Aristotle, Nicomachean Ethics, Book 8

(아리스토텔레스, 니코마코스 윤리학, Book 8)

μετὰ δὲ ταῦτα περὶ φιλίασ ἕποιτ’ ἂν διελθεῖν· ἔστι γὰρ ἀρετή τισ ἢ μετ’ ἀρετῆσ, ἔτι δ’ ἀναγκαιότατον εἰσ τὸν βίον. ἄνευ γὰρ φίλων οὐδεὶσ ἕλοιτ’ ἂν ζῆν, ἔχων τὰ λοιπὰ ἀγαθὰ πάντα·

καὶ γὰρ πλουτοῦσι καὶ ἀρχὰσ καὶ δυναστείασ κεκτημένοισ δοκεῖ φίλων μάλιστ’ εἶναι χρεία· τί γὰρ ὄφελοσ τῆσ τοιαύτησ εὐετηρίασ ἀφαιρεθείσησ εὐεργεσίασ, ἣ γίγνεται μάλιστα καὶ ἐπαινετωτάτη πρὸσ φίλουσ; ἢ πῶσ ἂν τηρηθείη καὶ σῴζοιτ’ ἄνευ φίλων; ὅσῳ γὰρ πλείων, τοσούτῳ ἐπισφαλεστέρα.

ἐν πενίᾳ τε καὶ ταῖσ λοιπαῖσ δυστυχίαισ μόνην οἰόνται καταφυγὴν εἶναι τοὺσ φίλουσ. καὶ νέοισ δὲ πρὸσ τὸ ἀναμάρτητον καὶ πρεσβυτέροισ πρὸσ θεραπείαν καὶ τὸ ἐλλεῖπον τῆσ πράξεωσ δι’ ἀσθένειαν βοηθείασ, τοῖσ τ’ ἐν ἀκμῇ πρὸσ τὰσ καλὰσ πράξεισ· σύν τε δύ’ ἐρχομένω·

καὶ γὰρ νοῆσαι καὶ πρᾶξαι δυνατώτεροι. φύσει τ’ ἐνυπάρχειν ἐοίκε πρὸσ τὸ γεγεννημένον τῷ γεννήσαντι καὶ πρὸσ τὸ γεννῆσαν τῷ γεννηθέντι, οὐ μόνον ἐν ἀνθρώποισ ἀλλὰ καὶ ἐν ὄρνισι καὶ τοῖσ πλείστοισ τῶν ζῴων, καὶ τοῖσ ὁμοεθνέσι πρὸσ ἄλληλα, καὶ μάλιστα τοῖσ ἀνθρώποισ, ὅθεν τοὺσ φιλανθρώπουσ ἐπαινοῦμεν. ἴδοι δ’ ἄν τισ καὶ ἐν ταῖσ πλάναισ ὡσ οἰκεῖον ἅπασ ἄνθρωποσ ἀνθρώπῳ καὶ φίλον.

ἐοίκε δὲ καὶ τὰσ πόλεισ συνέχειν ἡ φιλία, καὶ οἱ νομοθέται μᾶλλον περὶ αὐτὴν σπουδάζειν ἢ τὴν δικαιοσύνην· ἡ γὰρ ὁμόνοια ὅμοιόν τι τῇ φιλίᾳ ἐοίκεν εἶναι, ταύτησ δὲ μάλιστ’ ἐφίενται καὶ τὴν στάσιν ἔχθραν οὖσαν μάλιστα ἐξελαύνουσιν· καὶ φίλων μὲν ὄντων οὐδὲν δεῖ δικαιοσύνησ, δίκαιοι δ’ ὄντεσ προσδέονται φιλίασ, καὶ τῶν δικαίων τὸ μάλιστα φιλικὸν εἶναι δοκεῖ.

οὐ μόνον δ’ ἀναγκαῖόν ἐστιν ἀλλὰ καὶ καλόν· τοὺσ γὰρ φιλοφίλουσ ἐπαινοῦμεν, ἥ τε πολυφιλία δοκεῖ τῶν καλῶν ἕν τι εἶναι· καὶ ἔτι τοὺσ αὐτοὺσ οἰόνται ἄνδρασ ἀγαθοὺσ εἶναι καὶ φίλουσ.

διαμφισβητεῖται δὲ περὶ αὐτῆσ οὐκ ὀλίγα. οἳ μὲν γὰρ ὁμοιότητά τινα τιθέασιν αὐτὴν καὶ τοὺσ ὁμοίουσ φίλουσ, ὅθεν τὸν ὅμοιόν φασιν ὡσ τὸν ὅμοιον, καὶ κολοιὸν ποτὶ κολοιόν, καὶ τὰ τοιαῦτα· οἳ δ’ ἐξ ἐναντίασ κεραμεῖσ πάντασ τοὺσ τοιούτουσ ἀλλήλοισ φασὶν εἶναι.

καὶ περὶ αὐτῶν τούτων ἀνώτερον ἐπιζητοῦσι καὶ φυσικώτερον, Εὐριπίδησ μὲν φάσκων ἐρᾶν μὲν ὄμβρου γαῖαν ξηρανθεῖσαν, ἐρᾶν δὲ σεμνὸν οὐρανὸν πληρούμενον ὄμβρου πεσεῖν ἐσ γαῖαν, καὶ Ἡράκλειτοσ τὸ ἀντίξουν συμφέρον καὶ ἐκ τῶν διαφερόντων καλλίστην ἁρμονίαν καὶ πάντα κατ’ ἔριν γίνεσθαι·

ἐξ ἐναντίασ δὲ τούτοισ ἄλλοι τε καὶ Ἐμπεδοκλῆσ·

τὸ γὰρ ὅμοιον τοῦ ὁμοίου ἐφίεσθαι. τὰ μὲν οὖν φυσικὰ τῶν ἀπορημάτων ἀφείσθω οὐ γὰρ οἰκεῖα τῆσ παρούσησ σκέψεωσ· ὅσα δ’ ἐστὶν ἀνθρωπικὰ καὶ ἀνήκει εἰσ τὰ ἤθη καὶ τὰ πάθη, ταῦτ’ ἐπισκεψώμεθα, οἱο͂ν πότερον ἐν πᾶσι γίνεται φιλία ἢ οὐχ οἱο͂́ν τε μοχθηροὺσ ὄντασ φίλουσ εἶναι, καὶ πότερον ἓν εἶδοσ τῆσ φιλίασ ἐστὶν ἢ πλείω. οἱ μὲν γὰρ ἓν οἰόμενοι, ὅτι ἐπιδέχεται τὸ μᾶλλον καὶ τὸ ἧττον, οὐχ ἱκανῷ πεπιστεύκασι σημείῳ· δέχεται γὰρ τὸ μᾶλλον καὶ τὸ ἧττον καὶ τὰ ἕτερα τῷ εἴδει.

εἴρηται δ’ ὑπὲρ αὐτῶν ἔμπροσθεν.

τάχα δ’ ἂν γένοιτο περὶ αὐτῶν φανερὸν γνωρισθέντοσ τοῦ φιλητοῦ. δοκεῖ γὰρ οὐ πᾶν φιλεῖσθαι ἀλλὰ τὸ φιλητόν, τοῦτο δ’ εἶναι ἀγαθὸν ἢ ἡδὺ ἢ χρήσιμον· δόξειε δ’ ἂν χρήσιμον εἶναι δι’ οὗ γίνεται ἀγαθόν τι ἢ ἡδονή, ὥστε φιλητὰ ἂν εἰή τἀγαθόν τε καὶ τὸ ἡδὺ ὡσ τέλη. πότερον οὖν τἀγαθὸν φιλοῦσιν ἢ τὸ αὑτοῖσ ἀγαθόν;

διαφωνεῖ γὰρ ἐνίοτε ταῦτα. ὁμοίωσ δὲ καὶ περὶ τὸ ἡδύ. δοκεῖ δὲ τὸ αὑτῷ ἀγαθὸν φιλεῖν ἕκαστοσ, καὶ εἶναι ἁπλῶσ μὲν τἀγαθὸν φιλητόν, ἑκάστῳ δὲ τὸ ἑκάστῳ· φιλεῖ δ’ ἕκαστοσ οὐ τὸ ὂν αὑτῷ ἀγαθὸν ἀλλὰ τὸ φαινόμενον.

διοίσει δ’ οὐδέν· ἔσται γὰρ τὸ φιλητὸν φαινόμενον. τριῶν δ’ ὄντων δι’ ἃ φιλοῦσιν, ἐπὶ μὲν τῇ τῶν ἀψύχων φιλήσει οὐ λέγεται φιλία· οὐ γάρ ἐστιν ἀντιφίλησισ, οὐδὲ βούλησισ ἐκείνῳ ἀγαθοῦ γελοῖον γὰρ ἴσωσ τῷ οἴνῳ βούλεσθαι τἀγαθά, ἀλλ’ εἴπερ, σῴζεσθαι βούλεται αὐτόν, ἵνα αὐτὸσ ἔχῃ· τῷ δὲ φίλῳ φασὶ δεῖν βούλεσθαι τἀγαθὰ ἐκείνου ἕνεκα.

τοὺσ δὲ βουλομένουσ οὕτω τἀγαθὰ εὔνουσ λέγουσιν, ἂν μὴ ταὐτὸ καὶ παρ’ ἐκείνου γίνηται· εὔνοιαν γὰρ ἐν ἀντιπεπονθόσι φιλίαν εἶναι. ἢ προσθετέον μὴ λανθάνουσαν; εἰσιν εὖνοι οἷσ οὐχ ἑωράκασιν, ὑπολαμβάνουσι δὲ ἐπιεικεῖσ εἶναι ἢ χρησίμουσ·

τοῦτο δὲ τὸ αὐτὸ κἂν ἐκείνων τισ πάθοι πρὸσ τοῦτον.

