδότεσ ἑτέρων εἰδότων πρακτικώτεροι, καὶ ἐν τοῖσ ἄλλοισ οἱ ἔμπειροι· εἰ γὰρ εἰδείη ὅτι τὰ κοῦφα εὔπεπτα κρέα καὶ ὑγιεινά, ποῖα δὲ κοῦφα ἀγνοοῖ, οὐ ποιήσει ὑγίειαν, ἀλλ’ ὁ εἰδὼσ ὅτι τὰ ὀρνίθεια κοῦφα καὶ ὑγιεινὰ ποιήσει μᾶλλον. ἡ δὲ φρόνησισ πρακτική·

ὥστε δεῖ ἄμφω ἔχειν, ἢ ταύτην μᾶλλον. εἰή δ’ ἄν τισ καὶ ἐνταῦθα ἀρχιτεκτονική. ἔστι δὲ καὶ ἡ πολιτικὴ καὶ ἡ φρόνησισ ἡ αὐτὴ μὲν ἕξισ, τὸ μέντοι εἶναι οὐ ταὐτὸν αὐταῖσ. τῆσ δὲ περὶ πόλιν ἣ μὲν ὡσ ἀρχιτεκτονικὴ φρόνησισ νομοθετική, ἣ δὲ ὡσ τὰ καθ’ ἕκαστα τὸ κοινὸν ἔχει ὄνομα, πολιτική· αὕτη δὲ πρακτικὴ καὶ βουλευτική·

τὸ γὰρ ψήφισμα πρακτὸν ὡσ τὸ ἔσχατον. διὸ πολιτεύεσθαι τούτουσ μόνον λέγουσιν· μόνοι γὰρ πράττουσιν οὗτοι ὥσπερ οἱ χειροτέχναι. δοκεῖ δὲ καὶ φρόνησισ μάλιστ’ εἶναι ἡ περὶ αὐτὸν καὶ ἕνα· καὶ ἔχει αὕτη τὸ κοινὸν ὄνομα, φρόνησισ·

ἐκείνων δὲ ἣ μὲν οἰκονομία ἣ δὲ νομοθεσία ἣ δὲ πολιτική, καὶ ταύτησ ἣ μὲν βουλευτικὴ ἣ δὲ δικαστική. εἶδοσ μὲν οὖν τι ἂν εἰή γνώσεωσ τὸ αὑτῷ εἰδέναι· ἀλλ’ ἔχει διαφορὰν πολλήν· καὶ δοκεῖ ὁ τὰ περὶ αὑτὸν εἰδὼσ καὶ διατρίβων φρόνιμοσ εἶναι, οἱ δὲ πολιτικοὶ πολυπράγμονεσ·

διὸ Εὐριπίδησ πῶσ δ’ ἂν φρονοίην, ᾧ παρῆν ἀπραγμόνωσἐν τοῖσι πολλοῖσ ἠριθμημένον στρατοῦἴσον μετασχεῖν; τοὺσ γὰρ περισσοὺσ καί τι πράσσοντασ πλέον . . . ζητοῦσι γὰρ τὸ αὑτοῖσ ἀγαθόν, καὶ οἰόνται τοῦτο δεῖν πράττειν. ἐκ ταύτησ οὖν τῆσ δόξησ ἐλήλυθε τὸ τούτουσ φρονίμουσ εἶναι· καίτοι ἴσωσ οὐκ ἔστι τὸ αὑτοῦ εὖ ἄνευ οἰκονομίασ οὐδ’ ἄνευ πολιτείασ. ἔτι δὲ τὰ αὑτοῦ πῶσ δεῖ διοικεῖν, ἄδηλον καὶ σκεπτέον.

