Aristotle, Politics, Book 1

(아리스토텔레스, 정치학, Book 1)

ἐπειδὴ πᾶσαν πόλιν ὁρῶμεν κοινωνίαν τινὰ οὖσαν καὶ πᾶσαν κοινωνίαν ἀγαθοῦ τινοσ ἕνεκεν συνεστηκυῖαν τοῦ γὰρ εἶναι δοκοῦντοσ ἀγαθοῦ χάριν πάντα πράττουσι πάντεσ, δῆλον ὡσ πᾶσαι μὲν ἀγαθοῦ τινοσ στοχάζονται, μάλιστα δὲ καὶ τοῦ κυριωτάτου πάντων ἡ πασῶν κυριωτάτη καὶ πάσασ περιέχουσα τὰσ ἄλλασ. αὕτη δ’ ἐστὶν ἡ καλουμένη πόλισ καὶ ἡ κοινωνία ἡ πολιτική.

ὅσοι μὲν οὖν οἰόνται πολιτικὸν καὶ βασιλικὸν καὶ οἰκονομικὸν καὶ δεσποτικὸν εἶναι τὸν αὐτὸν οὐ καλῶσ λέγουσιν πλήθει γὰρ καὶ ὀλιγότητι νομίζουσι διαφέρειν ἀλλ’ οὐκ εἴδει τούτων ἕκαστον, οἱο͂ν ἂν μὲν ὀλίγων, δεσπότην, ἂν δὲ πλειόνων, οἰκονόμον, ἂν δ’ ἔτι πλειόνων, πολιτικὸν ἢ βασιλικόν, ὡσ οὐδὲν διαφέρουσαν μεγάλην οἰκίαν ἢ μικρὰν πόλιν· καὶ πολιτικὸν δὲ καὶ βασιλικόν, ὅταν μὲν αὐτὸσ ἐφεστήκῃ, βασιλικόν, ὅταν δὲ κατὰ τοὺσ λόγουσ τῆσ ἐπιστήμησ τῆσ τοιαύτησ κατὰ μέροσ ἄρχων καὶ ἀρχόμενοσ, πολιτικόν·

ταῦτα δ’ οὐκ ἔστιν ἀληθῆ·

δῆλον δ’ ἔσται τὸ λεγόμενον ἐπισκοποῦσι κατὰ τὴν ὑφηγημένην μέθοδον. μόρια τοῦ παντόσ, οὕτω καὶ πόλιν ἐξ ὧν σύγκειται σκοποῦντεσ ὀψόμεθα καὶ περὶ τούτων μᾶλλον, τί τε διαφέρουσιν ἀλλήλων καὶ εἴ τι τεχνικὸν ἐνδέχεται λαβεῖν περὶ ἕκαστον τῶν ῥηθέντων.

εἰ δή τισ ἐξ ἀρχῆσ τὰ πράγματα φυόμενα βλέψειεν, ὥσπερ ἐν τοῖσ ἄλλοισ, καὶ ἐν τούτοισ κάλλιστ’ ἂν οὕτω θεωρήσειεν.

ἀνάγκη δὴ πρῶτον συνδυάζεσθαι τοὺσ ἄνευ ἀλλήλων μὴ δυναμένουσ εἶναι, οἱο͂ν θῆλυ μὲν καὶ ἄρρεν τῆσ γενέσεωσ ἕνεκεν καὶ τοῦτο οὐκ ἐκ προαιρέσεωσ, ἀλλ’ ὥσπερ καὶ ἐν τοῖσ ἄλλοισ ζῴοισ καὶ φυτοῖσ φυσικὸν τὸ ἐφίεσθαι, οἱο͂ν αὐτό, τοιοῦτον καταλιπεῖν ἕτερον, ἄρχον δὲ καὶ ἀρχόμενον φύσει, διὰ τὴν σωτηρίαν.

τὸ μὲν γὰρ δυνάμενον τῇ διανοίᾳ προορᾶν ἄρχον φύσει καὶ δεσπόζον φύσει, τὸ δὲ δυνάμενον τῷ σώματι ταῦτα πονεῖν ἀρχόμενον καὶ φύσει δοῦλον·

διὸ δεσπότῃ καὶ δούλῳ ταὐτὸ συμφέρει. φύσει μὲν οὖν διώρισται τὸ θῆλυ καὶ τὸ δοῦλον οὐθὲν γὰρ ἡ φύσισ ποιεῖ τοιοῦτον οἱο͂ν οἱ χαλκοτύποι τὴν Δελφικὴν μάχαιραν, πενιχρῶσ, ἀλλ’ ἓν πρὸσ ἕν·

οὕτω γὰρ ἂν ἀποτελοῖτο κάλλιστα τῶν ὀργάνων ἕκαστον, μὴ πολλοῖσ ἔργοισ ἀλλ’ ἑνὶ δουλεῦον· ἐν δὲ τοῖσ βαρβάροισ τὸ θῆλυ καὶ τὸ δοῦλον τὴν αὐτὴν ἔχει τάξιν.

αἴτιον δ’ ὅτι τὸ φύσει ἄρχον οὐκ ἔχουσιν, ἀλλὰ γίνεται ἡ κοινωνία αὐτῶν δούλησ καὶ δούλου. διό φασιν οἱ ποιηταὶ βαρβάρων δ’ Ἕλληνασ ἄρχειν εἰκόσ, ὡσ ταὐτὸ φύσει βάρβαρον καὶ δοῦλον ὄν. ἐκ μὲν οὖν τούτων τῶν δύο κοινωνιῶν οἰκία πρώτη, καὶ ὀρθῶσ Ἡσίοδοσ εἶπε ποιήσασ οἶκον μὲν πρώτιστα γυναῖκά τε βοῦν τ’ ἀροτῆρα· ὁ γὰρ βοῦσ ἀντ’ οἰκέτου τοῖσ πένησίν ἐστιν.

ἡ μὲν οὖν εἰσ πᾶσαν ἡμέραν συνεστηκυῖα κοινωνία κατὰ φύσιν οἶκόσ ἐστιν, οὓσ Χαρώνδασ μὲν καλεῖ ὁμοσιπύουσ, Ἐπιμενίδησ δὲ ὁ Κρὴσ ὁμοκάπουσ· ἡ δ’ ἐκ πλειόνων οἰκιῶν κοινωνία πρώτη χρήσεωσ ἕνεκεν μὴ ἐφημέρου κώμη.

μάλιστα δὲ κατὰ φύσιν ἐοίκεν ἡ κώμη ἀποικία οἰκίασ εἶναι, οὓσ καλοῦσί τινεσ ὁμογάλακτασ, παῖδάσ τε καὶ παίδων παῖδασ. διὸ καὶ τὸ πρῶτον ἐβασιλεύοντο αἱ πόλεισ, καὶ νῦν ἔτι τὰ ἔθνη· ἐκ βασιλευομένων γὰρ συνῆλθον·

πᾶσα γὰρ οἰκία βασιλεύεται ὑπὸ τοῦ πρεσβυτάτου, ὥστε καὶ αἱ ἀποικίαι, διὰ τὴν συγγένειαν. καὶ τοῦτ’ ἐστὶν ὃ λέγει Ὅμηροσ θεμιστεύει δὲ ἕκαστοσπαίδων ἠδ’ ἀλόχων. σποράδεσ γάρ· καὶ οὕτω τὸ ἀρχαῖον ᾤκουν. βασιλεύεσθαι, ὅτι καὶ αὐτοὶ οἱ μὲν ἔτι καὶ νῦν οἱ δὲ τὸ ἀρχαῖον ἐβασιλεύοντο, ὥσπερ δὲ καὶ τὰ εἴδη ἑαυτοῖσ ἀφομοιοῦσιν οἱ ἄνθρωποι, οὕτω καὶ τοὺσ βίουσ τῶν θεῶν.

ἡ δ’ ἐκ πλειόνων κωμῶν κοινωνία τέλειοσ πόλισ, ἤδη πάσησ ἔχουσα πέρασ τῆσ αὐταρκείασ ὡσ ἔποσ εἰπεῖν, γινομένη μὲν τοῦ ζῆν ἕνεκεν, οὖσα δὲ τοῦ εὖ ζῆν.

διὸ πᾶσα πόλισ φύσει ἔστιν, εἴπερ καὶ αἱ πρῶται κοινωνίαι. τέλοσ γὰρ αὕτη ἐκείνων, ἡ δὲ φύσισ τέλοσ ἐστίν·

οἱο͂ν γὰρ ἕκαστόν ἐστι τῆσ γενέσεωσ τελεσθείσησ, ταύτην φαμὲν τὴν φύσιν εἶναι ἑκάστου, ὥσπερ ἀνθρώπου ἵππου οἰκίασ. ἔτι τὸ οὗ ἕνεκα καὶ τὸ τέλοσ βέλτιστον· ἡ δ’ αὐτάρκεια καὶ τέλοσ καὶ βέλτιστον.

ἐκ τούτων οὖν φανερὸν ὅτι τῶν φύσει ἡ πόλισ ἐστί, καὶ ὅτι ὁ ἄνθρωποσ φύσει πολιτικὸν ζῷον, καὶ ὁ ἄπολισ διὰ φύσιν καὶ οὐ διὰ τύχην ἤτοι φαῦλόσ ἐστιν, ἢ κρείττων ἢ ἄνθρωποσ· ὥσπερ καὶ ὁ ὑφ’ Ὁμήρου λοιδορηθεὶσ ἀφρήτωρ ἀθέμιστοσ ἀνέστιοσ· ἅμα γὰρ φύσει τοιοῦτοσ καὶ πολέμου ἐπιθυμητήσ, ἅτε περ ἄζυξ ὢν ὥσπερ ἐν πεττοῖσ.