εὖνοι μὲν οὖν οὗτοι φαίνονται ἀλλήλοισ· φίλουσ δὲ πῶσ ἄν τισ εἴποι λανθάνοντασ ὡσ ἔχουσιν ἑαυτοῖσ; δεῖ ἄρα εὐνοεῖν ἀλλήλοισ καὶ βούλεσθαι τἀγαθὰ μὴ λανθάνοντασ δι’ ἕν τι τῶν εἰρημένων. διαφέρει δὲ ταῦτα ἀλλήλων εἴδει·

καὶ αἱ φιλήσεισ ἄρα καὶ αἱ φιλίαι. τρία δὴ τὰ τῆσ φιλίασ εἴδη, ἰσάριθμα τοῖσ φιλητοῖσ· καθ’ ἕκαστον γάρ ἐστιν ἀντιφίλησισ οὐ λανθάνουσα, οἱ δὲ φιλοῦντεσ ἀλλήλουσ βούλονται τἀγαθὰ ἀλλήλοισ ταύτῃ ᾗ φιλοῦσιν. οἱ μὲν οὖν διὰ τὸ χρήσιμον φιλοῦντεσ ἀλλήλουσ οὐ καθ’ αὑτοὺσ φιλοῦσιν, ἀλλ’ ᾗ γίνεταί τι αὐτοῖσ παρ’ ἀλλήλων ἀγαθόν.

ὁμοίωσ δὲ καὶ οἱ δι’ ἡδονήν· οὐ γὰρ τῷ ποιούσ τινασ εἶναι ἀγαπῶσι τοὺσ εὐτραπέλουσ, ἀλλ’ ὅτι ἡδεῖσ αὑτοῖσ. οἵ τε δὴ διὰ τὸ χρήσιμον φιλοῦντεσ διὰ τὸ αὑτοῖσ ἀγαθὸν στέργουσι, καὶ οἱ δι’ ἡδονὴν διὰ τὸ αὑτοῖσ ἡδύ, καὶ οὐχ ᾗ ὁ φιλούμενόσ ἐστιν, ἀλλ’ ᾗ χρήσιμοσ ἢ ἡδύσ. κατὰ συμβεβηκόσ τε δὴ αἱ φιλίαι αὗταί εἰσιν· οὐ γὰρ ᾗ ἐστὶν ὅσπερ ἐστὶν ὁ φιλούμενοσ, ταύτῃ φιλεῖται, ἀλλ’ ᾗ πορίζουσιν οἳ μὲν ἀγαθόν τι οἳ δ’ ἡδονήν.

εὐδιάλυτοι δὴ αἱ τοιαῦταί εἰσι, μὴ διαμενόντων αὐτῶν ὁμοίων· ἐὰν γὰρ μηκέτι ἡδεῖσ ἢ χρήσιμοι ὦσι, παύονται φιλοῦντεσ.

τὸ δὲ χρήσιμον οὐ διαμένει, ἀλλ’ ἄλλοτε ἄλλο γίνεται. ἀπολυθέντοσ οὖν δι’ ὃ φίλοι ἦσαν, διαλύεται καὶ ἡ φιλία, ὡσ οὔσησ τῆσ φιλίασ πρὸσ ἐκεῖνα. μάλιστα δ’ ἐν τοῖσ πρεσβύταισ ἡ τοιαύτη δοκεῖ φιλία γίνεσθαι οὐ γὰρ τὸ ἡδὺ οἱ τηλικοῦτοι διώκουσιν ἀλλὰ τὸ ὠφέλιμον, καὶ τῶν ἐν ἀκμῇ καὶ νέων ὅσοι τὸ συμφέρον διώκουσιν. οὐ πάνυ δ’ οἱ τοιοῦτοι οὐδὲ συζῶσι μετ’ ἀλλήλων·

ἐνίοτε γὰρ οὐδ’ εἰσὶν ἡδεῖσ· οὐδὲ δὴ προσδέονται τῆσ τοιαύτησ ὁμιλίασ, ἐὰν μὴ ὠφέλιμοι ὦσιν· ἐπὶ τοσοῦτον γάρ εἰσιν ἡδεῖσ ἐφ’ ὅσον ἐλπίδασ ἔχουσιν ἀγαθοῦ. εἰσ ταύτασ δὲ καὶ τὴν ξενικὴν τιθέασιν. ἡ δὲ τῶν νέων φιλία δι’ ἡδονὴν εἶναι δοκεῖ·

κατὰ πάθοσ γὰρ οὗτοι ζῶσι, καὶ μάλιστα διώκουσι τὸ ἡδὺ αὑτοῖσ καὶ τὸ παρόν· τῆσ ἡλικίασ δὲ μεταπιπτούσησ καὶ τὰ ἡδέα γίνεται ἕτερα. διὸ ταχέωσ γίνονται φίλοι καὶ παύονται· ἅμα γὰρ τῷ ἡδεῖ ἡ φιλία μεταπίπτει, τῆσ δὲ τοιαύτησ ἡδονῆσ ταχεῖα ἡ μεταβολή.

καὶ ἐρωτικοὶ δ’ οἱ νέοι· κατὰ πάθοσ γὰρ καὶ δι’ ἡδονὴν τὸ πολὺ τῆσ ἐρωτικῆσ·

διόπερ φιλοῦσι καὶ ταχέωσ παύονται, πολλάκισ τῆσ αὐτῆσ ἡμέρασ μεταπίπτοντεσ. συνημερεύειν δὲ καὶ συζῆν οὗτοι βούλονται· γίνεται γὰρ αὐτοῖσ τὸ κατὰ τὴν φιλίαν οὕτωσ.

τελεία δ’ ἐστὶν ἡ τῶν ἀγαθῶν φιλία καὶ κατ’ ἀρετὴν ὁμοίων· οὗτοι γὰρ τἀγαθὰ ὁμοίωσ βούλονται ἀλλήλοισ ᾗ ἀγαθοί, ἀγαθοὶ δ’ εἰσὶ καθ’ αὑτούσ. οἱ δὲ βουλόμενοι τἀγαθὰ τοῖσ φίλοισ ἐκείνων ἕνεκα μάλιστα φίλοι· δι’ αὑτοὺσ γὰρ οὕτωσ ἔχουσι, καὶ οὐ κατὰ συμβεβηκόσ·

διαμένει οὖν ἡ τούτων φιλία ἑώσ ἂν ἀγαθοὶ ὦσιν, ἡ δ’ ἀρετὴ μόνιμον. καὶ ἔστιν ἑκάτεροσ ἁπλῶσ ἀγαθὸσ καὶ τῷ φίλῳ· οἱ γὰρ ἀγαθοὶ καὶ ἁπλῶσ ἀγαθοὶ καὶ ἀλλήλοισ ὠφέλιμοι. ὁμοίωσ δὲ καὶ ἡδεῖσ· καὶ γὰρ ἁπλῶσ οἱ ἀγαθοὶ ἡδεῖσ καὶ ἀλλήλοισ·

ἑκάστῳ γὰρ καθ’ ἡδονήν εἰσιν αἱ οἰκεῖαι πράξεισ καὶ αἱ τοιαῦται, τῶν ἀγαθῶν δὲ αἱ αὐταὶ ἢ ὅμοιαι. ἡ τοιαύτη δὲ φιλία μόνιμοσ εὐλόγωσ ἐστίν· συνάπτει γὰρ ἐν αὐτῇ πάνθ’ ὅσα τοῖσ φίλοισ δεῖ ὑπάρχειν. πᾶσα γὰρ φιλία δι’ ἀγαθόν ἐστιν ἢ δι’ ἡδονήν, ἢ ἁπλῶσ ἢ τῷ φιλοῦντι, καὶ καθ’ ὁμοιότητά τινα· ταύτῃ δὲ πάνθ’ ὑπάρχει τὰ εἰρημένα καθ’ αὑτούσ·

ταύτῃ γὰρ ὅμοια καὶ τὰ λοιπά, τό τε ἁπλῶσ ἀγαθὸν καὶ ἡδὺ ἁπλῶσ ἐστίν, μάλιστα δὲ ταῦτα φιλητά· καὶ τὸ φιλεῖν δὴ καὶ ἡ φιλία ἐν τούτοισ μάλιστα καὶ ἀρίστη. σπανίασ δ’ εἰκὸσ τὰσ τοιαύτασ εἶναι· ὀλίγοι γὰρ οἱ τοιοῦτοι.

ἔτι δὲ προσδεῖται χρόνου καὶ συνηθείασ· κατὰ τὴν παροιμίαν γὰρ οὐκ ἔστιν εἰδῆσαι ἀλλήλουσ πρὶν τοὺσ λεγομένουσ ἅλασ συναναλῶσαι· οὐδ’ ἀποδέξασθαι δὴ πρότερον οὐδ’ εἶναι φίλουσ, πρὶν ἂν ἑκάτεροσ ἑκατέρῳ φανῇ φιλητὸσ καὶ πιστευθῇ. οἱ δὲ ταχέωσ τὰ φιλικὰ πρὸσ ἀλλήλουσ ποιοῦντεσ βούλονται μὲν φίλοι εἶναι, οὐκ εἰσὶ δέ, εἰ μὴ καὶ φιλητοί, καὶ τοῦτ’ ἴσασιν· βούλησισ μὲν γὰρ ταχεῖα φιλίασ γίνεται, φιλία δ’ οὔ.

παρ’ ἑκατέρου, ὅπερ δεῖ τοῖσ φίλοισ ὑπάρχειν.

ἡ δὲ διὰ τὸ ἡδὺ ὁμοίωμα ταύτησ ἔχει·

καὶ γὰρ οἱ ἀγαθοὶ ἡδεῖσ ἀλλήλοισ. ὁμοίωσ δὲ καὶ ἡ διὰ τὸ χρήσιμον· καὶ γὰρ τοιοῦτοι ἀλλήλοισ οἱ ἀγαθοί. μάλιστα δὲ καὶ ἐν τούτοισ αἱ φιλίαι μένουσιν, ὅταν τὸ αὐτὸ γίνηται παρ’ ἀλλήλων, οἱο͂ν ἡδονή, καὶ μὴ μόνον οὕτωσ ἀλλὰ καὶ ἀπὸ τοῦ αὐτοῦ, οἱο͂ν τοῖσ εὐτραπέλοισ, καὶ μὴ ὡσ ἐραστῇ καὶ ἐρωμένῳ. οὐ γὰρ ἐπὶ τοῖσ αὐτοῖσ ἥδονται οὗτοι, ἀλλ’ ὃ μὲν ὁρῶν ἐκεῖνον, ὃ δὲ θεραπευόμενοσ ὑπὸ τοῦ ἐραστοῦ· ληγούσησ δὲ τῆσ ὡρ́ασ ἐνίοτε καὶ ἡ φιλία λήγει τῷ μὲν γὰρ οὐκ ἔστιν ἡδεῖα ἡ ὄψισ, τῷ δ’ οὐ γίνεται ἡ θεραπεία·

πολλοὶ δ’ αὖ διαμένουσιν, ἐὰν ἐκ τῆσ συνηθείασ τὰ ἤθη στέρξωσιν, ὁμοήθεισ ὄντεσ.