σημεῖον δ’ ἐστὶ τοῦ εἰρημένου καὶ διότι γεωμετρικοὶ μὲν νέοι καὶ μαθηματικοὶ γίνονται καὶ σοφοὶ τὰ τοιαῦτα, φρόνιμοσ δ’ οὐ δοκεῖ γίνεσθαι. αἴτιον δ’ ὅτι καὶ τῶν καθ’ ἕκαστά ἐστιν ἡ φρόνησισ, ἃ γίνεται γνώριμα ἐξ ἐμπειρίασ, νέοσ δ’ ἔμπειροσ οὐκ ἔστιν· πλῆθοσ γὰρ χρόνου ποιεῖ τὴν ἐμπειρίαν·

ἐπεὶ καὶ τοῦτ’ ἄν τισ σκέψαιτο, διὰ τί δὴ μαθηματικὸσ μὲν παῖσ γένοιτ’ ἄν, σοφὸσ δ’ ἢ φυσικὸσ οὔ. ἢ ὅτι τὰ μὲν δι’ ἀφαιρέσεώσ ἐστιν, τῶν δ’ αἱ ἀρχαὶ ἐξ ἐμπειρίασ· καὶ τὰ μὲν οὐ πιστεύουσιν οἱ νέοι ἀλλὰ λέγουσιν, τῶν δὲ τὸ τί ἐστιν οὐκ ἄδηλον; ἔτι ἡ ἁμαρτία ἢ περὶ τὸ καθόλου ἐν τῷ βουλεύσασθαι ἢ περὶ τὸ καθ’ ἕκαστον·

ἢ γὰρ ὅτι πάντα τὰ βαρύσταθμα ὕδατα φαῦλα, ἢ ὅτι τοδὶ βαρύσταθμον. ὅτι δ’ ἡ φρόνησισ οὐκ ἐπιστήμη, φανερόν· τοῦ γὰρ ἐσχάτου ἐστίν, ὥσπερ εἴρηται· τὸ γὰρ πρακτὸν τοιοῦτον.

ἀντίκειται μὲν δὴ τῷ νῷ· ὁ μὲν γὰρ νοῦσ τῶν ὁρ́ων, ὧν οὐκ ἔστι λόγοσ, ἣ δὲ τοῦ ἐσχάτου, οὗ οὐκ ἔστιν ἐπιστήμη ἀλλ’ αἴσθησισ, οὐχ ἡ τῶν ἰδίων, ἀλλ’ οἱᾴ αἰσθανόμεθα ὅτι τὸ ἐν τοῖσ μαθηματικοῖσ ἔσχατον τρίγωνον· στήσεται γὰρ κἀκεῖ. ἀλλ’ αὕτη μᾶλλον αἴσθησισ ἢ φρόνησισ, ἐκείνησ δ’ ἄλλο εἶδοσ. τὸ ζητεῖν δὲ καὶ τὸ βουλεύεσθαι διαφέρει·

τὸ γὰρ βουλεύεσθαι ζητεῖν τι ἐστίν. δεῖ δὲ λαβεῖν καὶ περὶ εὐβουλίασ τί ἐστι, πότερον ἐπιστήμη τισ ἢ δόξα ἢ εὐστοχία ἢ ἄλλο τι γένοσ. ἐπιστήμη μὲν δὴ οὐκ ἔστιν· οὐ γὰρ ζητοῦσι περὶ ὧν ἴσασιν, ἡ δ’ εὐβουλία βουλή τισ, ὁ δὲ βουλευόμενοσ ζητεῖ καὶ λογίζεται. ἀλλὰ μὴν οὐδ’ εὐστοχία·

ἄνευ τε γὰρ λόγου καὶ ταχύ τι ἡ εὐστοχία, βουλεύονται δὲ πολὺν χρόνον, καὶ φασὶ πράττειν μὲν δεῖν ταχὺ τὰ βουλευθέντα, βουλεύεσθαι δὲ βραδέωσ. ἔτι ἡ ἀγχίνοια ἕτερον καὶ ἡ εὐβουλία·

ἔστι δ’ εὐστοχία τισ ἡ ἀγχίνοια. οὐδὲ δὴ δόξα ἡ εὐβουλία οὐδεμία. ἀλλ’ ἐπεὶ ὁ μὲν κακῶσ βουλευόμενοσ ἁμαρτάνει, ὁ δ’ εὖ ὀρθῶσ βουλεύεται, δῆλον ὅτι ὀρθότησ τισ ἡ εὐβουλία ἐστίν, οὔτ’ ἐπιστήμησ δὲ οὔτε δόξησ· ἐπιστήμησ μὲν γὰρ οὐκ ἔστιν ὀρθότησ οὐδὲ γὰρ ἁμαρτία, δόξησ δ’ ὀρθότησ ἀλήθεια·