διότι δὲ πολιτικὸν ὁ ἄνθρωποσ ζῷον πάσησ μελίττησ καὶ παντὸσ ἀγελαίου ζῴου μᾶλλον, δῆλον. οὐθὲν γάρ, ὡσ φαμέν, μάτην ἡ φύσισ ποιεῖ· λόγον δὲ μόνον ἄνθρωποσ ἔχει τῶν ζῴων· ἡ μὲν οὖν φωνὴ τοῦ λυπηροῦ καὶ ἡδέοσ ἐστὶ σημεῖον, διὸ καὶ τοῖσ ἄλλοισ ὑπάρχει ζῴοισ μέχρι γὰρ τούτου ἡ φύσισ αὐτῶν ἐλήλυθε, τοῦ ἔχειν αἴσθησιν λυπηροῦ καὶ ἡδέοσ καὶ ταῦτα σημαίνειν ἀλλήλοισ, ὁ δὲ λόγοσ ἐπὶ τῷ δηλοῦν ἐστι τὸ συμφέρον καὶ τὸ βλαβερόν, ὥστε καὶ τὸ δίκαιον καὶ τὸ ἄδικον·

τοῦτο γὰρ πρὸσ τὰ ἄλλα ζῷα τοῖσ ἀνθρώποισ ἴδιον, τὸ μόνον ἀγαθοῦ καὶ κακοῦ καὶ δικαίου καὶ ἀδίκου καὶ τῶν ἄλλων αἴσθησιν ἔχειν·

ἡ δὲ τούτων κοινωνία ποιεῖ οἰκίαν καὶ πόλιν. καὶ πρότερον δὲ τῇ φύσει πόλισ ἢ οἰκία καὶ ἕκαστοσ ἡμῶν ἐστιν. τὸ γὰρ ὅλον πρότερον ἀναγκαῖον εἶναι τοῦ μέρουσ·

ἀναιρουμένου γὰρ τοῦ ὅλου οὐκ ἔσται ποὺσ οὐδὲ χείρ, εἰ μὴ ὁμωνύμωσ, ὥσπερ εἴ τισ λέγοι τὴν λιθίνην διαφθαρεῖσα γὰρ ἔσται τοιαύτη, πάντα δὲ τῷ ἔργῳ ὡρ́ισται καὶ τῇ δυνάμει, ὥστε μηκέτι τοιαῦτα ὄντα οὐ λεκτέον τὰ αὐτὰ εἶναι ἀλλ’ ὁμώνυμα. ὅτι μὲν οὖν ἡ πόλισ καὶ φύσει πρότερον ἢ ἕκαστοσ, δῆλον·

εἰ γὰρ μὴ αὐτάρκησ ἕκαστοσ χωρισθείσ, ὁμοίωσ τοῖσ ἄλλοισ μέρεσιν ἕξει πρὸσ τὸ ὅλον, ὁ δὲ μὴ δυνάμενοσ κοινωνεῖν ἢ μηδὲν δεόμενοσ δι’ αὐτάρκειαν οὐθὲν μέροσ πόλεωσ, ὥστε ἢ θηρίον ἢ θεόσ. φύσει μὲν οὖν ἡ ὁρμὴ ἐν πᾶσιν ἐπὶ τὴν τοιαύτην κοινωνίαν·

ὁ δὲ πρῶτοσ συστήσασ μεγίστων ἀγαθῶν αἴτιοσ.

ὥσπερ γὰρ καὶ τελεωθὲν βέλτιστον τῶν ζῴων ὁ ἄνθρωπόσ ἐστιν, οὕτω καὶ χωρισθεὶσ νόμου καὶ δίκησ χείριστον πάντων. χαλεπωτάτη γὰρ ἀδικία ἔχουσα ὅπλα· ὁ δὲ ἄνθρωποσ ὅπλα ἔχων φύεται φρονήσει καὶ ἀρετῇ, οἷσ ἐπὶ τἀναντία ἔστι χρῆσθαι μάλιστα. διὸ ἀνοσιώτατον καὶ ἀγριώτατον ἄνευ ἀρετῆσ, καὶ πρὸσ ἀφροδίσια καὶ ἐδωδὴν χείριστον.

ἡ δὲ δικαιοσύνη πολιτικόν· ἡ γὰρ δίκη πολιτικῆσ κοινωνίασ τάξισ ἐστίν, ἡ δὲ δικαιοσύνη τοῦ δικαίου κρίσισ. ἐπεὶ δὲ φανερὸν ἐξ ὧν μορίων ἡ πόλισ συνέστηκεν, ἀναγκαῖον πρῶτον περὶ οἰκονομίασ εἰπεῖν·

πᾶσα γὰρ σύγκειται πόλισ ἐξ οἰκιῶν. οἰκονομίασ δὲ μέρη ἐξ ὧν πάλιν οἰκία συνέστηκεν· οἰκία δὲ τέλειοσ ἐκ δούλων καὶ ἐλευθέρων. ἐπεὶ δ’ ἐν τοῖσ ἐλαχίστοισ πρῶτον ἕκαστον ζητητέον, πρῶτα δὲ καὶ ἐλάχιστα μέρη οἰκίασ δεσπότησ καὶ δοῦλοσ, καὶ πόσισ καὶ ἄλοχοσ, καὶ πατὴρ καὶ τέκνα, περὶ τριῶν ἂν τούτων σκεπτέον εἰή τί ἕκαστον καὶ ποῖον δεῖ εἶναι. ταῦτα δ’ ἐστὶ δεσποτικὴ καὶ γαμική ἀνώνυμον γὰρ ἡ γυναικὸσ καὶ ἀνδρὸσ σύζευξισ καὶ τρίτον τεκνοποιητική καὶ γὰρ αὕτη οὐκ ὠνόμασται ἰδίῳ ὀνόματι.

ἔστωσαν δὴ αὗται τρεῖσ ἃσ εἴπομεν.

ἔστι δέ τι μέροσ ὃ δοκεῖ τοῖσ μὲν εἶναι οἰκονομία, τοῖσ δὲ μέγιστον μέροσ αὐτῆσ· ὅπωσ δ’ ἔχει, θεωρητέον· λέγω δὲ περὶ τῆσ καλουμένησ χρηματιστικῆσ. πρῶτον δὲ περὶ δεσπότου καὶ δούλου εἴπωμεν, ἵνα τά τε πρὸσ τὴν ἀναγκαίαν χρείαν ἴδωμεν, κἂν εἴ τι πρὸσ τὸ εἰδέναι περὶ αὐτῶν δυναίμεθα λαβεῖν βέλτιον τῶν νῦν ὑπολαμβανομένων. τοῖσ μὲν γὰρ δοκεῖ ἐπιστήμη τέ τισ εἶναι ἡ δεσποτεία, καὶ ἡ αὐτὴ οἰκονομία καὶ δεσποτεία καὶ πολιτικὴ καὶ βασιλική, καθάπερ εἴπομεν ἀρχόμενοι·

τοῖσ δὲ παρὰ φύσιν τὸ δεσπόζειν νόμῳ γὰρ τὸν μὲν δοῦλον εἶναι τὸν δ’ ἐλεύθερον, φύσει δ’ οὐθὲν διαφέρειν·

διόπερ οὐδὲ δίκαιον· βίαιον γάρ. ἐπεὶ οὖν ἡ κτῆσισ μέροσ τῆσ οἰκίασ ἐστὶ καὶ ἡ κτητικὴ μέροσ τῆσ οἰκονομίασ ἄνευ γὰρ τῶν ἀναγκαίων ἀδύνατον καὶ ζῆν καὶ εὖ ζῆν, ὥσπερ δὲ ταῖσ ὡρισμέναισ τέχναισ ἀναγκαῖον ἂν εἰή ὑπάρχειν τὰ οἰκεῖα ὄργανα, εἰ μέλλει ἀποτελεσθήσεσθαι τὸ ἔργον, οὕτω καὶ τῷ οἰκονομικῷ.

τῶν δ’ ὀργάνων τὰ μὲν ἄψυχα τὰ δὲ ἔμψυχα οἱο͂ν τῷ κυβερνήτῃ ὁ μὲν οἰάξ ἄψυχον ὁ δὲ πρῳρεὺσ ἔμψυχον· ὁ γὰρ ὑπηρέτησ ἐν ὀργάνου εἴδει ταῖσ τέχναισ ἐστίν·

οὕτω καὶ τὸ κτῆμα ὄργανον πρὸσ ζωήν ἐστι, καὶ ἡ κτῆσισ πλῆθοσ ὀργάνων ἐστί, καὶ ὁ δοῦλοσ κτῆμά τι ἔμψυχον, καὶ ὥσπερ ὄργανον πρὸ ὀργάνων πᾶσ ὑπηρέτησ.

τὸ αὑτοῦ ἔργον, <καὶ> ὥσπερ τὰ Δαιδάλου φασὶν ἢ τοὺσ τοῦ Ἡφαίστου τρίποδασ, οὕσ φησιν ὁ ποιητὴσ αὐτομάτουσ θεῖον δύεσθαι ἀγῶνα, οὕτωσ αἱ κερκίδεσ ἐκέρκιζον αὐταὶ καὶ τὰ πλῆκτρα ἐκιθάριζεν, οὐδὲν ἂν ἔδει οὔτε τοῖσ ἀρχιτέκτοσιν ὑπηρετῶν οὔτε τοῖσ δεσπόταισ δούλων.

τὰ μὲν οὖν λεγόμενα ὄργανα ποιητικὰ ὄργανά ἐστι, τὸ δὲ κτῆμα πρακτικόν·

ἀπὸ μὲν γὰρ τῆσ κερκίδοσ ἕτερόν τι γίνεται παρὰ τὴν χρῆσιν αὐτῆσ, ἀπὸ δὲ τῆσ ἐσθῆτοσ καὶ τῆσ κλίνησ ἡ χρῆσισ μόνον. ἔτι δ’ ἐπεὶ διαφέρει ἡ ποίησισ εἴδει καὶ ἡ πρᾶξισ, καὶ δέονται ἀμφότεραι ὀργάνων, ἀνάγκη καὶ ταῦτα τὴν αὐτὴν ἔχειν διαφοράν.

ὁ δὲ βίοσ πρᾶξισ, οὐ ποίησισ, ἐστιν· διὸ καὶ ὁ δοῦλοσ ὑπηρέτησ τῶν πρὸσ τὴν πρᾶξιν. τὸ δὲ κτῆμα λέγεται ὥσπερ καὶ τὸ μόριον. τό γὰρ μόριον οὐ μόνον ἄλλου ἐστὶ μόριον, ἀλλὰ καὶ ἁπλῶσ ἄλλου· ὁμοίωσ δὲ καὶ τὸ κτῆμα.

διὸ ὁ μὲν δεσπότησ τοῦ δούλου δεσπότησ μόνον, ἐκείνου δ’ οὐκ ἔστιν· ὁ δὲ δοῦλοσ οὐ μόνον δεσπότου δοῦλόσ ἐστιν, ἀλλὰ καὶ ὅλωσ ἐκείνου. τίσ μὲν οὖν ἡ φύσισ τοῦ δούλου καὶ τίσ ἡ δύναμισ, ἐκ τούτων δῆλον·

ἀλλ’ ἄλλου ἄνθρωποσ ὤν, οὗτοσ φύσει δοῦλόσ ἐστιν, ἄλλου δ’ ἐστὶν ἄνθρωποσ ὃσ ἂν κτῆμα ᾖ ἄνθρωποσ ὤν, κτῆμα δὲ ὄργανον πρακτικὸν καὶ χωριστόν.

πότερον δ’ ἔστι τισ φύσει τοιοῦτοσ ἢ οὔ, καὶ πότερον βέλτιον καὶ δίκαιόν τινι δουλεύειν ἢ οὔ, ἀλλὰ πᾶσα δουλεία παρὰ φύσιν ἐστί, μετὰ ταῦτα σκεπτέον.

οὐ χαλεπὸν δὲ καὶ τῷ λόγῳ θεωρῆσαι καὶ ἐκ τῶν γινομένων καταμαθεῖν.