οἱ δὲ μὴ τὸ ἡδὺ ἀντικαταλλαττόμενοι ἀλλὰ τὸ χρήσιμον ἐν τοῖσ ἐρωτικοῖσ καὶ εἰσὶν ἧττον φίλοι καὶ διαμένουσιν. οἱ δὲ διὰ τὸ χρήσιμον ὄντεσ φίλοι ἅμα τῷ συμφέροντι διαλύονται· οὐ γὰρ ἀλλήλων ἦσαν φίλοι ἀλλὰ τοῦ λυσιτελοῦσ.

δι’ ἡδονὴν μὲν οὖν καὶ διὰ τὸ χρήσιμον καὶ φαύλουσ ἐνδέχεται φίλουσ ἀλλήλοισ εἶναι καὶ ἐπιεικεῖσ φαύλοισ καὶ μηδέτερον ὁποιῳοῦν, δι’ αὑτοὺσ δὲ δῆλον ὅτι μόνουσ τοὺσ ἀγαθούσ· οἱ γὰρ κακοὶ οὐ χαίρουσιν ἑαυτοῖσ, εἰ μή τισ ὠφέλεια γίνοιτο. καὶ μόνη δὲ ἡ τῶν ἀγαθῶν φιλία ἀδιάβλητόσ ἐστιν·

οὐ γὰρ ῥᾴδιον οὐδενὶ πιστεῦσαι περὶ τοῦ ἐν πολλῷ χρόνῳ ὑφ’ αὑτοῦ δεδοκιμασμένου· καὶ τὸ πιστεύειν ἐν τούτοισ, καὶ τὸ μηδέποτ’ ἂν ἀδικῆσαι, καὶ ὅσα ἄλλα ἐν τῇ ὡσ ἀληθῶσ φιλίᾳ ἀξιοῦται. ἐν δὲ ταῖσ ἑτέραισ οὐδὲν κωλύει τὰ τοιαῦτα γίνεσθαι. ἐπεὶ γὰρ οἱ ἄνθρωποι λέγουσι φίλουσ καὶ τοὺσ διὰ τὸ χρήσιμον, ὥσπερ αἱ πόλεισ δοκοῦσι γὰρ αἱ συμμαχίαι ταῖσ πόλεσι γίνεσθαι ἕνεκα τοῦ συμφέροντοσ, καὶ τοὺσ δι’ ἡδονὴν ἀλλήλουσ στέργοντασ, ὥσπερ οἱ παῖδεσ, ἴσωσ λέγειν μὲν δεῖ καὶ ἡμᾶσ φίλουσ τοὺσ τοιούτουσ, εἴδη δὲ τῆσ φιλίασ πλείω, καὶ πρώτωσ μὲν καὶ κυρίωσ τὴν τῶν ἀγαθῶν ᾗ ἀγαθοί, τὰσ δὲ λοιπὰσ καθ’ ὁμοιότητα·

ᾗ γὰρ ἀγαθόν τι καὶ ὅμοιόν τι, ταύτῃ φίλοι·

καὶ γὰρ τὸ ἡδὺ ἀγαθὸν τοῖσ φιληδέσιν. οὐ πάνυ δ’ αὗται συνάπτουσιν, οὐδὲ γίνονται οἱ αὐτοὶ φίλοι διὰ τὸ χρήσιμον καὶ διὰ τὸ ἡδύ· οὐ γὰρ πάνυ συνδυάζεται τὰ κατὰ συμβεβηκόσ.

εἰσ ταῦτα δὲ τὰ εἴδη τῆσ φιλίασ νενεμημένησ οἱ μὲν φαῦλοι ἔσονται φίλοι δι’ ἡδονὴν ἢ τὸ χρήσιμον, ταύτῃ ὅμοιοι ὄντεσ, οἱ δ’ ἀγαθοὶ δι’ αὑτοὺσ φίλοι·

ᾗ γὰρ ἀγαθοί. οὗτοι μὲν οὖν ἁπλῶσ φίλοι, ἐκεῖνοι δὲ κατὰ συμβεβηκὸσ καὶ τῷ ὡμοιῶσθαι τούτοισ. ὥσπερ δ’ ἐπὶ τῶν ἀρετῶν οἳ μὲν καθ’ ἕξιν οἳ δὲ κατ’ ἐνέργειαν ἀγαθοὶ λέγονται, οὕτω καὶ ἐπὶ τῆσ φιλίασ·

οἱ μὲν γὰρ συζῶντεσ χαίρουσιν ἀλλήλοισ καὶ πορίζουσι τἀγαθά, οἱ δὲ καθεύδοντεσ ἢ κεχωρισμένοι τοῖσ τόποισ οὐκ ἐνεργοῦσι μέν, οὕτω δ’ ἔχουσιν ὥστ’ ἐνεργεῖν φιλικῶσ· οἱ γὰρ τόποι οὐ διαλύουσι τὴν φιλίαν ἁπλῶσ, ἀλλὰ τὴν ἐνέργειαν.

ἐὰν δὲ χρόνιοσ ἡ ἀπουσία γίνηται, καὶ τῆσ φιλίασ δοκεῖ λήθην ποιεῖν· ὅθεν εἴρηται πολλὰσ δὴ φιλίασ ἀπροσηγορία διέλυσεν. οὐ φαίνονται δ’ οὔθ’ οἱ πρεσβῦται οὔθ’ οἱ στρυφνοὶ φιλικοὶ εἶναι· βραχὺ γὰρ ἐν αὐτοῖσ τὸ τῆσ ἡδονῆσ, οὐδεὶσ δὲ δύναται συνημερεύειν τῷ λυπηρῷ οὐδὲ τῷ μὴ ἡδεῖ· μάλιστα γὰρ ἡ φύσισ φαίνεται τὸ λυπηρὸν φεύγειν, ἐφίεσθαι δὲ τοῦ ἡδέοσ.

οἱ δ’ ἀποδεχόμενοι ἀλλήλουσ, μὴ συζῶντεσ δέ, εὔνοισ ἐοίκασι μᾶλλον ἢ φίλοισ. οὐδὲν γὰρ οὕτωσ ἐστὶ φίλων ὡσ τὸ συζῆν ὠφελείασ μὲν γὰρ οἱ ἐνδεεῖσ ὀρέγονται, συνημερεύειν δὲ καὶ οἱ μακάριοι· μονώταισ γὰρ εἶναι τούτοισ ἥκιστα προσήκει·

συνδιάγειν δὲ μετ’ ἀλλήλων οὐκ ἔστι μὴ ἡδεῖσ ὄντασ μηδὲ χαίροντασ τοῖσ αὐτοῖσ, ὅπερ ἡ ἑταιρικὴ δοκεῖ ἔχειν. μάλιστα μὲν οὖν ἐστὶ φιλία ἡ τῶν ἀγαθῶν, καθάπερ πολλάκισ εἴρηται·

δοκεῖ γὰρ φιλητὸν μὲν καὶ αἱρετὸν τὸ ἁπλῶσ ἀγαθὸν ἢ ἡδύ, ἑκάστῳ δὲ τὸ αὑτῷ τοιοῦτον· ὁ δ’ ἀγαθὸσ τῷ ἀγαθῷ δι’ ἄμφω ταῦτα. ἐοίκε δ’ ἡ μὲν φίλησισ πάθει, ἡ δὲ φιλία ἕξει· ἡ γὰρ φίλησισ οὐχ ἧττον πρὸσ τὰ ἄψυχά ἐστιν, ἀντιφιλοῦσι δὲ μετὰ προαιρέσεωσ, ἡ δὲ προαίρεσισ ἀφ’ ἕξεωσ· καὶ τἀγαθὰ βούλονται τοῖσ φιλουμένοισ ἐκείνων ἕνεκα, οὐ κατὰ πάθοσ ἀλλὰ καθ’ ἕξιν.

καὶ φιλοῦντεσ τὸν φίλον τὸ αὑτοῖσ ἀγαθὸν φιλοῦσιν· ὁ γὰρ ἀγαθὸσ φίλοσ γινόμενοσ ἀγαθὸν γίνεται ᾧ φίλοσ. ἑκάτεροσ οὖν φιλεῖ τε τὸ αὑτῷ ἀγαθόν, καὶ τὸ ἴσον ἀνταποδίδωσι τῇ βουλήσει καὶ τῷ ἡδεῖ· λέγεται γὰρ φιλότησ ἰσότησ, μάλιστα δὲ τῇ τῶν ἀγαθῶν ταῦθ’ ὑπάρχει.

ἐν δὲ τοῖσ στρυφνοῖσ καὶ πρεσβυτικοῖσ ἧττον γίνεται ἡ φιλία, ὅσῳ δυσκολώτεροί εἰσι καὶ ἧττον ταῖσ ὁμιλίαισ χαίρουσιν·

ταῦτα γὰρ δοκεῖ μάλιστ’ εἶναι φιλικὰ καὶ ποιητικὰ φιλίασ. διὸ νέοι μὲν γίνονται φίλοι ταχύ, πρεσβῦται δ’ οὔ· οὐ γὰρ γίνονται φίλοι οἷσ ἂν μὴ χαίρωσιν·

ὁμοίωσ δ’ οὐδ’ οἱ στρυφνοί. ἀλλ’ οἱ τοιοῦτοι εὖνοι μέν εἰσιν ἀλλήλοισ· βούλονται γὰρ τἀγαθὰ καὶ ἀπαντῶσιν εἰσ τὰσ χρείασ· φίλοι δ’ οὐ πάνυ εἰσὶ διὰ τὸ μὴ συνημερεύειν μηδὲ χαίρειν ἀλλήλοισ, ἃ δὴ μάλιστ’ εἶναι δοκεῖ φιλικά. πολλοῖσ δ’ εἶναι φίλον κατὰ τὴν τελείαν φιλίαν οὐκ ἐνδέχεται, ὥσπερ οὐδ’ ἐρᾶν πολλῶν ἅμα ἐοίκε γὰρ ὑπερβολῇ, τὸ τοιοῦτο δὲ πρὸσ ἕνα πέφυκε γίνεσθαι· πολλοὺσ δ’ ἅμα τῷ αὐτῷ ἀρέσκειν σφόδρα οὐ ῥᾴδιον, ἴσωσ δ’ οὐδ’ ἀγαθοὺσ εἶναι.