ἅμα δὲ καὶ ὡρ́ισται ἤδη πᾶν οὗ δόξα ἐστίν. ἀλλὰ μὴν οὐδ’ ἄνευ λόγου ἡ εὐβουλία. διανοίασ ἄρα λείπεται· αὕτη γὰρ οὔπω φάσισ· καὶ γὰρ ἡ δόξα οὐ ζήτησισ ἀλλὰ φάσισ τισ ἤδη, ὁ δὲ βουλευόμενοσ, ἐάν τε εὖ ἐάν τε καὶ κακῶσ βουλεύηται, ζητεῖ τι καὶ λογίζεται. ἀλλ’ ὀρθότησ τίσ ἐστιν ἡ εὐβουλία βουλῆσ·

διὸ ἡ βουλὴ ζητητέα πρῶτον τί καὶ περὶ τί. ἐπεὶ δ’ ἡ ὀρθότησ πλεοναχῶσ, δῆλον ὅτι οὐ πᾶσα· ὁ γὰρ ἀκρατὴσ καὶ ὁ φαῦλοσ ὃ προτίθεται ἰδεῖν ἐκ τοῦ λογισμοῦ τεύξεται, ὥστε ὀρθῶσ ἔσται βεβουλευμένοσ, κακὸν δὲ μέγα εἰληφώσ. δοκεῖ δ’ ἀγαθόν τι τὸ εὖ βεβουλεῦσθαι· ἡ γὰρ τοιαύτη ὀρθότησ βουλῆσ εὐβουλία, ἡ ἀγαθοῦ τευκτική.

ἀλλ’ ἔστι καὶ τούτου ψευδεῖ συλλογισμῷ τυχεῖν, καὶ ὃ μὲν δεῖ ποιῆσαι τυχεῖν, δι’ οὗ δ’ οὔ, ἀλλὰ ψευδῆ τὸν μέσον ὁρ́ον εἶναι· ὥστ’ οὐδ’ αὕτη πω εὐβουλία, καθ’ ἣν οὗ δεῖ μὲν τυγχάνει, οὐ μέντοι δι’ οὗ ἔδει. ἔτι ἔστι πολὺν χρόνον βουλευόμενον τυχεῖν, τὸν δὲ ταχύ.

οὐκοῦν οὐδ’ ἐκείνη πω εὐβουλία, ἀλλ’ ὀρθότησ ἡ κατὰ τὸ ὠφέλιμον, καὶ οὗ δεῖ καὶ ὣσ καὶ ὅτε. ἔτι ἔστι καὶ ἁπλῶσ εὖ βεβουλεῦσθαι καὶ πρόσ τι τέλοσ. ἣ μὲν δὴ ἁπλῶσ ἡ πρὸσ τὸ τέλοσ τὸ ἁπλῶσ κατορθοῦσα, τὶσ δὲ ἡ πρόσ τι τέλοσ. εἰ δὴ τῶν φρονίμων τὸ εὖ βεβουλεῦσθαι, ἡ εὐβουλία εἰή ἂν ὀρθότησ ἡ κατὰ τὸ συμφέρον πρὸσ τὸ τέλοσ, οὗ ἡ φρόνησισ ἀληθὴσ ὑπόληψίσ ἐστιν.

ἔστι δὲ καὶ ἡ σύνεσισ καὶ ἡ εὐσυνεσία, καθ’ ἃσ λέγομεν συνετοὺσ καὶ εὐσυνέτουσ, οὔθ’ ὅλωσ τὸ αὐτὸ ἐπιστήμῃ ἢ δόξῃ πάντεσ γὰρ ἂν ἦσαν συνετοί οὔτε τισ μία τῶν κατὰ μέροσ ἐπιστημῶν, οἱο͂ν ἡ ἰατρικὴ περὶ ὑγιεινῶν, ἡ γεωμετρία περὶ μεγέθη· οὔτε γὰρ περὶ τῶν ἀεὶ ὄντων καὶ ἀκινήτων ἡ σύνεσίσ ἐστιν οὔτε περὶ τῶν γιγνομένων ὁτουοῦν, ἀλλὰ περὶ ὧν ἀπορήσειεν ἄν τισ καὶ βουλεύσαιτο.