τὸ γὰρ ἄρχειν καὶ ἄρχεσθαι οὐ μόνον τῶν ἀναγκαίων ἀλλὰ καὶ τῶν συμφερόντων ἐστί, καὶ εὐθὺσ ἐκ γενετῆσ ἔνια διέστηκε τὰ μὲν ἐπὶ τὸ ἄρχεσθαι τὰ δ’ ἐπὶ τὸ ἄρχειν. καὶ εἴδη πολλὰ καὶ ἀρχόντων καὶ ἀρχομένων ἔστιν καὶ ἀεὶ βελτίων ἡ ἀρχὴ ἡ τῶν βελτιόνων ἀρχομένων, οἱο͂ν ἀνθρώπου ἢ θηρίου· τὸ γὰρ ἀποτελούμενον ὑπὸ τῶν βελτιόνων βέλτιον ἔργον·

ὅπου δὲ τὸ μὲν ἄρχει τὸ δ’ ἄρχεται, ἔστι τι τούτων ἔργον· ὅσα γὰρ ἐκ πλειόνων συνέστηκε καὶ γίνεται ἕν τι κοινόν, εἴτε ἐκ συνεχῶν εἴτε ἐκ διῃρημένων, ἐν ἅπασιν ἐμφαίνεται τὸ ἄρχον καὶ τὸ ἀρχόμενον, καὶ τοῦτο ἐκ τῆσ ἁπάσησ φύσεωσ ἐνυπάρχει τοῖσ ἐμψύχοισ· καὶ γὰρ ἐν τοῖσ μὴ μετέχουσι ζωῆσ ἔστι τισ ἀρχή, οἱο͂ν ἁρμονίασ.

ἀλλὰ ταῦτα μὲν ἴσωσ ἐξωτερικωτέρασ ἐστὶ σκέψεωσ· τὸ δὲ ζῷον πρῶτον συνέστηκεν ἐκ ψυχῆσ καὶ σώματοσ, ὧν τὸ μὲν ἄρχον ἐστὶ φύσει τὸ δ’ ἀρχόμενον. δεῖ δὲ σκοπεῖν ἐν τοῖσ κατὰ φύσιν ἔχουσι μᾶλλον τὸ φύσει, καὶ μὴ ἐν τοῖσ διεφθαρμένοισ·

διὸ καὶ τὸν βέλτιστα διακείμενον καὶ κατὰ σῶμα καὶ κατὰ ψυχὴν ἄνθρωπον θεωρητέον, ἐν ᾧ τοῦτο δῆλον· τῶν γὰρ μοχθηρῶν ἢ μοχθηρῶσ ἐχόντων δόξειεν ἂν ἄρχειν πολλάκισ τὸ σῶμα τῆσ ψυχῆσ διὰ τὸ φαύλωσ καὶ παρὰ φύσιν ἔχειν.

ἔστι δ’ οὖν, ὥσπερ λέγομεν, πρῶτον ἐν ζῴῳ θεωρῆσαι καὶ δεσποτικὴν ἀρχὴν καὶ πολιτικήν·

ἡ μὲν γὰρ ψυχὴ τοῦ σώματοσ ἄρχει δεσποτικὴν ἀρχήν, ὁ δὲ νοῦσ τῆσ ὀρέξεωσ πολιτικὴν ἢ βασιλικήν· ἐν οἷσ φανερόν ἐστιν ὅτι κατὰ φύσιν καὶ συμφέρον τὸ ἄρχεσθαι τῷ σώματι ὑπὸ τῆσ ψυχῆσ, καὶ τῷ παθητικῷ μορίῳ ὑπὸ τοῦ νοῦ καὶ τοῦ μορίου τοῦ λόγον ἔχοντοσ, τὸ δ’ ἐξ ἴσου ἢ ἀνάπαλιν βλαβερὸν πᾶσιν.

πάλιν ἐν ἀνθρώπῳ καὶ τοῖσ ἄλλοισ ζῴοισ ὡσαύτωσ·

τὰ μὲν γὰρ ἥμερα τῶν ἀγρίων βελτίω τὴν φύσιν, τούτοισ δὲ πᾶσι βέλτιον ἄρχεσθαι ὑπ’ ἀνθρώπου· τυγχάνει γὰρ σωτηρίασ οὕτωσ. ἔτι δὲ τὸ ἄρρεν πρὸσ τὸ θῆλυ φύσει τὸ μὲν κρεῖττον τὸ δὲ χεῖρον, καὶ τὸ μὲν ἄρχον τὸ δ’ ἀρχόμενον. τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον ἀναγκαῖον εἶναι καὶ ἐπὶ πάντων ἀνθρώπων. ὅσοι μὲν οὖν τοσοῦτον διεστᾶσιν ὅσον ψυχὴ σώματοσ καὶ ἄνθρωποσ θηρίου διάκεινται δὲ τοῦτον τὸν τρόπον ὅσων ἐστὶν ἔργον ἡ τοῦ σώματοσ χρῆσισ, καὶ τοῦτ’ ἐστ’ ἀπ’ αὐτῶν βέλτιστον, οὗτοι μέν εἰσι φύσει δοῦλοι, οἷσ βέλτιόν ἐστιν ἄρχεσθαι ταύτην τὴν ἀρχήν, εἴπερ καὶ τοῖσ εἰρημένοισ.

ἔστι γὰρ φύσει δοῦλοσ ὁ δυνάμενοσ ἄλλου εἶναι διὸ καὶ ἄλλου ἐστίν, καὶ ὁ κοινωνῶν λόγου τοσοῦτον ὅσον αἰσθάνεσθαι ἀλλὰ μὴ ἔχειν.

τὰ γὰρ ἄλλα ζῷα οὐ λόγῳ αἰσθανόμενα ἀλλὰ παθήμασιν ὑπηρετεῖ. καὶ ἡ χρεία δὲ παραλλάττει μικρόν· ἡ γὰρ πρὸσ τἀναγκαῖα τῷ σώματι βοήθεια γίνεται παρ’ ἀμφοῖν, παρά τε τῶν δούλων καὶ παρὰ τῶν ἡμέρων ζῴων.

βούλεται μὲν οὖν ἡ φύσισ καὶ τὰ σώματα διαφέροντα ποιεῖν τὰ τῶν ἐλευθέρων καὶ τῶν δούλων, τὰ μὲν ἰσχυρὰ πρὸσ τὴν ἀναγκαίαν χρῆσιν, τὰ δ’ ὀρθὰ καὶ ἄχρηστα πρὸσ τὰσ τοιαύτασ ἐργασίασ, ἀλλὰ χρήσιμα πρὸσ πολιτικὸν βίον οὗτοσ δὲ καὶ γίνεται διῃρημένοσ εἴσ τε τὴν πολεμικὴν χρείαν καὶ τὴν εἰρηνικήν, συμβαίνει δὲ πολλάκισ καὶ τοὐναντίον, τοὺσ μὲν τὰ σώματα ἔχειν ἐλευθέρων τοὺσ δὲ τὰσ ψυχάσ· ἐπεὶ τοῦτό γε φανερόν, ὡσ εἰ τοσοῦτον γένοιντο διάφοροι τὸ σῶμα μόνον ὅσον αἱ τῶν θεῶν εἰκόνεσ, τοὺσ ὑπολειπομένουσ πάντεσ φαῖεν ἂν ἀξίουσ εἶναι τούτοισ δουλεύειν.

εἰ δ’ ἐπὶ τοῦ σώματοσ τοῦτ’ ἀληθέσ, πολὺ δικαιότερον ἐπὶ τῆσ ψυχῆσ τοῦτο διωρίσθαι·

ἀλλ’ οὐχ ὁμοίωσ ῥᾴδιον ἰδεῖν τό τε τῆσ ψυχῆσ κάλλοσ καὶ τὸ τοῦ σώματοσ. ὅτι μὲν τοίνυν εἰσὶ φύσει τινὲσ οἱ μὲν ἐλεύθεροι οἱ δὲ δοῦλοι, φανερόν, οἷσ καὶ συμφέρει τὸ δουλεύειν καὶ δίκαιόν ἐστιν.

ὅτι δὲ καὶ οἱ τἀναντία φάσκοντεσ τρόπον τινὰ λέγουσιν ὀρθῶσ, οὐ χαλεπὸν ἰδεῖν.

διχῶσ γὰρ λέγεται τὸ δουλεύειν καὶ ὁ δοῦλοσ. ἔστι γάρ τισ καὶ κατὰ νόμον δοῦλοσ καὶ δουλεύων·

ὁ γὰρ νόμοσ ὁμολογία τίσ ἐστιν ἐν ᾧ τὰ κατὰ πόλεμον κρατούμενα τῶν κρατούντων εἶναί φασιν. καὶ κατὰ δύναμιν κρείττονοσ ἔσται δοῦλον καὶ ἀρχόμενον τὸ βιασθέν.

καὶ τοῖσ μὲν οὕτωσ δοκεῖ τοῖσ δ’ ἐκείνωσ, καὶ τῶν σοφῶν. αἴτιον δὲ ταύτησ τῆσ ἀμφισβητήσεωσ, καὶ ὃ ποιεῖ τοὺσ λόγουσ ἐπαλλάττειν, ὅτι τρόπον τινὰ ἀρετὴ τυγχάνουσα χορηγίασ καὶ βιάζεσθαι δύναται μάλιστα, καὶ ἔστιν ἀεὶ τὸ κρατοῦν ἐν ὑπεροχῇ ἀγαθοῦ τινοσ, ὥστε δοκεῖν μὴ ἄνευ ἀρετῆσ εἶναι τὴν βίαν, ἀλλὰ περὶ τοῦ δικαίου μόνον εἶναι τὴν ἀμφισβήτησιν διὰ γὰρ τοῦτο τοῖσ μὲν ἄνοια δοκεῖν τὸ δίκαιον εἶναι, τοῖσ δ’ αὐτὸ τοῦτο δίκαιον, τὸ τὸν κρείττονα ἄρχειν· ἐπεὶ διαστάντων γε χωρὶσ τούτων τῶν λόγων οὔτε ἰσχυρὸν οὐθὲν ἔχουσιν οὔτε πιθανὸν ἅτεροι λόγοι, ὡσ οὐ δεῖ τὸ βέλτιον κατ’ ἀρετὴν ἄρχειν καὶ δεσπόζειν.

ὅλωσ δ’ ἀντεχόμενοί τινεσ, ὡσ οἰόνται, δικαίου τινόσ ὁ γὰρ νόμοσ δίκαιόν τι τὴν κατὰ πόλεμον δουλείαν τιθέασι δικαίαν, ἅμα δ’ οὔ φασιν·

τήν τε γὰρ ἀρχὴν ἐνδέχεται μὴ δικαίαν εἶναι τῶν πολέμων, καὶ τὸν ἀνάξιον δουλεύειν οὐδαμῶσ ἂν φαίη τισ δοῦλον εἶναι· εἰ δὲ μή, συμβήσεται τοὺσ εὐγενεστάτουσ εἶναι δοκοῦντασ δούλουσ εἶναι καὶ ἐκ δούλων, ἐὰν συμβῇ πραθῆναι ληφθέντασ.

διόπερ αὐτοὺσ οὐ βούλονται λέγειν δούλουσ, ἀλλὰ τοὺσ βαρβάρουσ. καίτοι ὅταν τοῦτο λέγωσιν, οὐθὲν ἄλλο ζητοῦσιν ἢ τὸ φύσει δοῦλον ὅπερ ἐξ ἀρχῆσ εἴπομεν· ἀνάγκη γὰρ εἶναί τινασ φάναι τοὺσ μὲν πανταχοῦ δούλουσ τοὺσ δ’ οὐδαμοῦ.

τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ περὶ εὐγενείασ· αὑτοὺσ μὲν γὰρ οὐ μόνον παρ’ αὑτοῖσ εὐγενεῖσ ἀλλὰ πανταχοῦ νομίζουσιν, τοὺσ δὲ βαρβάρουσ οἴκοι μόνον, ὡσ ὄν τι τὸ μὲν ἁπλῶσ εὐγενὲσ καὶ ἐλεύθερον τὸ δ’ οὐχ ἁπλῶσ, ὥσπερ καὶ ἡ Θεοδέκτου Ἑλένη φησὶ θείων δ’ ἀπ’ ἀμφοῖν ἔκγονον ῥιζωμάτωντίσ ἂν προσειπεῖν ἀξιώσειεν λάτριν; τὸ δοῦλον καὶ ἐλεύθερον, καὶ τοὺσ εὐγενεῖσ καὶ τοὺσ δυσγενεῖσ.

ἀξιοῦσι γάρ, ὥσπερ ἐξ ἀνθρώπου ἄνθρωπον καὶ ἐκ θηρίων γίνεσθαι θηρίον, οὕτω καὶ ἐξ ἀγαθῶν ἀγαθόν.

ἡ δὲ φύσισ βούλεται μὲν τοῦτο ποιεῖν πολλάκισ, οὐ μέντοι δύναται. καὶ οὐκ εἰσί τινεσ οἱ μὲν φύσει δοῦλοι οἱ δ’ ἐλεύθεροι, δῆλον, καὶ ὅτι ἔν τισι διώρισται τὸ τοιοῦτον, ὧν συμφέρει τῷ μὲν τὸ δουλεύειν τῷ δὲ τὸ δεσπόζειν καὶ δίκαιον, καὶ δεῖ τὸ μὲν ἄρχεσθαι τὸ δ’ ἄρχειν ἣν πεφύκασιν ἀρχὴν ἄρχειν, ὥστε καὶ δεσπόζειν, τὸ δὲ κακῶσ ἀσυμφόρωσ ἐστὶν ἀμφοῖν τὸ γὰρ αὐτὸ συμφέρει τῷ μέρει καὶ τῷ ὅλῳ, καὶ σώματι καὶ ψυχῇ, ὁ δὲ δοῦλοσ μέροσ τι τοῦ δεσπότου, οἱο͂ν ἔμψυχόν τι τοῦ σώματοσ κεχωρισμένον δὲ μέροσ·

ἀλλὰ κατὰ νόμον καὶ βιασθεῖσι, τοὐναντίον.

φανερὸν δὲ καὶ ἐκ τούτων ὅτι οὐ ταὐτόν ἐστι δεσποτεία καὶ πολιτική, οὐδὲ πᾶσαι ἀλλήλαισ αἱ ἀρχαί, ὥσπερ τινέσ φασιν.

ἡ μὲν γὰρ ἐλευθέρων φύσει ἡ δὲ δούλων ἐστίν, καὶ ἡ μὲν οἰκονομικὴ μοναρχία μοναρχεῖται γὰρ πᾶσ οἶκοσ, ἡ δὲ πολιτικὴ ἐλευθέρων καὶ ἴσων ἀρχή. ὁ μὲν οὖν δεσπότησ οὐ λέγεται κατ’ ἐπιστήμην, ἀλλὰ τῷ τοιόσδ’ εἶναι, ὁμοίωσ δὲ καὶ ὁ δοῦλοσ καὶ ὁ ἐλεύθεροσ. ἐπιστήμη δ’ ἂν εἰή καὶ δεσποτικὴ καὶ δουλική, δουλικὴ μὲν οἱάν περ ὁ ἐν Συρακούσαισ ἐπαίδευεν·

ἐκεῖ γὰρ λαμβάνων τισ μισθὸν ἐδίδασκε τὰ ἐγκύκλια διακονήματα τοὺσ παῖδασ· εἰή δ’ ἂν καὶ ἐπὶ πλεῖον τῶν τοιούτων μάθησισ, οἱο͂ν ὀψοποιικὴ καὶ τἆλλα τὰ τοιαῦτα γένη τῆσ διακονίασ.

ἔστι γὰρ ἕτερα ἑτέρων τὰ μὲν ἐντιμότερα ἔργα τὰ δ’ ἀναγκαιότερα, καὶ κατὰ τὴν παροιμίαν δοῦλοσ πρὸ δούλου, δεσπότησ πρὸ δεσπότου. αἱ μὲν οὖν τοιαῦται πᾶσαι δουλικαὶ ἐπιστῆμαί εἰσι·

δεσποτικὴ δ’ ἐπιστήμη ἐστὶν ἡ χρηστικὴ δούλων. ὁ γὰρ δεσπότησ οὐκ ἐν τῷ κτᾶσθαι τοὺσ δούλουσ, ἀλλ’ ἐν τῷ χρῆσθαι δούλοισ. ἔστι δ’ αὕτη ἡ ἐπιστήμη οὐδὲν μέγα ἔχουσα οὐδὲ σεμνόν· ἃ γὰρ τὸν δοῦλον ἐπίστασθαι δεῖ ποιεῖν, ἐκεῖνον δεῖ ταῦτα ἐπίστασθαι ἐπιτάττειν. διὸ ὅσοισ ἐξουσία μὴ αὐτοὺσ κακοπαθεῖν, ἐπίτροπόσ <τισ> λαμβάνει ταύτην τὴν τιμήν, αὐτοὶ δὲ πολιτεύονται ἢ φιλοσοφοῦσιν.

ἡ δὲ κτητικὴ ἑτέρα ἀμφοτέρων τούτων, οἱο͂ν ἡ δικαία, πολεμική τισ οὖσα ἢ θηρευτική. τρόπον.

ὅλωσ δὲ περὶ πάσησ κτήσεωσ καὶ χρηματιστικῆσ θεωρήσωμεν κατὰ τὸν ὑφηγημένον τρόπον, ἐπείπερ καὶ ὁ δοῦλοσ τῆσ κτήσεωσ μέροσ τι ἦν.

πρῶτον μὲν οὖν ἀπορήσειεν ἄν τισ πότερον ἡ χρηματιστικὴ ἡ αὐτὴ τῇ οἰκονομικῇ ἐστιν ἢ μέροσ τι, ἢ ὑπηρετική, καὶ εἰ ὑπηρετική, πότερον ὡσ ἡ κερκιδοποιικὴ τῇ ὑφαντικῇ ἢ ὡσ ἡ χαλκουργικὴ τῇ ἀνδριαντοποιίᾳ οὐ γὰρ ὡσαύτωσ ὑπηρετοῦσιν, ἀλλ’ ἡ μὲν ὄργανα παρέχει, ἡ δὲ τὴν ὕλην· λέγω δὲ ὕλην τὸ ὑποκείμενον ἐξ οὗ τι ἀποτελεῖται ἔργον, οἱο͂ν ὑφάντῃ μὲν ἔρια ἀνδριαντοποιῷ δὲ χαλκόν.

ὅτι μὲν οὖν οὐχ ἡ αὐτὴ ἡ οἰκονομικὴ τῇ χρηματιστικῇ, δῆλον τῆσ μὲν γὰρ τὸ πορίσασθαι, τῆσ δὲ τὸ χρήσασθαι· τίσ γὰρ ἔσται ἡ χρησομένη τοῖσ κατὰ τὴν οἰκίαν παρὰ τὴν οἰκονομικήν;

· πότερον δὲ μέροσ αὐτῆσ ἐστί τι ἢ ἕτερον εἶδοσ, ἔχει διαμφισβήτησιν· εἰ γάρ ἐστι τοῦ χρηματιστικοῦ θεωρῆσαι πόθεν χρήματα καὶ κτῆσισ ἔσται, ἥ δὲ κτῆσισ πολλὰ περιείληφε μέρη καὶ ὁ πλοῦτοσ, ὥστε πρῶτον ἡ γεωργικὴ πότερον μέροσ τι τῆσ οἰκονομικῆσ ἢ ἕτερόν τι γένοσ, καὶ καθόλου ἡ περὶ τὴν τροφὴν ἐπιμέλεια καὶ κτῆσισ;

ἀλλὰ μὴν εἴδη γε πολλὰ τροφῆσ, διὸ καὶ βίοι πολλοὶ καὶ τῶν ζῴων καὶ τῶν ἀνθρώπων εἰσίν· οὐ γὰρ οἱο͂́ν τε ζῆν ἄνευ τροφῆσ, ὥστε αἱ διαφοραὶ τῆσ τροφῆσ τοὺσ βίουσ πεποιήκασι διαφέροντασ τῶν ζῴων.

τῶν τε γὰρ θηρίων τὰ μὲν ἀγελαῖα τὰ δὲ σποραδικά ἐστιν, ὁποτέρωσ συμφέρει πρὸσ τὴν τροφὴν αὐτοῖσ διὰ τὸ τὰ μὲν ζῳοφάγα τὰ δὲ καρποφάγα τὰ δὲ παμφάγα αὐτῶν εἶναι, ὥστε πρὸσ τὰσ ῥᾳστώνασ καὶ τὴν αἱρ́εσιν τὴν τούτων ἡ φύσισ τοὺσ βίουσ αὐτῶν διώρισεν, ἐπεὶ δ’ οὐ ταὐτὸ ἑκάστῳ ἡδὺ κατὰ φύσιν ἀλλὰ ἕτερα ἑτέροισ, καὶ αὐτῶν τῶν ζῳοφάγων καὶ τῶν καρποφάγων οἱ βίοι πρὸσ ἄλληλα διεστᾶσιν· ὁμοίωσ δὲ καὶ τῶν ἀνθρώπων.

πολὺ γὰρ διαφέρουσιν οἱ τούτων βίοι.

οἱ μὲν οὖν ἀργότατοι νομάδεσ εἰσίν ἡ γὰρ ἀπὸ τῶν ἡμέρων τροφὴ ζῴων ἄνευ πόνου γίνεται σχολάζουσιν· ἀναγκαίου δ’ ὄντοσ μεταβάλλειν τοῖσ κτήνεσι διὰ τὰσ νομὰσ καὶ αὐτοὶ ἀναγκάζονται συνακολουθεῖν, ὥσπερ γεωργίαν ζῶσαν γεωργοῦντεσ· οἱ δ’ ἀπὸ θήρασ ζῶσι, καὶ θήρασ ἕτεροι ἑτέρασ, οἱο͂ν οἱ μὲν ἀπὸ λῃστείασ, οἱ δ’ ἀφ’ ἁλιείασ, ὅσοι λίμνασ καὶ ἕλη καὶ ποταμοὺσ ἢ θάλατταν τοιαύτην προσοικοῦσιν, οἱ δ’ ἀπ’ ὀρνίθων ἢ θηρίων ἀγρίων·

τὸ δὲ πλεῖστον γένοσ τῶν ἀνθρώπων ἀπὸ τῆσ γῆσ ζῇ καὶ τῶν ἡμέρων καρπῶν. νομαδικὸσ λῃστρικὸσ ἁλιευτικὸσ θηρευτικὸσ γεωργικόσ.