δεῖ δὲ καὶ ἐμπειρίαν λαβεῖν καὶ ἐν συνηθείᾳ γενέσθαι, ὃ παγχάλεπον. διὰ τὸ χρήσιμον δὲ καὶ τὸ ἡδὺ πολλοῖσ ἀρέσκειν ἐνδέχεται·

πολλοὶ γὰρ οἱ τοιοῦτοι, καὶ ἐν ὀλίγῳ χρόνῳ αἱ ὑπηρεσίαι. τούτων δὲ μᾶλλον ἐοίκε φιλίᾳ ἡ διὰ τὸ ἡδύ, ὅταν ταὐτὰ ἀπ’ ἀμφοῖν γίνηται καὶ χαίρωσιν ἀλλήλοισ ἢ τοῖσ αὐτοῖσ, οἱαῖ τῶν νέων εἰσὶν αἱ φιλίαι· μᾶλλον γὰρ ἐν ταύταισ τὸ ἐλευθέριον.

ἡ δὲ διὰ τὸ χρήσιμον ἀγοραίων. καὶ οἱ μακάριοι δὲ χρησίμων μὲν οὐδὲν δέονται, ἡδέων δέ· συζῆν μὲν γὰρ βούλονταί τισι, τὸ δὲ λυπηρὸν ὀλίγον μὲν χρόνον φέρουσιν, συνεχῶσ δ’ οὐδεὶσ ἂν ὑπομείναι, οὐδ’ αὐτὸ τὸ ἀγαθόν, εἰ λυπηρὸν αὐτῷ εἰή· διὸ τοὺσ φίλουσ ἡδεῖσ ζητοῦσιν.

δεῖ δ’ ἴσωσ καὶ ἀγαθοὺσ τοιούτουσ ὄντασ, καὶ ἔτι αὑτοῖσ· οὕτω γὰρ ὑπάρξει αὐτοῖσ ὅσα δεῖ τοῖσ φίλοισ. οἱ δ’ ἐν ταῖσ ἐξουσίαισ διῃρημένοισ φαίνονται χρῆσθαι τοῖσ φίλοισ· ἄλλοι γὰρ αὐτοῖσ εἰσὶ χρήσιμοι καὶ ἕτεροι ἡδεῖσ, ἄμφω δ’ οἱ αὐτοὶ οὐ πάνυ· οὔτε γὰρ ἡδεῖσ μετ’ ἀρετῆσ ζητοῦσιν οὔτε χρησίμουσ εἰσ τὰ καλά, ἀλλὰ τοὺσ μὲν εὐτραπέλουσ τοῦ ἡδέοσ ἐφιέμενοι, τοὺσ δὲ δεινοὺσ πρᾶξαι τὸ ἐπιταχθέν, ταῦτα δ’ οὐ πάνυ γίνεται ἐν τῷ αὐτῷ.

ἡδὺσ δὲ καὶ χρήσιμοσ ἅμα εἴρηται ὅτι ὁ σπουδαῖοσ· ἀλλ’ ὑπερέχοντι οὐ γίνεται ὁ τοιοῦτοσ φίλοσ, ἐὰν μὴ καὶ τῇ ἀρετῇ ὑπερέχηται· εἰ δὲ μή, οὐκ ἰσάζει ἀνάλογον ὑπερεχόμενοσ.

οὐ πάνυ δ’ εἰώθασι τοιοῦτοι γίνεσθαι. εἰσὶ δ’ οὖν αἱ εἰρημέναι φιλίαι ἐν ἰσότητι·

τὰ γὰρ αὐτὰ γίνεται ἀπ’ ἀμφοῖν καὶ βούλονται ἀλλήλοισ, ἢ ἕτερον ἀνθ’ ἑτέρου καταλλάττονται, οἱο͂ν ἡδονὴν ἀντ’ ὠφελείασ· ὅτι δὲ καὶ ἧττόν εἰσιν αὗται φιλίαι καὶ μένουσιν, εἴρηται. δοκοῦσι δὲ καὶ δι’ ὁμοιότητα καὶ ἀνομοιότητα ταὐτοῦ εἶναί τε καὶ οὐκ εἶναι φιλίαι·

καθ’ ὁμοιότητα γὰρ τῆσ κατ’ ἀρετὴν φαίνονται φιλίαι ἣ μὲν γὰρ τὸ ἡδὺ ἔχει ἣ δὲ τὸ χρήσιμον, ταῦτα δ’ ὑπάρχει κἀκείνῃ, τῷ δὲ τὴν μὲν ἀδιάβλητον καὶ μόνιμον εἶναι, ταύτασ δὲ ταχέωσ μεταπίπτειν ἄλλοισ τε διαφέρειν πολλοῖσ, οὐ φαίνονται φιλίαι, δι’ ἀνομοιότητα ἐκείνησ. ἕτερον δ’ ἐστὶ φιλίασ εἶδοσ τὸ καθ’ ὑπεροχήν, οἱο͂ν πατρὶ πρὸσ υἱὸν καὶ ὅλωσ πρεσβυτέρῳ πρὸσ νεώτερον, ἀνδρί τε πρὸσ γυναῖκα καὶ παντὶ ἄρχοντι πρὸσ ἀρχόμενον.

διαφέρουσι δ’ αὗται καὶ ἀλλήλων· οὐ γὰρ ἡ αὐτὴ γονεῦσι πρὸσ τέκνα καὶ ἄρχουσι πρὸσ ἀρχομένουσ, ἀλλ’ οὐδὲ πατρὶ πρὸσ υἱὸν καὶ υἱῷ πρὸσ πατέρα, οὐδ’ ἀνδρὶ πρὸσ γυναῖκα καὶ γυναικὶ πρὸσ ἄνδρα.

ἑτέρα γὰρ ἑκάστου τούτων ἀρετὴ καὶ τὸ ἔργον, ἕτερα δὲ καὶ δι’ ἃ φιλοῦσιν· ἕτεραι οὖν καὶ αἱ φιλήσεισ καὶ αἱ φιλίαι. ταὐτὰ μὲν δὴ οὔτε γίνεται ἑκατέρῳ παρὰ θατέρου οὔτε δεῖ ζητεῖν·

ὅταν δὲ γονεῦσι μὲν τέκνα ἀπονέμῃ ἃ δεῖ τοῖσ γεννήσασι, γονεῖσ δὲ υἱέσιν ἃ δεῖ τοῖσ τέκνοισ, μόνιμοσ ἡ τῶν τοιούτων καὶ ἐπιεικὴσ ἔσται φιλία. ἀνάλογον δ’ ἐν πάσαισ ταῖσ καθ’ ὑπεροχὴν οὔσαισ φιλίαισ καὶ τὴν φίλησιν δεῖ γίνεσθαι, οἱο͂ν τὸν ἀμείνω μᾶλλον φιλεῖσθαι ἢ φιλεῖν, καὶ τὸν ὠφελιμώτερον, καὶ τῶν ἄλλων ἕκαστον ὁμοίωσ· ὅταν γὰρ κατ’ ἀξίαν ἡ φίλησισ γίνηται, τότε γίνεταί πωσ ἰσότησ, ὃ δὴ τῆσ φιλίασ εἶναι δοκεῖ.

οὐχ ὁμοίωσ δὲ τὸ ἴσον ἔν τε τοῖσ δικαίοισ καὶ ἐν τῇ φιλίᾳ φαίνεται ἔχειν· ἔστι γὰρ ἐν μὲν τοῖσ δικαίοισ ἴσον πρώτωσ τὸ κατ’ ἀξίαν, τὸ δὲ κατὰ ποσὸν δευτέρωσ, ἐν δὲ τῇ φιλίᾳ τὸ μὲν κατὰ ποσὸν πρώτωσ, τὸ δὲ κατ’ ἀξίαν δευτέρωσ.

δῆλον δ’, ἂν πολὺ διάστημα γένηται ἀρετῆσ ἢ κακίασ ἢ εὐπορίασ ἤ τινοσ ἄλλου· οὐ γὰρ ἔτι φίλοι εἰσὶν ἀλλ’ οὐδ’ ἀξιοῦσιν. ἐμφανέστατον δὲ τοῦτ’ ἐπὶ τῶν θεῶν·

πλεῖστον γὰρ οὗτοι πᾶσι τοῖσ ἀγαθοῖσ ὑπερέχουσιν. δῆλον δὲ καὶ ἐπὶ τῶν βασιλέων·

οὐδὲ γὰρ τούτοισ ἀξιοῦσιν εἶναι φίλοι οἱ πολὺ καταδεέστεροι, οὐδὲ τοῖσ ἀρίστοισ ἢ σοφωτάτοισ οἱ μηδενὸσ ἄξιοι. ἀκριβὴσ μὲν οὖν ἐν τοῖσ τοιούτοισ οὐκ ἔστιν ὁρισμόσ, ἑώσ τίνοσ οἱ φίλοι· πολλῶν γὰρ ἀφαιρουμένων ἔτι μένει, πολὺ δὲ χωρισθέντοσ, οἱο͂ν τοῦ θεοῦ, οὐκέτι. ὅθεν καὶ ἀπορεῖται, μή ποτ’ οὐ βούλονται οἱ φίλοι τοῖσ φίλοισ τὰ μέγιστα τῶν ἀγαθῶν, οἱο͂ν θεοὺσ εἶναι·

οὐ γὰρ ἔτι φίλοι ἔσονται αὐτοῖσ, οὐδὲ δὴ ἀγαθά· οἱ γὰρ φίλοι ἀγαθά. εἰ δὴ καλῶσ εἴρηται ὅτι ὁ φίλοσ τῷ φίλῳ βούλεται τἀγαθὰ ἐκείνου ἕνεκα, μένειν ἂν δέοι οἱο͂́σ ποτ’ ἐστὶν ἐκεῖνοσ· ἀνθρώπῳ δὴ ὄντι βουλήσεται τὰ μέγιστα ἀγαθά.