διὸ περὶ τὰ αὐτὰ μὲν τῇ φρονήσει ἐστίν, οὐκ ἔστι δὲ τὸ αὐτὸ σύνεσισ καὶ φρόνησισ.

ἡ μὲν γὰρ φρόνησισ ἐπιτακτική ἐστιν· τί γὰρ δεῖ πράττειν ἢ μή, τὸ τέλοσ αὐτῆσ ἐστίν· ἡ δὲ σύνεσισ κριτικὴ μόνον. ταὐτὸ γὰρ σύνεσισ καὶ εὐσυνεσία καὶ συνετοὶ καὶ εὐσύνετοι.

ἔστι δ’ οὔτε τὸ ἔχειν τὴν φρόνησιν οὔτε τὸ λαμβάνειν ἡ σύνεσισ· ἀλλ’ ὥσπερ τὸ μανθάνειν λέγεται συνιέναι, ὅταν χρῆται τῇ ἐπιστήμῃ, οὕτωσ ἐν τῷ χρῆσθαι τῇ δόξῃ ἐπὶ τὸ κρίνειν περὶ τούτων περὶ ὧν ἡ φρόνησίσ ἐστιν, ἄλλου λέγοντοσ, καὶ κρίνειν καλῶσ· τὸ γὰρ εὖ τῷ καλῶσ τὸ αὐτό.

καὶ ἐντεῦθεν ἐλήλυθε τοὔνομα ἡ σύνεσισ, καθ’ ἣν εὐσύνετοι, ἐκ τῆσ ἐν τῷ μανθάνειν· λέγομεν γὰρ τὸ μανθάνειν συνιέναι πολλάκισ. ἡ δὲ καλουμένη γνώμη, καθ’ ἣν συγγνώμονασ καὶ ἔχειν φαμὲν γνώμην, ἡ τοῦ ἐπιεικοῦσ ἐστὶ κρίσισ ὀρθή. σημεῖον δέ· τὸν γὰρ ἐπιεικῆ μάλιστά φαμεν εἶναι συγγνωμονικόν, καὶ ἐπιεικὲσ τὸ ἔχειν περὶ ἔνια συγγνώμην.

ἡ δὲ συγγνώμη γνώμη ἐστὶ κριτικὴ τοῦ ἐπιεικοῦσ ὀρθή· ὀρθὴ δ’ ἡ τοῦ ἀληθοῦσ. εἰσὶ δὲ πᾶσαι αἱ ἕξεισ εὐλόγωσ εἰσ ταὐτὸ τείνουσαι·

λέγομεν γὰρ γνώμην καὶ σύνεσιν καὶ φρόνησιν καὶ νοῦν ἐπὶ τοὺσ αὐτοὺσ ἐπιφέροντεσ γνώμην ἔχειν καὶ νοῦν ἤδη καὶ φρονίμουσ καὶ συνετούσ. πᾶσαι γὰρ αἱ δυνάμεισ αὗται τῶν ἐσχάτων εἰσὶ καὶ τῶν καθ’ ἕκαστον· καὶ ἐν μὲν τῷ κριτικὸσ εἶναι περὶ ὧν ὁ φρόνιμοσ, συνετὸσ καὶ εὐγνώμων ἢ συγγνώμων· τὰ γὰρ ἐπιεικῆ κοινὰ τῶν ἀγαθῶν ἁπάντων ἐστὶν ἐν τῷ πρὸσ ἄλλον.