οἱ δὲ καὶ μιγνύντεσ ἐκ τούτων ἡδέωσ ζῶσι, προσαναπληροῦντεσ τὸν ἐνδεέστερον βίον, ᾗ τυγχάνει ἐλλείπων πρὸσ τὸ αὐτάρκησ εἶναι, οἱο͂ν οἱ μὲν νομαδικὸν ἅμα καὶ λῃστρικόν, οἱ δὲ γεωργικὸν καὶ θηρευτικόν· ὁμοίωσ δὲ καὶ περὶ τοὺσ ἄλλουσ·

ὡσ ἂν ἡ χρεία συναναγκάζῃ, τοῦτον τὸν τρόπον διάγουσιν. ἡ μὲν οὖν τοιαύτη κτῆσισ ὑπ’ αὐτῆσ φαίνεται τῆσ φύσεωσ διδομένη πᾶσιν, ὥσπερ κατὰ τὴν πρώτην γένεσιν εὐθύσ, οὕτω καὶ τελειωθεῖσιν. καὶ γὰρ κατὰ τὴν ἐξ ἀρχῆσ γένεσιν τὰ μὲν συνεκτίκτει τῶν ζῴων τοσαύτην τροφὴν ὥσθ’ ἱκανὴν εἶναι μέχρισ οὗ ἂν δύνηται αὐτὸ αὑτῷ πορίζειν τὸ γεννηθέν, οἱο͂ν ὅσα σκωληκοτοκεῖ ἢ ᾠοτοκεῖ·

ὅσα δὲ ζῳοτοκεῖ, τοῖσ γεννωμένοισ ἔχει τροφὴν ἐν αὑτοῖσ μέχρι τινόσ, τὴν τοῦ καλουμένου γάλακτοσ φύσιν. ὥστε ὁμοίωσ δῆλον ὅτι καὶ γενομένοισ οἰητέον τά τε φυτὰ τῶν ζῴων ἕνεκεν εἶναι καὶ τὰ ἄλλα ζῷα τῶν ἀνθρώπων χάριν, τὰ μὲν ἥμερα καὶ διὰ τὴν χρῆσιν καὶ διὰ τὴν τροφήν, τῶν δ’ ἀγρίων, εἰ μὴ πάντα, ἀλλὰ τά γε πλεῖστα τῆσ τροφῆσ καὶ ἄλλησ βοηθείασ ἕνεκεν, ἵνα καὶ ἐσθὴσ καὶ ἄλλα ὄργανα γίνηται ἐξ αὐτῶν.

εἰ οὖν ἡ φύσισ μηθὲν μήτε ἀτελὲσ ποιεῖ μήτε μάτην, ἀναγκαῖον τῶν ἀνθρώπων ἕνεκεν αὐτὰ πάντα πεποιηκέναι τὴν φύσιν. τῶν ἀνθρώπων ὅσοι πεφυκότεσ ἄρχεσθαι μὴ θέλουσιν, ὡσ φύσει δίκαιον τοῦτον ὄντα τὸν πόλεμον.

ἓν μὲν οὖν εἶδοσ κτητικῆσ κατὰ φύσιν τῆσ οἰκονομικῆσ μέροσ ἐστίν, καθὸ δεῖ ἤτοι ὑπάρχειν ἢ πορίζειν αὐτὴν ὅπωσ ὑπάρχῃ ὧν ἔστι θησαυρισμὸσ χρημάτων πρὸσ ζωὴν ἀναγκαίων, καὶ χρησίμων εἰσ κοινωνίαν πόλεωσ ἢ οἰκίασ.

καὶ ἐοίκεν ὅ γ’ ἀληθινὸσ πλοῦτοσ ἐκ τούτων εἶναι.

ἡ γὰρ τῆσ τοιαύτησ κτήσεωσ αὐτάρκεια πρὸσ ἀγαθὴν ζωὴν οὐκ ἄπειρόσ ἐστιν, ὥσπερ Σόλων φησὶ ποιήσασ πλούτου δ’ οὐθὲν τέρμα πεφασμένον ἀνδράσι κεῖται. κεῖται γὰρ ὥσπερ καὶ ταῖσ ἄλλαισ τέχναισ· οὐδὲν γὰρ ὄργανον ἄπειρον οὐδεμιᾶσ ἐστι τέχνησ οὔτε πλήθει οὔτε μεγέθει, ὁ δὲ πλοῦτοσ ὀργάνων πλῆθόσ ἐστιν οἰκονομικῶν καὶ πολιτικῶν.

ὅτι μὲν τοίνυν ἔστι τισ κτητικὴ κατὰ φύσιν τοῖσ οἰκονόμοισ καὶ τοῖσ πολιτικοῖσ, καὶ δι’ ἣν αἰτίαν, δῆλον. ἔστι δὲ γένοσ ἄλλο κτητικῆσ, ἣν μάλιστα καλοῦσι, καὶ δίκαιον αὐτὸ καλεῖν, χρηματιστικήν, δι’ ἣν οὐδὲν δοκεῖ πέρασ εἶναι πλούτου καὶ κτήσεωσ·

ἣν ὡσ μίαν καὶ τὴν αὐτὴν τῇ λεχθείσῃ πολλοὶ νομίζουσι διὰ τὴν γειτνίασιν·

ἔστι δ’ οὔτε ἡ αὐτὴ τῇ εἰρημένῃ οὔτε πόρρω ἐκείνησ. ἔστι δ’ ἡ μὲν φύσει ἡ δ’ οὐ φύσει αὐτῶν, ἀλλὰ δι’ ἐμπειρίασ τινὸσ καὶ τέχνησ γίνεται μᾶλλον. λάβωμεν δὲ περὶ αὐτῆσ τὴν ἀρχὴν ἐντεῦθεν.

ἑκάστου γὰρ κτήματοσ διττὴ ἡ χρῆσίσ ἐστιν, ἀμφότεραι δὲ καθ’ αὑτὸ μὲν ἀλλ’ οὐχ ὁμοίωσ καθ’ αὑτό, ἀλλ’ ἡ μὲν οἰκεία ἡ δ’ οὐκ οἰκεία τοῦ πράγματοσ, οἱο͂ν ὑποδήματοσ ἥ τε ὑπόδεσισ καὶ ἡ μεταβλητική. ἀμφότεραι γὰρ ὑποδήματοσ χρήσεισ· καὶ γὰρ ὁ ἀλλαττόμενοσ τῷ δεομένῳ ὑποδήματοσ ἀντὶ νομίσματοσ ἢ τροφῆσ χρῆται τῷ ὑποδήματι ᾗ ὑπόδημα, ἀλλ’ οὐ τὴν οἰκείαν χρῆσιν·

οὐ γὰρ ἀλλαγῆσ ἕνεκεν γέγονε. τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον ἔχει καὶ περὶ τῶν ἄλλων κτημάτων. ἔστι γὰρ ἡ μεταβλητικὴ πάντων, ἀρξαμένη τὸ μὲν πρῶτον ἐκ τοῦ κατὰ φύσιν, τῷ τὰ μὲν πλείω τὰ δὲ ἐλάττω τῶν ἱκανῶν ἔχειν τοὺσ ἀνθρώπουσ ᾗ καὶ δῆλον ὅτι οὐκ ἔστι φύσει τῆσ χρηματιστικῆσ ἡ καπηλική· ὅσον γὰρ ἱκανὸν αὐτοῖσ, ἀναγκαῖον ἦν ποιεῖσθαι τὴν ἀλλαγήν.

ἐν μὲν οὖν τῇ πρώτῃ κοινωνίᾳ τοῦτο δ’ ἐστὶν οἰκία φανερὸν ὅτι οὐδὲν ἔστιν ἔργον αὐτῆσ, ἀλλ’ ἤδη πλειόνων τῆσ κοινωνίασ οὔσησ. οἱ μὲν γὰρ τῶν αὑτῶν ἐκοινώνουν πάντων, οἱ δὲ κεχωρισμένοι πολλῶν πάλιν καὶ ἑτέρων, ὧν κατὰ τὰσ δεήσεισ ἀναγκαῖον ποιεῖσθαι τὰσ μεταδόσεισ, καθάπερ ἔτι πολλὰ ποιεῖ καὶ τῶν βαρβαρικῶν ἐθνῶν, κατὰ τὴν ἀλλαγήν.

αὐτὰ γὰρ τὰ χρήσιμα πρὸσ αὑτὰ καταλλάττονται, ἐπὶ πλέον δ’ οὐθέν, οἱο͂ν οἶνον πρὸσ σῖτον διδόντεσ καὶ λαμβάνοντεσ, καὶ τῶν ἄλλων τῶν τοιούτων ἕκαστον. ἡ μὲν οὖν τοιαύτη μεταβλητικὴ οὔτε παρὰ φύσιν οὔτε χρηματιστικῆσ ἐστιν εἶδοσ οὐδέν εἰσ ἀναπλήρωσιν γὰρ τῆσ κατὰ φύσιν αὐταρκείασ ἦν·

ἐκ μέντοι ταύτησ ἐγένετ’ ἐκείνη κατὰ λόγον.

ξενικωτέρασ γὰρ γενομένησ τῆσ βοηθείασ τῷ εἰσάγεσθαι ὧν ἐνδεεῖσ <ἦσαν> καὶ ἐκπέμπειν ὧν ἐπλεόναζον, ἐξ ἀνάγκησ ἡ τοῦ νομίσματοσ ἐπορίσθη χρῆσισ. οὐ γὰρ εὐβάστακτον ἕκαστον τῶν κατὰ φύσιν ἀναγκαίων· διὸ πρὸσ τὰσ ἀλλαγὰσ τοιοῦτόν τι συνέθεντο πρὸσ σφᾶσ αὐτοὺσ διδόναι καὶ λαμβάνειν, ὃ τῶν χρησίμων αὐτὸ ὂν εἶχε τὴν χρείαν εὐμεταχείριστον πρὸσ τὸ ζῆν, οἱο͂ν σίδηροσ καὶ ἄργυροσ κἂν εἴ τι τοιοῦτον ἕτερον, τὸ μὲν πρῶτον ἁπλῶσ ὁρισθὲν μεγέθει καὶ σταθμῷ, τὸ δὲ τελευταῖον καὶ χαρακτῆρα ἐπιβαλλόντων, ἵνα ἀπολύσῃ τῆσ μετρήσεωσ αὑτούσ·

ὁ γὰρ χαρακτὴρ ἐτέθη τοῦ ποσοῦ σημεῖον.

πορισθέντοσ οὖν ἤδη νομίσματοσ ἐκ τῆσ ἀναγκαίασ ἀλλαγῆσ θάτερον εἶδοσ τῆσ χρηματιστικῆσ ἐγένετο, τὸ καπηλικόν, τὸ μὲν πρῶτον ἁπλῶσ ἴσωσ γινόμενον, εἶτα δι’ ἐμπειρίασ ἤδη τεχνικώτερον, πόθεν καὶ πῶσ μεταβαλλόμενον πλεῖστον ποιήσει κέρδοσ.

διὸ δοκεῖ ἡ χρηματιστικὴ μάλιστα περὶ τὸ νόμισμα εἶναι, καὶ ἔργον αὐτῆσ τὸ δύνασθαι θεωρῆσαι πόθεν ἔσται πλῆθοσ, ποιητικὴ γὰρ εἶναι πλούτου καὶ χρημάτων.