ἴσωσ δ’ οὐ πάντα· αὑτῷ γὰρ μάλισθ’ ἕκαστοσ βούλεται τἀγαθά. οἱ πολλοὶ δὲ δοκοῦσι διὰ φιλοτιμίαν βούλεσθαι φιλεῖσθαι μᾶλλον ἢ φιλεῖν· διὸ φιλοκόλακεσ οἱ πολλοί· ὑπερεχόμενοσ γὰρ φίλοσ ὁ κόλαξ, ἢ προσποιεῖται τοιοῦτοσ καὶ μᾶλλον φιλεῖν ἢ φιλεῖσθαι· τὸ δὲ φιλεῖσθαι ἐγγὺσ εἶναι δοκεῖ τοῦ τιμᾶσθαι, οὗ δὴ οἱ πολλοὶ ἐφίενται.

οὐ δι’ αὑτὸ δ’ ἐοίκασιν αἱρεῖσθαι τὴν τιμήν, ἀλλὰ κατὰ συμβεβηκόσ· χαίρουσι γὰρ οἱ μὲν πολλοὶ ὑπὸ τῶν ἐν ταῖσ ἐξουσίαισ τιμώμενοι διὰ τὴν ἐλπίδα οἰόνται γὰρ τεύξεσθαι παρ’ αὐτῶν, ἄν του δέωνται· ὡσ δὴ σημείῳ τῆσ εὐπαθείασ χαίρουσι τῇ τιμῇ·

οἱ δ’ ὑπὸ τῶν ἐπιεικῶν καὶ εἰδότων ὀρεγόμενοι τιμῆσ βεβαιῶσαι τὴν οἰκείαν δόξαν ἐφίενται περὶ αὑτῶν· χαίρουσι δή, ὅτι εἰσὶν ἀγαθοὶ πιστεύοντεσ τῇ τῶν λεγόντων κρίσει. τῷ φιλεῖσθαι δὲ καθ’ αὑτὸ χαίρουσιν·

διὸ δόξειεν ἂν κρεῖττον εἶναι τοῦ τιμᾶσθαι, καὶ ἡ φιλία καθ’ αὑτὴν αἱρετὴ εἶναι. δοκεῖ δ’ ἐν τῷ φιλεῖν μᾶλλον ἢ ἐν τῷ φιλεῖσθαι εἶναι. σημεῖον δ’ αἱ μητέρεσ τῷ φιλεῖν χαίρουσαι· ἔνιαι γὰρ διδόασι τὰ ἑαυτῶν τρέφεσθαι, καὶ φιλοῦσι μὲν εἰδυῖαι, ἀντιφιλεῖσθαι δ’ οὐ ζητοῦσιν, ἐὰν ἀμφότερα μὴ ἐνδέχηται, ἀλλ’ ἱκανὸν αὐταῖσ ἐοίκεν εἶναι ἐὰν ὁρῶσιν εὖ πράττοντασ, καὶ αὐταὶ φιλοῦσιν αὐτοὺσ κἂν ἐκεῖνοι μηδὲν ὧν μητρὶ προσήκει ἀπονέμωσι διὰ τὴν ἄγνοιαν. ἀρετὴ τὸ φιλεῖν ἐοίκεν, ὥστ’ ἐν οἷσ τοῦτο γίνεται κατ’ ἀξίαν, οὗτοι μόνιμοι φίλοι καὶ ἡ τούτων φιλία.

οὕτω δ’ ἂν καὶ οἱ ἄνισοι μάλιστ’ εἰε͂ν φίλοι· ἰσάζοιντο γὰρ ἄν.

ἡ δ’ ἰσότησ καὶ ὁμοιότησ φιλότησ, καὶ μάλιστα μὲν ἡ τῶν κατ’ ἀρετὴν ὁμοιότησ· μόνιμοι γὰρ ὄντεσ καθ’ αὑτοὺσ καὶ πρὸσ ἀλλήλουσ μένουσι, καὶ οὔτε δέονται φαύλων οὔθ’ ὑπηρετοῦσι τοιαῦτα, ἀλλ’ ὡσ εἰπεῖν καὶ διακωλύουσιν· τῶν ἀγαθῶν γὰρ μήτ’ αὐτοὺσ ἁμαρτάνειν μήτε τοῖσ φίλοισ ἐπιτρέπειν.

οἱ δὲ μοχθηροὶ τὸ μὲν βέβαιον οὐκ ἔχουσιν· οὐδὲ γὰρ αὑτοῖσ διαμένουσιν ὅμοιοι ὄντεσ· ἐπ’ ὀλίγον δὲ χρόνον γίνονται φίλοι, χαίροντεσ τῇ ἀλλήλων μοχθηρίᾳ. οἱ χρήσιμοι δὲ καὶ ἡδεῖσ ἐπὶ πλεῖον διαμένουσιν· ἑώσ γὰρ ἂν πορίζωσιν ἡδονὰσ ἢ ὠφελείασ ἀλλήλοισ.

ἐξ ἐναντίων δὲ μάλιστα μὲν δοκεῖ ἡ διὰ τὸ χρήσιμον γίνεσθαι φιλία, οἱο͂ν πένησ πλουσίῳ, ἀμαθὴσ εἰδότι· οὗ γὰρ τυγχάνει τισ ἐνδεὴσ ὤν, τούτου ἐφιέμενοσ ἀντιδωρεῖται ἄλλο. ἐνταῦθα δ’ ἄν τισ ἕλκοι καὶ ἐραστὴν καὶ ἐρώμενον, καὶ καλὸν καὶ αἰσχρόν.

διὸ φαίνονται καὶ οἱ ἐρασταὶ γελοῖοι ἐνίοτε, ἀξιοῦντεσ φιλεῖσθαι ὡσ φιλοῦσιν· ὁμοίωσ δὴ φιλητοὺσ ὄντασ ἴσωσ ἀξιωτέον, μηδὲν δὲ τοιοῦτον ἔχοντασ γελοῖον. ἴσωσ δὲ οὐδ’ ἐφίεται τὸ ἐναντίον τοῦ ἐναντίου καθ’ αὑτό, ἀλλὰ κατὰ συμβεβηκόσ, ἡ δ’ ὄρεξισ τοῦ μέσου ἐστίν· τοῦτο γὰρ ἀγαθόν, οἱο͂ν τῷ ξηρῷ οὐχ ὑγρῷ γενέσθαι ἀλλ’ ἐπὶ τὸ μέσον ἐλθεῖν, καὶ τῷ θερμῷ καὶ τοῖσ ἄλλοισ ὁμοίωσ.

ταῦτα μὲν οὖν ἀφείσθω· καὶ γάρ ἐστιν ἀλλοτριώτερα. ἐοίκε δέ, καθάπερ ἐν ἀρχῇ εἴρηται, περὶ ταὐτὰ καὶ ἐν τοῖσ αὐτοῖσ εἶναι ἥ τε φιλία καὶ τὸ δίκαιον.

ἐν ἁπάσῃ γὰρ κοινωνίᾳ δοκεῖ τι δίκαιον εἶναι, καὶ φιλία δέ· προσαγορεύουσι γοῦν ὡσ φίλουσ τοὺσ σύμπλουσ καὶ τοὺσ συστρατιώτασ, ὁμοίωσ δὲ καὶ τοὺσ ἐν ταῖσ ἄλλαισ κοινωνίαισ. καθ’ ὅσον δὲ κοινωνοῦσιν, ἐπὶ τοσοῦτόν ἐστι φιλία· καὶ γὰρ τὸ δίκαιον.

καὶ ἡ παροιμία "κοινὰ τὰ φίλων," ὀρθῶσ· ἐν κοινωνίᾳ γὰρ ἡ φιλία. ἔστι δ’ ἀδελφοῖσ μὲν καὶ ἑταίροισ πάντα κοινά, τοῖσ δ’ ἄλλοισ ἀφωρισμένα, καὶ τοῖσ μὲν πλείω τοῖσ δ’ ἐλάττω· καὶ γὰρ τῶν φιλιῶν αἳ μὲν μᾶλλον αἳ δ’ ἧττον. διαφέρει δὲ καὶ τὰ δίκαια·

οὐ γὰρ ταὐτὰ γονεῦσι πρὸσ τέκνα καὶ ἀδελφοῖσ πρὸσ ἀλλήλουσ, οὐδ’ ἑταίροισ καὶ πολίταισ, ὁμοίωσ δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων φιλιῶν.

ἕτερα δὴ καὶ τὰ ἄδικα πρὸσ ἑκάστουσ τούτων, καὶ αὔξησιν λαμβάνει τῷ μᾶλλον πρὸσ φίλουσ εἶναι, οἱο͂ν χρήματα ἀποστερῆσαι ἑταῖρον δεινότερον ἢ πολίτην, καὶ μὴ βοηθῆσαι ἀδελφῷ ἢ ὀθνείῳ, καὶ πατάξαι πατέρα ἢ ὁντινοῦν ἄλλον. αὔξεσθαι δὲ πέφυκεν ἅμα τῇ φιλίᾳ καὶ τὸ δίκαιον, ὡσ ἐν τοῖσ αὐτοῖσ ὄντα καὶ ἐπ’ ἴσον διήκοντα.