ἔστι δὲ τῶν καθ’ ἕκαστα καὶ τῶν ἐσχάτων ἅπαντα τὰ πρακτά· καὶ γὰρ τὸν φρόνιμον δεῖ γινώσκειν αὐτά, καὶ ἡ σύνεσισ καὶ ἡ γνώμη περὶ τὰ πρακτά, ταῦτα δ’ ἔσχατα. καὶ ὁ νοῦσ τῶν ἐσχάτων ἐπ’ ἀμφότερα·

καὶ γὰρ τῶν πρώτων ὁρ́ων καὶ τῶν ἐσχάτων νοῦσ ἐστὶ καὶ οὐ λόγοσ, καὶ ὁ μὲν κατὰ τὰσ ἀποδείξεισ τῶν ἀκινήτων ὁρ́ων καὶ πρώτων, ὁ δ’ ἐν ταῖσ πρακτικαῖσ τοῦ ἐσχάτου καὶ ἐνδεχομένου καὶ τῆσ ἑτέρασ προτάσεωσ· ἀρχαὶ γὰρ τοῦ οὗ ἕνεκα αὗται·

ἐκ τῶν καθ’ ἕκαστα γὰρ τὰ καθόλου· τούτων οὖν ἔχειν δεῖ αἴσθησιν, αὕτη δ’ ἐστὶ νοῦσ.

διὸ καὶ φυσικὰ δοκεῖ εἶναι ταῦτα, καὶ φύσει σοφὸσ μὲν οὐδείσ, γνώμην δ’ ἔχειν καὶ σύνεσιν καὶ νοῦν. σημεῖον δ’ ὅτι καὶ ταῖσ ἡλικίαισ οἰόμεθα ἀκολουθεῖν, καὶ ἥδε ἡ ἡλικία νοῦν ἔχει καὶ γνώμην, ὡσ τῆσ φύσεωσ αἰτίασ οὔσησ. διὸ καὶ ἀρχὴ καὶ τέλοσ νοῦσ· ἐκ τούτων γὰρ αἱ ἀποδείξεισ καὶ περὶ τούτων.

ὥστε δεῖ προσέχειν τῶν ἐμπείρων καὶ πρεσβυτέρων ἢ φρονίμων ταῖσ ἀναποδείκτοισ φάσεσι καὶ δόξαισ οὐχ ἧττον τῶν ἀποδείξεων· διὰ γὰρ τὸ ἔχειν ἐκ τῆσ ἐμπειρίασ ὄμμα ὁρῶσιν ὀρθῶσ. τί μὲν οὖν ἐστὶν ἡ φρόνησισ καὶ ἡ σοφία, καὶ περὶ τί ἑκατέρα τυγχάνει οὖσα, καὶ ὅτι ἄλλου τῆσ ψυχῆσ μορίου ἀρετὴ ἑκατέρα, εἴρηται. διαπορήσειε δ’ ἄν τισ περὶ αὐτῶν τί χρήσιμοί εἰσιν.

ἡ μὲν γὰρ σοφία οὐδὲν θεωρήσει ἐξ ὧν ἔσται εὐδαίμων ἄνθρωποσ οὐδεμιᾶσ γάρ ἐστι γενέσεωσ, ἡ δὲ φρόνησισ τοῦτο μὲν ἔχει, ἀλλὰ τίνοσ ἕνεκα δεῖ αὐτῆσ; εἴπερ ἡ μὲν φρόνησίσ ἐστιν ἡ περὶ τὰ δίκαια καὶ καλὰ καὶ ἀγαθὰ ἀνθρώπῳ, ταῦτα δ’ ἐστὶν ἃ τοῦ ἀγαθοῦ ἐστὶν ἀνδρὸσ πράττειν, οὐδὲν δὲ πρακτικώτεροι τῷ εἰδέναι αὐτά ἐσμεν, εἴπερ ἕξεισ αἱ ἀρεταί εἰσιν, ὥσπερ οὐδὲ τὰ ὑγιεινὰ οὐδὲ τὰ εὐεκτικά, ὅσα μὴ τῷ ποιεῖν ἀλλὰ τῷ ἀπὸ τῆσ ἕξεωσ εἶναι λέγεται·

οὐθὲν γὰρ πρακτικώτεροι τῷ ἔχειν τὴν ἰατρικὴν καὶ γυμναστικήν ἐσμεν.