καὶ γὰρ τὸν πλοῦτον πολλάκισ τιθέασι νομίσματοσ πλῆθοσ, διὰ τὸ περὶ τοῦτ’ εἶναι τὴν χρηματιστικὴν καὶ τὴν καπηλικήν. ὁτὲ δὲ πάλιν λῆροσ εἶναι δοκεῖ τὸ νόμισμα καὶ νόμοσ παντάπασι, φύσει δ’ οὐθέν, ὅτι μεταθεμένων τε τῶν χρωμένων οὐθενὸσ ἄξιον οὐδὲ χρήσιμον πρὸσ οὐδὲν τῶν ἀναγκαίων ἐστί, καὶ νομίσματοσ πλουτῶν πολλάκισ ἀπορήσει τῆσ ἀναγκαίασ τροφῆσ· καίτοι ἄτοπον τοιοῦτον εἶναι πλοῦτον οὗ εὐπορῶν λιμῷ ἀπολεῖται, καθάπερ καὶ τὸν Μίδαν ἐκεῖνον μυθολογοῦσι διὰ τὴν ἀπληστίαν τῆσ εὐχῆσ πάντων αὐτῷ γιγνομένων τῶν παρατιθεμένων χρυσῶν.

διὸ ζητοῦσιν ἕτερόν τι τὸν πλοῦτον καὶ τὴν χρηματιστικήν, ὀρθῶσ ζητοῦντεσ. ἔστι γὰρ ἑτέρα ἡ χρηματιστικὴ καὶ ὁ πλοῦτοσ ὁ κατὰ φύσιν, καὶ αὕτη μὲν οἰκονομική, ἡ δὲ καπηλική, ποιητικὴ πλούτου οὐ πάντωσ ἀλλὰ διὰ χρημάτων μεταβολῆσ.

καὶ δοκεῖ περὶ τὸ νόμισμα αὕτη εἶναι· τὸ γὰρ νόμισμα στοιχεῖον καὶ πέρασ τῆσ ἀλλαγῆσ ἐστιν.

καὶ ἄπειροσ δὴ οὗτοσ ὁ πλοῦτοσ, ὁ ἀπὸ ταύτησ τῆσ χρηματιστικῆσ. ὥσπερ γὰρ ἡ ἰατρικὴ τοῦ ὑγιαίνειν εἰσ ἄπειρόν ἐστι, καὶ ἑκάστη τῶν τεχνῶν τοῦ τέλουσ εἰσ ἄπειρον ὅτι μάλιστα γὰρ ἐκεῖνο βούλονται ποιεῖν, τῶν δὲ πρὸσ τὸ τέλοσ οὐκ εἰσ ἄπειρον πέρασ γὰρ τὸ τέλοσ πάσαισ, οὕτω καὶ ταύτησ τῆσ χρηματιστικῆσ οὐκ ἔστι τοῦ τέλουσ πέρασ, τέλοσ δὲ ὁ τοιοῦτοσ πλοῦτοσ καὶ χρημάτων κτῆσισ.

τῆσ δ’ οἰκονομικῆσ χρηματιστικῆσ ἔστι πέρασ·

οὐ γὰρ τοῦτο τῆσ οἰκονομικῆσ ἔργον. διὸ τῇ μὲν φαίνεται ἀναγκαῖον εἶναι παντὸσ πλούτου πέρασ, ἐπὶ δὲ τῶν γινομένων ὁρῶμεν συμβαῖνον τοὐναντίον· πάντεσ γὰρ εἰσ ἄπειρον αὔξουσιν οἱ χρηματιζόμενοι τὸ νόμισμα. αἴτιον δὲ τὸ σύνεγγυσ αὐτῶν.

ἐπαλλάττει γὰρ ἡ χρῆσισ τοῦ αὐτοῦ οὖσα ἑκατέρασ τῆσ χρηματιστικῆσ. τῆσ γὰρ αὐτῆσ ἐστι κτήσεωσ χρῆσισ, ἀλλ’ οὐ κατὰ ταὐτόν, ἀλλὰ τῆσ μὲν ἕτερον τέλοσ, τῆσ δ’ ἡ αὔξησισ. ὥστε δοκεῖ τισι τοῦτ’ εἶναι τῆσ οἰκονομικῆσ ἔργον, καὶ διατελοῦσιν ἢ σῴζειν οἰόμενοι δεῖν ἢ αὔξειν τὴν τοῦ νομίσματοσ οὐσίαν εἰσ ἄπειρον. αἴτιον δὲ ταύτησ τῆσ διαθέσεωσ τὸ σπουδάζειν περὶ τὸ ζῆν, ἀλλὰ μὴ τὸ εὖ ζῆν·

εἰσ ἄπειρον οὖν ἐκείνησ τῆσ ἐπιθυμίασ οὔσησ, καὶ τῶν ποιητικῶν ἀπείρων ἐπιθυμοῦσιν.

ὅσοι δὲ καὶ τοῦ εὖ ζῆν ἐπιβάλλονται τὸ πρὸσ τὰσ ἀπολαύσεισ τὰσ σωματικὰσ ζητοῦσιν, ὥστ’ ἐπεὶ καὶ τοῦτ’ ἐν τῇ κτήσει φαίνεται ὑπάρχειν, πᾶσα ἡ διατριβὴ περὶ τὸν χρηματισμόν ἐστι, καὶ τὸ ἕτερον εἶδοσ τῆσ χρηματιστικῆσ διὰ τοῦτ’ ἐλήλυθεν. ἐν ὑπερβολῇ γὰρ οὔσησ τῆσ ἀπολαύσεωσ, τὴν τῆσ ἀπολαυστικῆσ ὑπερβολῆσ ποιητικὴν ζητοῦσιν·

κἂν μὴ διὰ τῆσ χρηματιστικῆσ δύνωνται πορίζειν, δι’ ἄλλησ αἰτίασ τοῦτο πειρῶνται, ἑκάστῃ χρώμενοι τῶν δυνάμεων οὐ κατὰ φύσιν. ἀνδρείασ γὰρ οὐ χρήματα ποιεῖν ἐστιν ἀλλὰ θάρσοσ, οὐδὲ στρατηγικῆσ καὶ ἰατρικῆσ, ἀλλὰ τῆσ μὲν νίκην τῆσ δ’ ὑγίειαν.

οἱ δὲ πάσασ ποιοῦσι χρηματιστικάσ, ὡσ τοῦτο τέλοσ ὄν, πρὸσ δὲ τὸ τέλοσ ἅπαντα δέον ἀπαντᾶν. ἀναγκαίασ χρηματιστικῆσ, καὶ τίσ, καὶ δι’ αἰτίαν τίνα ἐν χρείᾳ ἐσμὲν αὐτῆσ, εἴρηται, καὶ περὶ τῆσ ἀναγκαίασ, ὅτι ἑτέρα μὲν αὐτῆσ οἰκονομικὴ δὲ κατὰ φύσιν ἡ περὶ τὴν τροφήν, οὐχ ὥσπερ αὕτη ἄπειροσ ἀλλ’ ἔχουσα ὁρ́ον.

οἰκονομικοῦ καὶ πολιτικοῦ ἐστιν ἡ χρηματιστικὴ ἢ οὔ, ἀλλὰ δεῖ τοῦτο μὲν ὑπάρχειν ὥσπερ γὰρ καὶ ἀνθρώπουσ οὐ ποιεῖ ἡ πολιτική, ἀλλὰ λαβοῦσα παρὰ τῆσ φύσεωσ χρῆται αὐτοῖσ, οὕτω καὶ τροφὴν τὴν φύσιν δεῖ παραδοῦναι γῆν ἢ θάλατταν ἢ ἄλλο τι, ἐκ δὲ τούτων, ὡσ δεῖ ταῦτα διαθεῖναι προσήκει τὸν οἰκονόμον.

οὐ γὰρ τῆσ ὑφαντικῆσ ἔρια ποιῆσαι, ἀλλὰ χρήσασθαι αὐτοῖσ, καὶ γνῶναι δὲ τὸ ποῖον χρηστὸν καὶ ἐπιτήδειον, ἢ φαῦλον καὶ ἀνεπιτήδειον.

καὶ γὰρ ἀπορήσειεν ἄν τισ διὰ τί ἡ μὲν χρηματιστικὴ μόριον τῆσ οἰκονομίασ, ἡ δ’ ἰατρικὴ οὐ μόριον· καίτοι δεῖ ὑγιαίνειν τοὺσ κατὰ τὴν οἰκίαν, ὥσπερ ζῆν ἢ ἄλλο τι τῶν ἀναγκαίων. ἐπεὶ δὲ ἔστι μὲν ὡσ τοῦ οἰκονόμου καὶ τοῦ ἄρχοντοσ καὶ περὶ ὑγιείασ ἰδεῖν, ἔστι δ’ ὡσ οὔ, ἀλλὰ τοῦ ἰατροῦ, οὕτω καὶ περὶ τῶν χρημάτων ἔστι μὲν ὡσ τοῦ οἰκονόμου, ἔστι δ’ ὡσ οὔ, ἀλλὰ τῆσ ὑπηρετικῆσ·

μάλιστα δέ, καθάπερ εἴρηται πρότερον, δεῖ φύσει τοῦτο ὑπάρχειν. φύσεωσ γάρ ἐστιν ἔργον τροφὴν τῷ γεννηθέντι παρέχειν·

παντὶ γάρ, ἐξ οὗ γίνεται, τροφὴ τὸ λειπόμενόν ἐστι. διὸ κατὰ φύσιν ἐστὶν ἡ χρηματιστικὴ πᾶσιν ἀπὸ τῶν καρπῶν καὶ τῶν ζῴων. καὶ ταύτησ μὲν ἀναγκαίασ καὶ ἐπαινουμένησ, τῆσ δὲ μεταβλητικῆσ ψεγομένησ δικαίωσ οὐ γὰρ κατὰ φύσιν ἀλλ’ ἀπ’ ἀλλήλων ἐστίν, εὐλογώτατα μισεῖται ἡ ὀβολοστατικὴ διὰ τὸ ἀπ’ αὐτοῦ τοῦ νομίσματοσ εἶναι τὴν κτῆσιν καὶ οὐκ ἐφ’ ὅπερ ἐπορίσθη.

μεταβολῆσ γὰρ ἐγένετο χάριν, ὁ δὲ τόκοσ αὐτὸ ποιεῖ πλέον ὅθεν καὶ τοὔνομα τοῦτ’ εἴληφεν·

ὅμοια γὰρ τὰ τικτόμενα τοῖσ γεννῶσιν αὐτά ἐστιν, ὁ δὲ τόκοσ γίνεται νόμισμα ἐκ νομίσματοσ·

ὥστε καὶ μάλιστα παρὰ φύσιν οὗτοσ τῶν χρηματισμῶν ἐστιν. ἐπεὶ δὲ τὰ πρὸσ τὴν γνῶσιν διωρίκαμεν ἱκανῶσ, τὰ πρὸσ τὴν χρῆσιν δεῖ διελθεῖν.