αἱ δὲ κοινωνίαι πᾶσαι μορίοισ ἐοίκασι τῆσ πολιτικῆσ· συμπορεύονται γὰρ ἐπί τινι συμφέροντι, καὶ ποριζόμενοί τι τῶν εἰσ τὸν βίον· καὶ ἡ πολιτικὴ δὲ κοινωνία τοῦ συμφέροντοσ χάριν δοκεῖ καὶ ἐξ ἀρχῆσ συνελθεῖν καὶ διαμένειν·

τούτου γὰρ καὶ οἱ νομοθέται στοχάζονται, καὶ δίκαιόν φασιν εἶναι τὸ κοινῇ συμφέρον. αἱ μὲν οὖν ἄλλαι κοινωνίαι κατὰ μέρη τοῦ συμφέροντοσ ἐφίενται, οἱο͂ν πλωτῆρεσ μὲν τοῦ κατὰ τὸν πλοῦν πρὸσ ἐργασίαν χρημάτων ἤ τι τοιοῦτον, συστρατιῶται δὲ τοῦ κατὰ τὸν πόλεμον, εἴτε χρημάτων εἴτε νίκησ ἢ πόλεωσ ὀρεγόμενοι, ὁμοίωσ δὲ καὶ φυλέται καὶ δημόται. ἔνιαι δὲ τῶν κοινωνιῶν δι’ ἡδονὴν δοκοῦσι γίνεσθαι, θιασωτῶν καὶ ἐρανιστῶν·

αὗται γὰρ θυσίασ ἕνεκα καὶ συνουσίασ.

πᾶσαι δ’ αὗται ὑπὸ τὴν πολιτικὴν ἐοίκασιν εἶναι· οὐ γὰρ τοῦ παρόντοσ συμφέροντοσ ἡ πολιτικὴ ἐφίεται, ἀλλ’ εἰσ ἅπαντα τὸν βίον . . . θυσίασ τε ποιοῦντεσ καὶ περὶ ταύτασ συνόδουσ, τιμάσ <τε> ἀπονέμοντεσ τοῖσ θεοῖσ, καὶ αὑτοῖσ ἀναπαύσεισ πορίζοντεσ μεθ’ ἡδονῆσ. αἱ γὰρ ἀρχαῖαι θυσίαι καὶ σύνοδοι φαίνονται γίνεσθαι μετὰ τὰσ τῶν καρπῶν συγκομιδὰσ οἱο͂ν ἀπαρχαί· μάλιστα γὰρ ἐν τούτοισ ἐσχόλαζον τοῖσ καιροῖσ.

πᾶσαι δὴ φαίνονται αἱ κοινωνίαι μόρια τῆσ πολιτικῆσ εἶναι· ἀκολουθήσουσι δὲ αἱ τοιαῦται φιλίαι ταῖσ τοιαύταισ κοινωνίαισ. πολιτείασ δ’ ἐστὶν εἴδη τρία, ἴσαι δὲ καὶ παρεκβάσεισ, οἱο͂ν φθοραὶ τούτων.

εἰώθασιν οἱ πλεῖστοι καλεῖν.

τούτων δὲ βελτίστη μὲν ἡ βασιλεία, χειρίστη δ’ ἡ τιμοκρατία. παρέκβασισ δὲ βασιλείασ μὲν τυραννίσ· ἄμφω γὰρ μοναρχίαι, διαφέρουσι δὲ πλεῖστον·

ὁ μὲν γὰρ τύραννοσ τὸ αὑτῷ συμφέρον σκοπεῖ, ὁ δὲ βασιλεὺσ τὸ τῶν ἀρχομένων. οὐ γάρ ἐστι βασιλεὺσ ὁ μὴ αὐτάρκησ καὶ πᾶσι τοῖσ ἀγαθοῖσ ὑπερέχων· ὁ δὲ τοιοῦτοσ οὐδενὸσ προσδεῖται· τὰ ὠφέλιμα οὖν αὑτῷ μὲν οὐκ ἂν σκοποίη, τοῖσ δ’ ἀρχομένοισ·

ὁ γὰρ μὴ τοιοῦτοσ κληρωτὸσ ἄν τισ εἰή βασιλεύσ. ἡ δὲ τυραννὶσ ἐξ ἐναντίασ ταύτῃ· τὸ γὰρ ἑαυτῷ ἀγαθὸν διώκει. καὶ φανερώτερον ἐπὶ ταύτησ ὅτι χειρίστη· κάκιστον δὲ τὸ ἐναντίον τῷ βελτίστῳ. μεταβαίνει δ’ ἐκ βασιλείασ εἰσ τυραννίδα·

φαυλότησ γάρ ἐστι μοναρχίασ ἡ τυραννίσ, ὁ δὲ μοχθηρὸσ βασιλεὺσ τύραννοσ γίνεται. ἐξ ἀριστοκρατίασ δὲ εἰσ ὀλιγαρχίαν κακίᾳ τῶν ἀρχόντων, οἳ νέμουσι τὰ τῆσ πόλεωσ παρὰ τὴν ἀξίαν, καὶ πάντα ἢ τὰ πλεῖστα τῶν ἀγαθῶν ἑαυτοῖσ, καὶ τὰσ ἀρχὰσ ἀεὶ τοῖσ αὐτοῖσ, περὶ πλείστου ποιούμενοι τὸ πλουτεῖν· ὀλίγοι δὴ ἄρχουσι καὶ μοχθηροὶ ἀντὶ τῶν ἐπιεικεστάτων.

ἐκ δὲ τιμοκρατίασ εἰσ δημοκρατίαν· σύνοροι γάρ εἰσιν αὗται· πλήθουσ γὰρ βούλεται καὶ ἡ τιμοκρατία εἶναι, καὶ ἴσοι πάντεσ οἱ ἐν τῷ τιμήματι. ἥκιστα δὲ μοχθηρόν ἐστιν ἡ δημοκρατία· ἐπὶ μικρὸν γὰρ παρεκβαίνει τὸ τῆσ πολιτείασ εἶδοσ.

μεταβάλλουσι μὲν οὖν μάλισθ’ οὕτωσ αἱ πολιτεῖαι· ἐλάχιστον γὰρ οὕτω καὶ ῥᾷστα μεταβαίνουσιν. ὁμοιώματα δ’ αὐτῶν καὶ οἱο͂ν παραδείγματα λάβοι τισ ἂν καὶ ἐν ταῖσ οἰκίαισ. ἡ μὲν γὰρ πατρὸσ πρὸσ υἱεῖσ κοινωνία βασιλείασ ἔχει σχῆμα· τῶν τέκνων γὰρ τῷ πατρὶ μέλει·

ἐντεῦθεν δὲ καὶ Ὅμηροσ τὸν Δία πατέρα προσαγορεύει· πατρικὴ γὰρ ἀρχὴ βούλεται ἡ βασιλεία εἶναι. ἐν Πέρσαισ δ’ ἡ τοῦ πατρὸσ τυραννική· χρῶνται γὰρ ὡσ δούλοισ τοῖσ υἱέσιν. τυραννικὴ δὲ καὶ ἡ δεσπότου πρὸσ δούλουσ· τὸ γὰρ τοῦ δεσπότου συμφέρον ἐν αὐτῇ πράττεται. αὕτη μὲν οὖν ὀρθὴ φαίνεται, ἡ Περσικὴ δ’ ἡμαρτημένη·

τῶν διαφερόντων γὰρ αἱ ἀρχαὶ διάφοροι. ἀνδρὸσ δὲ καὶ γυναικὸσ ἀριστοκρατικὴ φαίνεται· κατ’ ἀξίαν γὰρ ὁ ἀνὴρ ἄρχει, καὶ περὶ ταῦτα ἃ δεῖ τὸν ἄνδρα· ὅσα δὲ γυναικὶ ἁρμόζει, ἐκείνῃ ἀποδίδωσιν. ἁπάντων δὲ κυριεύων ὁ ἀνὴρ εἰσ ὀλιγαρχίαν μεθίστησιν·

παρὰ τὴν ἀξίαν γὰρ αὐτὸ ποιεῖ, καὶ οὐχ ᾗ ἀμείνων. ἐνίοτε δὲ ἄρχουσιν αἱ γυναῖκεσ ἐπίκληροι οὖσαι·

οὐ δὴ γίνονται κατ’ ἀρετὴν αἱ ἀρχαί, ἀλλὰ διὰ πλοῦτον καὶ δύναμιν, καθάπερ ἐν ταῖσ ὀλιγαρχίαισ. τιμοκρατικῇ δ’ ἐοίκεν ἡ τῶν ἀδελφῶν· ἴσοι γάρ, πλὴν ἐφ’ ὅσον ταῖσ ἡλικίαισ διαλλάττουσιν· διόπερ ἂν πολὺ ταῖσ ἡλικίαισ διαφέρωσιν, οὐκέτι ἀδελφικὴ γίνεται ἡ φιλία.

δημοκρατία δὲ μάλιστα μὲν ἐν ταῖσ ἀδεσπότοισ τῶν οἰκήσεων ἐνταῦθα γὰρ πάντεσ ἐξ ἴσου, καὶ ἐν αἷσ ἀσθενὴσ ὁ ἄρχων καὶ ἑκάστῳ ἐξουσία. καθ’ ἑκάστην δὲ τῶν πολιτειῶν φιλία φαίνεται, ἐφ’ ὅσον καὶ τὸ δίκαιον, βασιλεῖ μὲν πρὸσ τοὺσ βασιλευομένουσ ἐν ὑπεροχῇ εὐεργεσίασ·

εὖ γὰρ ποιεῖ τοὺσ βασιλευομένουσ, εἴπερ ἀγαθὸσ ὢν ἐπιμελεῖται αὐτῶν, ἵν’ εὖ πράττωσιν, ὥσπερ νομεὺσ προβάτων· ὅθεν καὶ Ὅμηροσ τὸν Ἀγαμέμνονα ποιμένα λαῶν εἶπεν. τοιαύτη δὲ καὶ ἡ πατρική, διαφέρει δὲ τῷ μεγέθει τῶν εὐεργετημάτων·

αἴτιοσ γὰρ τοῦ εἶναι, δοκοῦντοσ μεγίστου, καὶ τροφῆσ καὶ παιδείασ. καὶ τοῖσ προγόνοισ δὲ ταῦτα προσνέμεται· φύσει τε ἀρχικὸν πατὴρ υἱῶν καὶ πρόγονοι ἐκγόνων καὶ βασιλεὺσ βασιλευομένων. ἐν ὑπεροχῇ δὲ αἱ φιλίαι αὗται, διὸ καὶ τιμῶνται οἱ γονεῖσ.