εἰ δὲ μὴ τούτων χάριν φρόνιμον ῥητέον ἀλλὰ τοῦ γίνεσθαι, τοῖσ οὖσι σπουδαίοισ οὐθὲν ἂν εἰή χρήσιμοσ· ἔτι δ’ οὐδὲ τοῖσ μὴ ἔχουσιν·

οὐδὲν γὰρ διοίσει αὐτοὺσ ἔχειν ἢ ἄλλοισ ἔχουσι πείθεσθαι, ἱκανῶσ τ’ ἔχοι ἂν ἡμῖν ὥσπερ καὶ περὶ τὴν ὑγίειαν· βουλόμενοι γὰρ ὑγιαίνειν ὅμωσ οὐ μανθάνομεν ἰατρικήν. πρὸσ δὲ τούτοισ ἄτοπον ἂν εἶναι δόξειεν, εἰ χείρων τῆσ σοφίασ οὖσα κυριωτέρα αὐτῆσ ἔσται· ἡ γὰρ ποιοῦσα ἄρχει καὶ ἐπιτάττει περὶ ἕκαστον.

περὶ δὴ τούτων λεκτέον· νῦν μὲν γὰρ ἠπόρηται περὶ αὐτῶν μόνον. πρῶτον μὲν οὖν λέγωμεν ὅτι καθ’ αὑτὰσ ἀναγκαῖον αἱρετὰσ αὐτὰσ εἶναι, ἀρετάσ γ’ οὔσασ ἑκατέραν ἑκατέρου τοῦ μορίου, καὶ εἰ μὴ ποιοῦσι μηδὲν μηδετέρα αὐτῶν.

ἔπειτα καὶ ποιοῦσι μέν, οὐχ ὡσ ἡ ἰατρικὴ δὲ ὑγίειαν, ἀλλ’ ὡσ ἡ ὑγίεια, οὕτωσ ἡ σοφία εὐδαιμονίαν· μέροσ γὰρ οὖσα τῆσ ὅλησ ἀρετῆσ τῷ ἔχεσθαι ποιεῖ καὶ τῷ ἐνεργεῖν εὐδαίμονα.

ἔτι τὸ ἔργον ἀποτελεῖται κατὰ τὴν φρόνησιν καὶ τὴν ἠθικὴν ἀρετήν· ἡ μὲν γὰρ ἀρετὴ τὸν σκοπὸν ποιεῖ ὀρθόν, ἡ δὲ φρόνησισ τὰ πρὸσ τοῦτον. τοῦ δὲ τετάρτου μορίου τῆσ ψυχῆσ οὐκ ἔστιν ἀρετὴ τοιαύτη, τοῦ θρεπτικοῦ· οὐδὲν γὰρ ἐπ’ αὐτῷ πράττειν ἢ μὴ πράττειν.

περὶ δὲ τοῦ μηθὲν εἶναι πρακτικωτέρουσ διὰ τὴν φρόνησιν τῶν καλῶν καὶ δικαίων, μικρὸν ἄνωθεν ἀρκτέον, λαβόντασ ἀρχὴν ταύτην. τοὺσ τὰ ὑπὸ τῶν νόμων τεταγμένα ποιοῦντασ ἢ ἄκοντασ ἢ δι’ ἄγνοιαν ἢ δι’ ἕτερόν τι καὶ μὴ δι’ αὐτά καίτοι πράττουσί γε ἃ δεῖ καὶ ὅσα χρὴ τὸν σπουδαῖον, οὕτωσ, ὡσ ἐοίκεν, ἔστι τὸ πῶσ ἔχοντα πράττειν ἕκαστα ὥστ’ εἶναι ἀγαθόν, λέγω δ’ οἱο͂ν διὰ προαίρεσιν καὶ αὐτῶν ἕνεκα τῶν πραττομένων.

τὴν μὲν οὖν προαίρεσιν ὀρθὴν ποιεῖ ἡ ἀρετή, τὸ δ’ ὅσα ἐκείνησ ἕνεκα πέφυκε πράττεσθαι οὐκ ἔστι τῆσ ἀρετῆσ ἀλλ’ ἑτέρασ δυνάμεωσ.

λεκτέον δ’ ἐπιστήσασι σαφέστερον περὶ αὐτῶν. ἔστι δὴ δύναμισ ἣν καλοῦσι δεινότητα· αὕτη δ’ ἐστὶ τοιαύτη ὥστε τὰ πρὸσ τὸν ὑποτεθέντα σκοπὸν συντείνοντα δύνασθαι ταῦτα πράττειν καὶ τυγχάνειν αὐτοῦ. ἂν μὲν οὖν ὁ σκοπὸσ ᾖ καλόσ, ἐπαινετή ἐστιν, ἐὰν δὲ φαῦλοσ, πανουργία· διὸ καὶ τοὺσ φρονίμουσ δεινοὺσ καὶ πανούργουσ φαμὲν εἶναι.