πάντα δὲ τὰ τοιαῦτα τὴν μὲν θεωρίαν ἐλευθέραν ἔχει, τὴν δ’ ἐμπειρίαν ἀναγκαίαν. ἔστι δὲ χρηματιστικῆσ μέρη χρήσιμα·

τὸ περὶ τὰ κτήματα ἔμπειρον εἶναι, ποῖα λυσιτελέστατα καὶ ποῦ καὶ πῶσ, οἱο͂ν ἵππων κτῆσισ ποία τισ ἢ βοῶν ἢ προβάτων, ὁμοίωσ δὲ καὶ τῶν λοιπῶν ζῴων δεῖ γὰρ ἔμπειρον εἶναι πρὸσ ἄλληλά τε τούτων τίνα λυσιτελέστατα, καὶ ποῖα ἐν ποίοισ τόποισ· ἄλλα γὰρ ἐν ἄλλαισ εὐθηνεῖ χώραισ, εἶτα περὶ γεωργίασ, καὶ ταύτησ ἤδη ψιλῆσ τε καὶ πεφυτευμένησ, καὶ μελιττουργίασ, καὶ τῶν ἄλλων ζῴων τῶν πλωτῶν ἢ πτηνῶν, ἀφ’ ὅσων ἔστι τυγχάνειν βοηθείασ.

τῆσ μὲν οὖν οἰκειοτάτησ χρηματιστικῆσ ταῦτα μόρια καὶ πρῶτα·

τῆσ δὲ μεταβλητικῆσ μέγιστον μὲν ἐμπορία καὶ ταύτησ μέρη τρία, ναυκληρία φορτηγία παράστασισ· διαφέρει δὲ τούτων ἕτερα ἑτέρων τῷ τὰ μὲν ἀσφαλέστερα εἶναι, τὰ δὲ πλείω πορίζειν τὴν ἐπικαρπίαν, δεύτερον δὲ τοκισμόσ, τρίτον δὲ μισθαρνία ταύτησ δ’ ἡ μὲν τῶν βαναύσων τεχνῶν, ἡ δὲ τῶν ἀτέχνων καὶ τῷ σώματι μόνῳ χρησίμων· τρίτον δὲ εἶδοσ χρηματιστικῆσ μεταξὺ ταύτησ καὶ τῆσ πρώτησ ἔχει γὰρ καὶ τῆσ κατὰ φύσιν τι μέροσ καὶ τῆσ μεταβλητικῆσ, ὅσα ἀπὸ γῆσ καὶ τῶν ἀπὸ γῆσ γιγνομένων, ἀκάρπων μὲν χρησίμων δέ, οἱο͂ν ὑλοτομία τε καὶ πᾶσα μεταλλευτική.

αὕτη δὲ πολλὰ ἤδη περιείληφε γένη· πολλὰ γὰρ εἴδη τῶν ἐκ γῆσ μεταλλευομένων ἔστιν.

εἰσὶ δὲ τεχνικώταται μὲν τῶν ἐργασιῶν ὅπου ἐλάχιστον τῆσ τύχησ, βαναυσόταται δ’ ἐν αἷσ τὰ σώματα λωβῶνται μάλιστα, δουλικώταται δὲ ὅπου τοῦ σώματοσ πλεῖσται χρήσεισ, ἀγεννέσταται δὲ ὅπου ἐλάχιστον προσδεῖ ἀρετῆσ. περὶ ἑκάστου δὲ τούτων καθόλου μὲν εἴρηται καὶ νῦν, τὸ δὲ κατὰ μέροσ ἀκριβολογεῖσθαι χρήσιμον μὲν πρὸσ τὰσ ἐργασίασ, φορτικὸν δὲ τὸ ἐνδιατρίβειν. γεγραμμένα περὶ τούτων, οἱο͂ν Χαρητίδῃ τῷ Παρίῳ καὶ Ἀπολλοδώρῳ τῷ Λημνίῳ περὶ γεωργίασ καὶ ψιλῆσ καὶ πεφυτευμένησ, ὁμοίωσ δὲ καὶ ἄλλοισ περὶ ἄλλων, ταῦτα μὲν ἐκ τούτων θεωρείτω ὅτῳ ἐπιμελέσ·

ἔτι δὲ καὶ τὰ λεγόμενα σποράδην, δι’ ὧν ἐπιτετυχήκασιν ἔνιοι χρηματιζόμενοι, δεῖ συλλέγειν.

πάντα γὰρ ὠφέλιμα ταῦτ’ ἐστὶ τοῖσ τιμῶσι τὴν χρηματιστικήν, οἱο͂ν καὶ τὸ Θάλεω τοῦ Μιλησίου·

τοῦτο γάρ ἐστι κατανόημά τι χρηματιστικόν, ἀλλ’ ἐκείνῳ μὲν διὰ τὴν σοφίαν προσάπτουσι, τυγχάνει δὲ καθόλου τι ὄν. ὀνειδιζόντων γὰρ αὐτῷ διὰ τὴν πενίαν ὡσ ἀνωφελοῦσ τῆσ φιλοσοφίασ οὔσησ, κατανοήσαντά φασιν αὐτὸν ἐλαιῶν φορὰν ἐσομένην ἐκ τῆσ ἀστρολογίασ, ἔτι χειμῶνοσ ὄντοσ εὐπορήσαντα χρημάτων ὀλίγων ἀρραβῶνασ διαδοῦναι τῶν ἐλαιουργίων τῶν τ’ ἐν Μιλήτῳ καὶ Χίῳ πάντων, ὀλίγου μισθωσάμενον ἅτ’ οὐθενὸσ ἐπιβάλλοντοσ· ἐπειδὴ δ’ ὁ καιρὸσ ἧκε, πολλῶν ζητουμένων ἅμα καὶ ἐξαίφνησ, ἐκμισθοῦντα ὃν τρόπον ἠβούλετο, πολλὰ χρήματα συλλέξαντα ἐπιδεῖξαι ὅτι ῥᾴδιόν ἐστι πλουτεῖν τοῖσ φιλοσόφοισ, ἂν βούλωνται, ἀλλ’ οὐ τοῦτ’ ἐστὶ περὶ ὃ σπουδάζουσιν.

Θαλῆσ μὲν οὖν λέγεται τοῦτον τὸν τρόπον ἐπίδειξιν ποιήσασθαι τῆσ σοφίασ·

ἔστι δ’, ὥσπερ εἴπομεν, καθόλου τὸ τοιοῦτον χρηματιστικόν, ἐάν τισ δύνηται μονοπωλίαν αὑτῷ κατασκευάζειν. διὸ καὶ τῶν πόλεων ἔνιαι τοῦτον ποιοῦνται τὸν πόρον, ὅταν ἀπορῶσι χρημάτων·

μονοπωλίαν γὰρ τῶν ὠνίων ποιοῦσιν. ἐν Σικελίᾳ δέ τισ τεθέντοσ παρ’ αὐτῷ νομίσματοσ συνεπρίατο πάντα τὸν σίδηρον ἐκ τῶν σιδηρείων, μετὰ δὲ ταῦτα ὡσ ἀφίκοντο ἐκ τῶν ἐμπορίων οἱ ἔμποροι, ἐπώλει μόνοσ, οὐ πολλὴν ποιήσασ ὑπερβολὴν τῆσ τιμῆσ· ἀλλ’ ὅμωσ ἐπὶ τοῖσ πεντήκοντα ταλάντοισ ἐπέλαβεν ἑκατόν.

τοῦτο μὲν οὖν Διονύσιοσ αἰσθόμενοσ τὰ μὲν χρήματα ἐκέλευσεν ἐκκομίσασθαι, μὴ μέντοι γε ἔτι μένειν ἐν Συρακούσαισ, ὡσ πόρουσ εὑρίσκοντα τοῖσ αὑτοῦ πράγμασιν ἀσυμφόρουσ· τὸ μέντοι ὁρ́αμα Θάλεω καὶ τοῦτο ταὐτόν ἐστιν·

ἀμφότεροι γὰρ ἑαυτοῖσ ἐτέχνασαν γενέσθαι μονοπωλίαν. χρήσιμον δὲ γνωρίζειν ταῦτα καὶ τοῖσ πολιτικοῖσ. πολλαῖσ γὰρ πόλεσι δεῖ χρηματισμοῦ καὶ τοιούτων πόρων, ὥσπερ οἰκίᾳ, μᾶλλον δέ· διόπερ τινὲσ καὶ πολιτεύονται τῶν πολιτευομένων ταῦτα μόνον.

μὲν ἀμφοῖν, οὐ τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον τῆσ ἀρχῆσ, ἀλλὰ γυναικὸσ μὲν πολιτικῶσ τέκνων δὲ βασιλικῶσ·

τό τε γὰρ ἄρρεν φύσει τοῦ θήλεοσ ἡγεμονικώτερον, εἰ μή που συνέστηκε παρὰ φύσιν, καὶ τὸ πρεσβύτερον καὶ τέλειον τοῦ νεωτέρου καὶ ἀτελοῦσ ‐ ἐν μὲν οὖν ταῖσ πολιτικαῖσ ἀρχαῖσ ταῖσ πλείσταισ μεταβάλλει τὸ ἄρχον καὶ τὸ ἀρχόμενον ἐξ ἴσου γὰρ εἶναι βούλεται τὴν φύσιν καὶ διαφέρειν μηδέν, ὅμωσ δέ, ὅταν τὸ μὲν ἄρχῃ τὸ δ’ ἄρχηται, ζητεῖ διαφορὰν εἶναι καὶ σχήμασι καὶ λόγοισ καὶ τιμαῖσ, ὥσπερ καὶ Ἄμασισ εἶπε τὸν περὶ τοῦ ποδανιπτῆροσ λόγον·

τὸ δ’ ἄρρεν ἀεὶ πρὸσ τὸ θῆλυ τοῦτον ἔχει τὸν τρόπον.

ἡ δὲ τῶν τέκνων ἀρχὴ βασιλική·

τὸ γὰρ γεννῆσαν καὶ κατὰ φιλίαν ἄρχον καὶ κατὰ πρεσβείαν ἐστίν, ὅπερ ἐστὶ βασιλικῆσ εἶδοσ ἀρχῆσ. διὸ καλῶσ Ὅμηροσ τὸν Δία προσηγόρευσεν εἰπὼν πατὴρ ἀνδρῶν τε θεῶν τε τὸν βασιλέα τούτων ἁπάντων. φύσει γὰρ τὸν βασιλέα διαφέρειν μὲν δεῖ, τῷ γένει δ’ εἶναι τὸν αὐτόν· ὅπερ πέπονθε τὸ πρεσβύτερον πρὸσ τὸ νεώτερον καὶ ὁ γεννήσασ πρὸσ τὸ τέκνον.

φανερὸν τοίνυν ὅτι πλείων ἡ σπουδὴ τῆσ οἰκονομίασ περὶ τοὺσ ἀνθρώπουσ ἢ περὶ τὴν τῶν ἀψύχων κτῆσιν, καὶ περὶ τὴν ἀρετὴν τούτων ἢ περὶ τὴν τῆσ κτήσεωσ, ὃν καλοῦμεν πλοῦτον, καὶ τῶν ἐλευθέρων μᾶλλον ἢ δούλων.