καὶ τὸ δίκαιον δὴ ἐν τούτοισ οὐ ταὐτὸ ἀλλὰ τὸ κατ’ ἀξίαν· οὕτω γὰρ καὶ ἡ φιλία. καὶ ἀνδρὸσ δὲ πρὸσ γυναῖκα ἡ αὐτὴ φιλία καὶ ἐν ἀριστοκρατίᾳ· κατ’ ἀρετὴν γάρ, καὶ τῷ ἀμείνονι πλέον ἀγαθόν, καὶ τὸ ἁρμόζον ἑκάστῳ· οὕτω δὲ καὶ τὸ δίκαιον.

ἡ δὲ τῶν ἀδελφῶν τῇ ἑταιρικῇ ἐοίκεν· ἴσοι γὰρ καὶ ἡλικιῶται, οἱ τοιοῦτοι δ’ ὁμοπαθεῖσ καὶ ὁμοήθεισ ὡσ ἐπὶ τὸ πολύ. ἐοίκε δὲ ταύτῃ καὶ ἡ κατὰ τὴν τιμοκρατικήν· ἴσοι γὰρ οἱ πολῖται βούλονται καὶ ἐπιεικεῖσ εἶναι· ἐν μέρει δὴ τὸ ἄρχειν, καὶ ἐξ ἴσου· οὕτω δὴ καὶ ἡ φιλία. ἐν δὲ ταῖσ παρεκβάσεσιν, ὥσπερ καὶ τὸ δίκαιον ἐπὶ μικρόν ἐστιν, οὕτω καὶ ἡ φιλία, καὶ ἥκιστα ἐν τῇ χειρίστῃ· ἐν τυραννίδι γὰρ οὐδὲν ἢ μικρὸν φιλίασ.

ἐν οἷσ γὰρ μηδὲν κοινόν ἐστι τῷ ἄρχοντι καὶ ἀρχομένῳ, οὐδὲ φιλία· οὐδὲ γὰρ δίκαιον· ψυχῇ πρὸσ σῶμα καὶ δεσπότῃ πρὸσ δοῦλον·

ὠφελεῖται μὲν γὰρ πάντα ταῦτα ὑπὸ τῶν χρωμένων, φιλία δ’ οὐκ ἔστι πρὸσ τὰ ἄψυχα οὐδὲ δίκαιον.

ἀλλ’ οὐδὲ πρὸσ ἵππον ἢ βοῦν, οὐδὲ πρὸσ δοῦλον ᾗ δοῦλοσ. οὐδὲν γὰρ κοινόν ἐστιν· ὁ γὰρ δοῦλοσ ἔμψυχον ὄργανον, τὸ δ’ ὄργανον ἄψυχοσ δοῦλοσ. ᾗ μὲν οὖν δοῦλοσ, οὐκ ἔστι φιλία πρὸσ αὐτόν, ᾗ δ’ ἄνθρωποσ·

δοκεῖ γὰρ εἶναί τι δίκαιον παντὶ ἀνθρώπῳ πρὸσ πάντα τὸν δυνάμενον κοινωνῆσαι νόμου καὶ συνθήκησ· καὶ φιλία δή, καθ’ ὅσον ἄνθρωποσ. ἐπὶ μικρὸν δὴ καὶ ἐν ταῖσ τυραννίσιν αἱ φιλίαι καὶ τὸ δίκαιον, ἐν δὲ ταῖσ δημοκρατίαισ ἐπὶ πλεῖον· πολλὰ γὰρ τὰ κοινὰ ἴσοισ οὖσιν.

ἐν κοινωνίᾳ μὲν οὖν πᾶσα φιλία ἐστίν, καθάπερ εἴρηται. ἀφορίσειε δ’ ἄν τισ τήν τε συγγενικὴν καὶ τὴν ἑταιρικήν. αἱ δὲ πολιτικαὶ καὶ φυλετικαὶ καὶ συμπλοϊκαί, καὶ ὅσαι τοιαῦται, κοινωνικαῖσ ἐοίκασι μᾶλλον· οἱο͂ν γὰρ καθ’ ὁμολογίαν τινὰ φαίνονται εἶναι. εἰσ ταύτασ δὲ τάξειεν ἄν τισ καὶ τὴν ξενικήν.

καὶ ἡ συγγενικὴ δὲ φαίνεται πολυειδὴσ εἶναι, ἠρτῆσθαι δὲ πᾶσα ἐκ τῆσ πατρικῆσ· οἱ γονεῖσ μὲν γὰρ στέργουσι τὰ τέκνα ὡσ ἑαυτῶν τι ὄντα, τὰ δὲ τέκνα τοὺσ γονεῖσ ὡσ ἀπ’ ἐκείνων τι ὄντα. μᾶλλον δ’ ἴσασιν οἱ γονεῖσ τὰ ἐξ αὑτῶν ἢ τὰ γεννηθέντα ὅτι ἐκ τούτων, καὶ μᾶλλον συνωκείωται τὸ ἀφ’ οὗ τῷ γεννηθέντι ἢ τὸ γενόμενον τῷ ποιήσαντι·

τὸ γὰρ ἐξ αὐτοῦ οἰκεῖον τῷ ἀφ’ οὗ, οἱο͂ν ὀδοὺσ θρὶξ ὁτιοῦν τῷ ἔχοντι· ἐκείνῳ δ’ οὐδὲν τὸ ἀφ’ οὗ, ἢ ἧττον. καὶ τῷ πλήθει δὲ τοῦ χρόνου· οἳ μὲν γὰρ εὐθὺσ γενόμενα στέργουσιν, τὰ δὲ προελθόντοσ χρόνου τοὺσ γονεῖσ, σύνεσιν ἢ αἴσθησιν λαβόντα. ἐκ τούτων δὲ δῆλον καὶ δι’ ἃ φιλοῦσι μᾶλλον αἱ μητέρεσ.

γονεῖσ μὲν οὖν τέκνα φιλοῦσιν ὡσ ἑαυτούσ τὰ γὰρ ἐξ αὐτῶν οἱο͂ν ἕτεροι αὐτοὶ τῷ κεχωρίσθαι, τέκνα δὲ γονεῖσ ὡσ ἀπ’ ἐκείνων πεφυκότα, ἀδελφοὶ δ’ ἀλλήλουσ τῷ ἐκ τῶν αὐτῶν πεφυκέναι· ἡ γὰρ πρὸσ ἐκεῖνα ταυτότησ ἀλλήλοισ ταὐτὸ ποιεῖ·

ὅθεν φασὶ ταὐτὸν αἷμα καὶ ῥίζαν καὶ τὰ τοιαῦτα. εἰσὶ δὴ ταὐτό πωσ καὶ ἐν διῃρημένοισ. μέγα δὲ πρὸσ φιλίαν καὶ τὸ σύντροφον καὶ τὸ καθ’ ἡλικίαν· ἧλιξ γὰρ ἥλικα, καὶ οἱ συνήθεισ ἑταῖροι· διὸ καὶ ἡ ἀδελφικὴ τῇ ἑταιρικῇ ὁμοιοῦται.

ἀνεψιοὶ δὲ καὶ οἱ λοιποὶ συγγενεῖσ ἐκ τούτων συνῳκείωνται·

τῷ γὰρ ἀπὸ τῶν αὐτῶν εἶναι. γίνονται δ’ οἳ μὲν οἰκειότεροι οἳ δ’ ἀλλοτριώτεροι τῷ σύνεγγυσ ἢ πόρρω τὸν ἀρχηγὸν εἶναι. ἔστι δ’ ἡ μὲν πρὸσ γονεῖσ φιλία τέκνοισ, καὶ ἀνθρώποισ πρὸσ θεούσ, ὡσ πρὸσ ἀγαθὸν καὶ ὑπερέχον· εὖ γὰρ πεποιήκασι τὰ μέγιστα·

τοῦ γὰρ εἶναι καὶ τραφῆναι αἴτιοι, καὶ γενομένοισ τοῦ παιδευθῆναι· ἔχει δὲ καὶ τὸ ἡδὺ καὶ τὸ χρήσιμον ἡ τοιαύτη φιλία μᾶλλον τῶν ὀθνείων, ὅσῳ καὶ κοινότεροσ ὁ βίοσ αὐτοῖσ ἐστίν. ἔστι δὲ καὶ ἐν τῇ ἀδελφικῇ ἅπερ καὶ ἐν τῇ ἑταιρικῇ καὶ μᾶλλον ἐν τοῖσ ἐπιεικέσι, καὶ ὅλωσ ἐν τοῖσ ὁμοίοισ, ὅσῳ οἰκειότεροι καὶ ἐκ γενετῆσ ὑπάρχουσι στέργοντεσ ἀλλήλουσ, καὶ ὅσῳ ὁμοηθέστεροι οἱ ἐκ τῶν αὐτῶν καὶ σύντροφοι καὶ παιδευθέντεσ ὁμοίωσ· καὶ ἡ κατὰ τὸν χρόνον δοκιμασία πλείστη καὶ βεβαιοτάτη.

ἀνάλογον δὲ καὶ ἐν τοῖσ λοιποῖσ τῶν συγγενῶν τὰ φιλικά.

ἀνδρὶ δὲ καὶ γυναικὶ φιλία δοκεῖ κατὰ φύσιν ὑπάρχειν· ἄνθρωποσ γὰρ τῇ φύσει συνδυαστικὸν μᾶλλον ἢ πολιτικόν, ὅσῳ πρότερον καὶ ἀναγκαιότερον οἰκία πόλεωσ, καὶ τεκνοποιία κοινότερον τοῖσ ζῴοισ. τοῖσ μὲν οὖν ἄλλοισ ἐπὶ τοσοῦτον ἡ κοινωνία ἐστίν, οἱ δ’ ἄνθρωποι οὐ μόνον τῆσ τεκνοποιίασ χάριν συνοικοῦσιν, ἀλλὰ καὶ τῶν εἰσ τὸν βίον· εὐθὺσ γὰρ διῄρηται τὰ ἔργα, καὶ ἔστιν ἕτερα ἀνδρὸσ καὶ γυναικόσ·

ἐπαρκοῦσιν οὖν ἀλλήλοισ, εἰσ τὸ κοινὸν τιθέντεσ τὰ ἴδια. διὰ ταῦτα δὲ καὶ τὸ χρήσιμον εἶναι δοκεῖ καὶ τὸ ἡδὺ ἐν ταύτῃ τῇ φιλίᾳ. εἰή δ’ ἂν καὶ δι’ ἀρετήν, εἰ ἐπιεικεῖσ εἰε͂ν· ἔστι γὰρ ἑκατέρου ἀρετή, καὶ χαίροιεν ἂν τῷ τοιούτῳ.