ἔστι δ’ ἡ φρόνησισ οὐχ ἡ δύναμισ, ἀλλ’ οὐκ ἄνευ τῆσ δυνάμεωσ ταύτησ. ἡ δ’ ἕξισ τῷ ὄμματι τούτῳ γίνεται τῆσ ψυχῆσ οὐκ ἄνευ ἀρετῆσ, ὡσ εἴρηταί τε καὶ ἔστι δῆλον· οἱ γὰρ συλλογισμοὶ τῶν πρακτῶν ἀρχὴν ἔχοντέσ εἰσιν, ἐπειδὴ τοιόνδε τὸ τέλοσ καὶ τὸ ἄριστον, ὁτιδήποτε ὄν ἔστω γὰρ λόγου χάριν τὸ τυχόν·

τοῦτο δ’ εἰ μὴ τῷ ἀγαθῷ, οὐ φαίνεται· μοχθηρία καὶ διαψεύδεσθαι ποιεῖ περὶ τὰσ πρακτικὰσ ἀρχάσ.

ὥστε φανερὸν ὅτι ἀδύνατον φρόνιμον εἶναι μὴ ὄντα ἀγαθόν. σκεπτέον δὴ πάλιν καὶ περὶ ἀρετῆσ·

καὶ γὰρ ἡ ἀρετὴ παραπλησίωσ ἔχει ὡσ ἡ φρόνησισ πρὸσ τὴν δεινότητα ‐ οὐ ταὐτὸ μέν, ὅμοιον δέ ‐ οὕτω καὶ ἡ φυσικὴ ἀρετὴ πρὸσ τὴν κυρίαν. πᾶσι γὰρ δοκεῖ ἕκαστα τῶν ἠθῶν ὑπάρχειν φύσει πωσ· καὶ γὰρ δίκαιοι καὶ σωφρονικοὶ καὶ ἀνδρεῖοι καὶ τἆλλα ἔχομεν εὐθὺσ ἐκ γενετῆσ·

ἀλλ’ ὅμωσ ζητοῦμεν ἕτερόν τι τὸ κυρίωσ ἀγαθὸν καὶ τὰ τοιαῦτα ἄλλον τρόπον ὑπάρχειν. καὶ γὰρ παισὶ καὶ θηρίοισ αἱ φυσικαὶ ὑπάρχουσιν ἕξεισ, ἀλλ’ ἄνευ νοῦ βλαβεραὶ φαίνονται οὖσαι. πλὴν τοσοῦτον ἐοίκεν ὁρᾶσθαι, ὅτι ὥσπερ σώματι ἰσχυρῷ ἄνευ ὄψεωσ κινουμένῳ συμβαίνει σφάλλεσθαι ἰσχυρῶσ διὰ τὸ μὴ ἔχειν ὄψιν, οὕτω καὶ ἐνταῦθα·

ἐὰν δὲ λάβῃ νοῦν, ἐν τῷ πράττειν διαφέρει· ἡ δ’ ἕξισ ὁμοία οὖσα τότ’ ἔσται κυρίωσ ἀρετή. ὥστε καθάπερ ἐπὶ τοῦ δοξαστικοῦ δύο ἐστὶν εἴδη, δεινότησ καὶ φρόνησισ, οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ ἠθικοῦ δύο ἐστί, τὸ μὲν ἀρετὴ φυσικὴ τὸ δ’ ἡ κυρία, καὶ τούτων ἡ κυρία οὐ γίνεται ἄνευ φρονήσεωσ. διόπερ τινέσ φασι πάσασ τὰσ ἀρετὰσ φρονήσεισ εἶναι, καὶ Σωκράτησ τῇ μὲν ὀρθῶσ ἐζήτει τῇ δ’ ἡμάρτανεν·