πρῶτον μὲν οὖν περὶ δούλων ἀπορήσειεν ἄν τισ, πότερον ἔστιν ἀρετή τισ δούλου παρὰ τὰσ ὀργανικὰσ καὶ διακονικὰσ ἄλλη τιμιωτέρα τούτων, οἱο͂ν σωφροσύνη καὶ ἀνδρεία καὶ δικαιοσύνη καὶ τῶν ἄλλων τῶν τοιούτων ἕξεων, ἢ οὐκ ἔστιν οὐδεμία παρὰ τὰσ σωματικὰσ ὑπηρεσίασ ἔχει γὰρ ἀπορίαν ἀμφοτέρωσ·

εἴτε γὰρ ἔστιν, τί διοίσουσι τῶν ἐλευθέρων;

εἴτε μὴ ἔστιν, ὄντων ἀνθρώπων καὶ λόγου κοινωνούντων ἄτοπον. σχεδὸν δὲ ταὐτόν ἐστι τὸ ζητούμενον καὶ περὶ γυναικὸσ καὶ παιδόσ, πότερα καὶ τούτων εἰσὶν ἀρεταί, καὶ δεῖ τὴν γυναῖκα εἶναι σώφρονα καὶ ἀνδρείαν καὶ δικαίαν, καὶ παῖσ ἔστι καὶ ἀκόλαστοσ καὶ σώφρων, ἢ οὔ; καθόλου δὴ τοῦτ’ ἐστὶν ἐπισκεπτέον περὶ ἀρχομένου φύσει καὶ ἄρχοντοσ, πότερον ἡ αὐτὴ ἀρετὴ ἢ ἑτέρα.

εἰ μὲν γὰρ δεῖ ἀμφοτέρουσ μετέχειν καλοκαγαθίασ, διὰ τί τὸν μὲν ἄρχειν δέοι ἂν τὸν δὲ ἄρχεσθαι καθάπαξ; οὐδὲ γὰρ τῷ μᾶλλον καὶ ἧττον οἱο͂́ν τε διαφέρειν·

τὸ μὲν γὰρ ἄρχεσθαι καὶ ἄρχειν εἴδει διαφέρει, τὸ δὲ μᾶλλον καὶ ἧττον οὐδέν. εἰ δὲ τὸν μὲν δεῖ τὸν δὲ μή, θαυμαστόν. εἴτε γὰρ ὁ ἄρχων μὴ ἔσται σώφρων καὶ δίκαιοσ, πῶσ ἄρξει καλῶσ; εἴθ’ ὁ ἀρχόμενοσ, πῶσ ἀρχθήσεται καλῶσ;

ἀκόλαστοσ γὰρ ὢν καὶ δειλὸσ οὐδὲν ποιήσει τῶν προσηκόντων.

φανερὸν τοίνυν ὅτι ἀνάγκη μὲν μετέχειν ἀμφοτέρουσ ἀρετῆσ, ταύτησ δ’ εἶναι διαφοράσ, ὥσπερ καὶ τῶν φύσει ἀρχομένων. καὶ τοῦτο εὐθὺσ ὑφήγηται <τὰ> περὶ τὴν ψυχήν· ἐν ταύτῃ γάρ ἐστι φύσει τὸ μὲν ἄρχον τὸ δ’ ἀρχόμενον, ὧν ἑτέραν φαμὲν εἶναι ἀρετήν, οἱο͂ν τοῦ λόγον ἔχοντοσ καὶ τοῦ ἀλόγου.

δῆλον τοίνυν ὅτι τὸν αὐτὸν τρόπον ἔχει καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων, ὥστε φύσει πλείω τὰ ἄρχοντα καὶ ἀρχόμενα. ἄλλον γὰρ τρόπον τὸ ἐλεύθερον τοῦ δούλου ἄρχει καὶ τὸ ἄρρεν τοῦ θήλεοσ καὶ ἀνὴρ παιδόσ, καὶ πᾶσιν ἐνυπάρχει μὲν τὰ μόρια τῆσ ψυχῆσ, ἀλλ’ ἐνυπάρχει διαφερόντωσ. ὁ μὲν γὰρ δοῦλοσ ὅλωσ οὐκ ἔχει τὸ βουλευτικόν, τὸ δὲ θῆλυ ἔχει μέν, ἀλλ’ ἄκυρον, ὁ δὲ παῖσ ἔχει μέν, ἀλλ’ ἀτελέσ.

διὸ τὸν μὲν ἄρχοντα τελέαν ἔχειν δεῖ τὴν διανοητικὴν ἀρετήν τὸ γὰρ ἔργον ἐστὶν ἁπλῶσ τοῦ ἀρχιτέκτονοσ, ὁ δὲ λόγοσ ἀρχιτέκτων, τῶν δ’ ἄλλων ἕκαστον ὅσον ἐπιβάλλει αὐτοῖσ.

ὁμοίωσ τοίνυν ἀναγκαίωσ ἔχειν καὶ περὶ τὰσ ἠθικὰσ ἀρετὰσ ὑποληπτέον, δεῖν μὲν μετέχειν πάντασ, ἀλλ’ οὐ τὸν αὐτὸν τρόπον, ἀλλ’ ὅσον ἑκάστῳ πρὸσ τὸ αὑτοῦ ἔργον. ὥστε φανερὸν ὅτι ἔστιν ἠθικὴ ἀρετὴ τῶν εἰρημένων πάντων, καὶ οὐχ ἡ αὐτὴ σωφροσύνη γυναικὸσ καὶ ἀνδρόσ, οὐδ’ ἀνδρεία καὶ δικαιοσύνη, καθάπερ ᾤετο Σωκράτησ, ἀλλ’ ἡ μὲν ἀρχικὴ ἀνδρεία ἡ δ’ ὑπηρετική, ὁμοίωσ δ’ ἔχει καὶ περὶ τὰσ ἄλλασ.

δῆλον δὲ τοῦτο καὶ κατὰ μέροσ μᾶλλον ἐπισκοποῦσιν·

καθόλου γὰρ οἱ λέγοντεσ ἐξαπατῶσιν ἑαυτοὺσ ὅτι τὸ εὖ ἔχειν τὴν ψυχὴν ἀρετή, ἢ τὸ ὀρθοπραγεῖν, ἤ τι τῶν τοιούτων·

πολὺ γὰρ ἄμεινον λέγουσιν οἱ ἐξαριθμοῦντεσ τὰσ ἀρετάσ, ὥσπερ Γοργίασ, τῶν οὕτωσ ὁριζομένων. διὸ δεῖ, ὥσπερ ὁ ποιητὴσ εἴρηκε περὶ γυναικόσ, οὕτω νομίζειν ἔχειν περὶ πάντων· γυναικὶ κόσμον ἡ σιγὴ φέρει, ἀλλ’ ἀνδρὶ οὐκέτι τοῦτο.

ἐπεὶ δ’ ὁ παῖσ ἀτελήσ, δῆλον ὅτι τούτου μὲν καὶ ἡ ἀρετὴ οὐκ αὐτοῦ πρὸσ αὑτόν ἐστιν, ἀλλὰ πρὸσ τὸ τέλοσ καὶ τὸν ἡγούμενον· ὁμοίωσ δὲ καὶ δούλου πρὸσ δεσπότην.

ἔθεμεν δὲ πρὸσ τἀναγκαῖα χρήσιμον εἶναι τὸν δοῦλον, ὥστε δῆλον ὅτι καὶ ἀρετῆσ δεῖται μικρᾶσ, καὶ τοσαύτησ ὅπωσ μήτε δι’ ἀκολασίαν μήτε διὰ δειλίαν ἐλλείψῃ τῶν ἔργων. ἀπορήσειε δ’ ἄν τισ, τὸ νῦν εἰρημένον εἰ ἀληθέσ, ἆρα καὶ τοὺσ τεχνίτασ δεήσει ἔχειν ἀρετήν· πολλάκισ γὰρ δι’ ἀκολασίαν ἐλλείπουσι τῶν ἔργων. ἢ διαφέρει τοῦτο πλεῖστον; δοῦλοσ κοινωνὸσ ζωῆσ, ὁ δὲ πορρώτερον, καὶ τοσοῦτον ἐπιβάλλει ἀρετῆσ ὅσον περ καὶ δουλείασ·

ὁ γὰρ βάναυσοσ τεχνίτησ ἀφωρισμένην τινὰ ἔχει δουλείαν, καὶ ὁ μὲν δοῦλοσ τῶν φύσει, σκυτοτόμοσ δ’ οὐθείσ, οὐδὲ τῶν ἄλλων τεχνιτῶν.

φανερὸν τοίνυν ὅτι τῆσ τοιαύτησ ἀρετῆσ αἴτιον εἶναι δεῖ τῷ δούλῳ τὸν δεσπότην, ἀλλ’ οὐ τὴν διδασκαλικὴν ἔχοντα τῶν ἔργων δεσποτικήν. διὸ λέγουσιν οὐ καλῶσ οἱ λόγου τοὺσ δούλουσ ἀποστεροῦντεσ καὶ φάσκοντεσ ἐπιτάξει χρῆσθαι μόνον· νουθετητέον γὰρ μᾶλλον τοὺσ δούλουσ ἢ τοὺσ παῖδασ.

ἀλλὰ περὶ μὲν τούτων διωρίσθω τὸν τρόπον τοῦτον·

ἕκαστον αὐτῶν ἀρετῆσ καὶ τῆσ πρὸσ σφᾶσ αὐτοὺσ ὁμιλίασ, τί τὸ καλῶσ καὶ μὴ καλῶσ ἐστι, καὶ πῶσ δεῖ τὸ μὲν εὖ διώκειν τὸ δὲ κακῶσ φεύγειν, ἐν τοῖσ περὶ τὰσ πολιτείασ ἀναγκαῖον ἐπελθεῖν.

ἐπεὶ γὰρ οἰκία μὲν πᾶσα μέροσ πόλεωσ, ταῦτα δ’ οἰκίασ, τὴν δὲ τοῦ μέρουσ πρὸσ τὴν τοῦ ὅλου δεῖ βλέπειν ἀρετήν, ἀναγκαῖον πρὸσ τὴν πολιτείαν βλέποντασ παιδεύειν καὶ τοὺσ παῖδασ καὶ τὰσ γυναῖκασ, εἴπερ τι διαφέρει πρὸσ τὸ τὴν πόλιν εἶναι σπουδαίαν καὶ <τὸ> τοὺσ παῖδασ εἶναι σπουδαίουσ καὶ τὰσ γυναῖκασ σπουδαίασ. ἀναγκαῖον δὲ διαφέρειν·

αἱ μὲν γὰρ γυναῖκεσ ἥμισυ μέροσ τῶν ἐλευθέρων, ἐκ δὲ τῶν παίδων οἱ κοινωνοὶ γίνονται τῆσ πολιτείασ. ὥστ’, ἐπεὶ περὶ μὲν τούτων διώρισται, περὶ δὲ τῶν λοιπῶν ἐν ἄλλοισ λεκτέον, ἀφέντεσ ὡσ τέλοσ ἔχοντασ τοὺσ νῦν λόγουσ, ἄλλην ἀρχὴν ποιησάμενοι λέγωμεν, καὶ πρῶτον ἐπισκεψώμεθα περὶ τῶν ἀποφηναμένων περὶ τῆσ πολιτείασ τῆσ ἀρίστησ.

상위

Aristotle (아리스토텔레스)

목록

SEARCH

MENU NAVIGATION