ὅτι μὲν γὰρ φρονήσεισ ᾤετο εἶναι πάσασ τὰσ ἀρετάσ, ἡμάρτανεν, ὅτι δ’ οὐκ ἄνευ φρονήσεωσ, καλῶσ ἔλεγεν. σημεῖον δέ·

καὶ γὰρ νῦν πάντεσ, ὅταν ὁρίζωνται τὴν ἀρετήν, προστιθέασι, τὴν ἕξιν εἰπόντεσ καὶ πρὸσ ἅ ἐστι, τὴν κατὰ τὸν ὀρθὸν λόγον· ὀρθὸσ δ’ ὁ κατὰ τὴν φρόνησιν. ἐοίκασι δὴ μαντεύεσθαί πωσ ἅπαντεσ ὅτι ἡ τοιαύτη ἕξισ ἀρετή ἐστιν, ἡ κατὰ τὴν φρόνησιν. δεῖ δὲ μικρὸν μεταβῆναι.

ἔστι γὰρ οὐ μόνον ἡ κατὰ τὸν ὀρθὸν λόγον, ἀλλ’ ἡ μετὰ τοῦ ὀρθοῦ λόγου ἕξισ ἀρετή ἐστιν· ὀρθὸσ δὲ λόγοσ περὶ τῶν τοιούτων ἡ φρόνησίσ ἐστιν. Σωκράτησ μὲν οὖν λόγουσ τὰσ ἀρετὰσ ᾤετο εἶναι ἐπιστήμασ γὰρ εἶναι πάσασ, ἡμεῖσ δὲ μετὰ λόγου. δῆλον οὖν ἐκ τῶν εἰρημένων ὅτι οὐχ οἱο͂́ν τε ἀγαθὸν εἶναι κυρίωσ ἄνευ φρονήσεωσ, οὐδὲ φρόνιμον ἄνευ τῆσ ἠθικῆσ ἀρετῆσ.

ἀλλὰ καὶ ὁ λόγοσ ταύτῃ λύοιτ’ ἄν, ᾧ διαλεχθείη τισ ἂν ὅτι χωρίζονται ἀλλήλων αἱ ἀρεταί· οὐ γὰρ ὁ αὐτὸσ εὐφυέστατοσ πρὸσ ἁπάσασ, ὥστε τὴν μὲν ἤδη τὴν δ’ οὔπω εἰληφὼσ ἔσται· τοῦτο γὰρ κατὰ μὲν τὰσ φυσικὰσ ἀρετὰσ ἐνδέχεται, καθ’ ἃσ δὲ ἁπλῶσ λέγεται ἀγαθόσ, οὐκ ἐνδέχεται·

ἅμα γὰρ τῇ φρονήσει μιᾷ ὑπαρχούσῃ πᾶσαι ὑπάρξουσιν.

δῆλον δέ, κἂν εἰ μὴ πρακτικὴ ἦν, ὅτι ἔδει ἂν αὐτῆσ διὰ τὸ τοῦ μορίου ἀρετὴν εἶναι, καὶ ὅτι οὐκ ἔσται ἡ προαίρεσισ ὀρθὴ ἄνευ φρονήσεωσ οὐδ’ ἄνευ ἀρετῆσ· ἣ μὲν γὰρ τὸ τέλοσ ἣ δὲ τὰ πρὸσ τὸ τέλοσ ποιεῖ πράττειν.

ἀλλὰ μὴν οὐδὲ κυρία γ’ ἐστὶ τῆσ σοφίασ οὐδὲ τοῦ βελτίονοσ μορίου, ὥσπερ οὐδὲ τῆσ ὑγιείασ ἡ ἰατρική· οὐ γὰρ χρῆται αὐτῇ, ἀλλ’ ὁρᾷ ὅπωσ γένηται· ἐκείνησ οὖν ἕνεκα ἐπιτάττει, ἀλλ’ οὐκ ἐκείνῃ. ἔτι ὅμοιον κἂν εἴ τισ τὴν πολιτικὴν φαίη ἄρχειν τῶν θεῶν, ὅτι ἐπιτάττει περὶ πάντα τὰ ἐν τῇ πόλει.

상위

Aristotle (아리스토텔레스)

목록

SEARCH

MENU NAVIGATION