σύνδεσμοσ δὲ τὰ τέκνα δοκεῖ εἶναι· διὸ θᾶττον οἱ ἄτεκνοι διαλύονται· τὰ γὰρ τέκνα κοινὸν ἀγαθὸν ἀμφοῖν, συνέχει δὲ τὸ κοινόν. τὸ δὲ πῶσ βιωτέον ἀνδρὶ πρὸσ γυναῖκα καὶ ὅλωσ φίλῳ πρὸσ φίλον, οὐδὲν ἕτερον φαίνεται ζητεῖσθαι ἢ πῶσ δίκαιον· οὐ γὰρ ταὐτὸν φαίνεται τῷ φίλῳ πρὸσ τὸν φίλον καὶ τὸν ὀθνεῖον καὶ τὸν ἑταῖρον καὶ τὸν συμφοιτητήν.

ὁμοίωσ δὲ καὶ ἡδεῖσ καὶ διὰ τὸ χρήσιμον, ἰσάζοντεσ ταῖσ ὠφελείαισ καὶ διαφέροντεσ, τοὺσ ἴσουσ μὲν κατ’ ἰσότητα δεῖ τῷ φιλεῖν καὶ τοῖσ λοιποῖσ ἰσάζειν, τοὺσ δ’ ἀνίσουσ τὸ ἀνάλογον ταῖσ ὑπεροχαῖσ ἀποδιδόναι.

γίνεται δὲ τὰ ἐγκλήματα καὶ αἱ μέμψεισ ἐν τῇ κατὰ τὸ χρήσιμον φιλίᾳ ἢ μόνῃ ἢ μάλιστα, εὐλόγωσ.

οἱ μὲν γὰρ δι’ ἀρετὴν φίλοι ὄντεσ εὖ δρᾶν ἀλλήλουσ προθυμοῦνται τοῦτο γὰρ ἀρετῆσ καὶ φιλίασ, πρὸσ τοῦτο δ’ ἁμιλλωμένων οὐκ ἔστιν ἐγκλήματα οὐδὲ μάχαι· τὸν γὰρ φιλοῦντα καὶ εὖ ποιοῦντα οὐδεὶσ δυσχεραίνει, ἀλλ’ ἂν ᾖ χαρίεισ, ἀμύνεται εὖ δρῶν. ὁ δ’ ὑπερβάλλων, τυγχάνων οὗ ἐφίεται, οὐκ ἂν ἐγκαλοίη τῷ φίλῳ· ἕκαστοσ γὰρ τοῦ ἀγαθοῦ ὀρέγεται.

οὐ πάνυ δ’ οὐδ’ ἐν τοῖσ δι’ ἡδονήν· ἅμα γὰρ ἀμφοῖν γίνεται οὗ ὀρέγονται, εἰ τῷ συνδιάγειν χαίρουσιν· γελοῖοσ δ’ ἂν φαίνοιτο καὶ ὁ ἐγκαλῶν τῷ μὴ τέρποντι, ἐξὸν μὴ συνημερεύειν. ἡ δὲ διὰ τὸ χρήσιμον ἐγκληματική·

ἐπ’ ὠφελείᾳ γὰρ χρώμενοι ἀλλήλοισ ἀεὶ τοῦ πλείονοσ δέονται, καὶ ἔλαττον ἔχειν οἰόνται τοῦ προσήκοντοσ, καὶ μέμφονται ὅτι οὐχ ὅσων δέονται τοσούτων τυγχάνουσιν ἄξιοι ὄντεσ· οἱ δ’ εὖ ποιοῦντεσ οὐ δύνανται ἐπαρκεῖν τοσαῦτα ὅσων οἱ πάσχοντεσ δέονται.

ἐοίκε δέ, καθάπερ τὸ δίκαιόν ἐστι διττόν, τὸ μὲν ἄγραφον τὸ δὲ κατὰ νόμον, καὶ τῆσ κατὰ τὸ χρήσιμον φιλίασ ἣ μὲν ἠθικὴ ἣ δὲ νομικὴ εἶναι. γίνεται οὖν τὰ ἐγκλήματα μάλισθ’ ὅταν μὴ κατὰ τὴν αὐτὴν συναλλάξωσι καὶ διαλύωνται. ἔστι δ’ ἡ νομικὴ μὲν ἡ ἐπὶ ῥητοῖσ, ἡ μὲν πάμπαν ἀγοραία ἐκ χειρὸσ εἰσ χεῖρα, ἡ δὲ ἐλευθεριωτέρα εἰσ χρόνον, καθ’ ὁμολογίαν δὲ τί ἀντὶ τίνοσ.

δῆλον δ’ ἐν ταύτῃ τὸ ὀφείλημα κοὐκ ἀμφίλογον, φιλικὸν δὲ τὴν ἀναβολὴν ἔχει· διόπερ ἐνίοισ οὐκ εἰσὶ τούτων δίκαι, ἀλλ’ οἰόνται δεῖν στέργειν τοὺσ κατὰ πίστιν συναλλάξαντασ. ἡ δ’ ἠθικὴ οὐκ ἐπὶ ῥητοῖσ, ἀλλ’ ὡσ φίλῳ δωρεῖται ἢ ὁτιδήποτε ἄλλο·

κομίζεσθαι δὲ ἀξιοῖ τὸ ἴσον ἢ πλέον, ὡσ οὐ δεδωκὼσ ἀλλὰ χρήσασ· οὐχ ὁμοίωσ δὲ συναλλάξασ καὶ διαλυόμενοσ ἐγκαλέσει. τοῦτο δὲ συμβαίνει διὰ τὸ βούλεσθαι μὲν πάντασ ἢ τοὺσ πλείστουσ τὰ καλά, προαιρεῖσθαι δὲ τὰ ὠφέλιμα· καλὸν δὲ τὸ εὖ ποιεῖν μὴ ἵνα ἀντιπάθῃ, ὠφέλιμον δὲ τὸ εὐεργετεῖσθαι.

δυναμένῳ δὴ ἀνταποδοτέον τὴν ἀξίαν ὧν ἔπαθεν καὶ ἑκόντι ἄκοντα γὰρ φίλον οὐ ποιητέον·

ὡσ δὴ διαμαρτόντα ἐν τῇ ἀρχῇ καὶ εὖ παθόντα ὑφ’ οὗ οὐκ ἔδει ‐ οὐ γὰρ ὑπὸ φίλου, οὐδὲ δι’ αὐτὸ τοῦτο δρῶντοσ ‐ καθάπερ οὖν ἐπὶ ῥητοῖσ εὐεργετηθέντα διαλυτέον· καὶ ὁμολογήσαι δ’ ἂν δυνάμενοσ ἀποδώσειν·

ἀδυνατοῦντα δ’ οὐδ’ ὁ διδοὺσ ἠξίωσεν ἄν. ὥστ’ εἰ δυνατόν, ἀποδοτέον. ἐν ἀρχῇ δ’ ἐπισκεπτέον ὑφ’ οὗ εὐεργετεῖται καὶ ἐπὶ τίνι, ὅπωσ ἐπὶ τούτοισ ὑπομένῃ ἢ μή. ἀμφισβήτησιν δ’ ἔχει πότερα δεῖ τῇ τοῦ παθόντοσ ὠφελείᾳ μετρεῖν καὶ πρὸσ ταύτην ποιεῖσθαι τὴν ἀνταπόδοσιν, ἢ τῇ τοῦ δράσαντοσ εὐεργεσίᾳ. οἱ μὲν γὰρ παθόντεσ τοιαῦτά φασι λαβεῖν παρὰ τῶν εὐεργετῶν ἃ μικρὰ ἦν ἐκείνοισ καὶ ἐξῆν παρ’ ἑτέρων λαβεῖν, κατασμικρίζοντεσ· οἳ δ’ ἀνάπαλιν τὰ μέγιστα τῶν παρ’ αὑτοῖσ, καὶ ἃ παρ’ ἄλλων οὐκ ἦν, καὶ ἐν κινδύνοισ ἢ τοιαύταισ χρείαισ.

ἆρ’ οὖν διὰ μὲν τὸ χρήσιμον τῆσ φιλίασ οὔσησ ἡ τοῦ παθόντοσ ὠφέλεια μέτρον ἐστίν;

οὗτοσ γὰρ ὁ δεόμενοσ, καὶ ἐπαρκεῖ αὐτῷ ὡσ κομιούμενοσ τὴν ἴσην· τοσαύτη οὖν γεγένηται ἡ ἐπικουρία ὅσον οὗτοσ ὠφέληται, καὶ ἀποδοτέον δὴ αὐτῷ ὅσον ἐπηύρετο, ἢ καὶ πλέον· κάλλιον γάρ.

ἐν δὲ ταῖσ κατ’ ἀρετὴν ἐγκλήματα μὲν οὐκ ἔστιν, μέτρῳ δ’ ἐοίκεν ἡ τοῦ δράσαντοσ προαίρεσισ· τῆσ ἀρετῆσ γὰρ καὶ τοῦ ἤθουσ ἐν τῇ προαιρέσει τὸ κύριον. διαφέρονται δὲ καὶ ἐν ταῖσ καθ’ ὑπεροχὴν φιλίαισ· ἀξιοῖ γὰρ ἑκάτεροσ πλέον ἔχειν, ὅταν δὲ τοῦτο γίνηται, διαλύεται ἡ φιλία.

οἰέται γὰρ ὅ τε βελτίων προσήκειν αὑτῷ πλέον ἔχειν· τῷ γὰρ ἀγαθῷ νέμεσθαι πλέον· ὁμοίωσ δὲ καὶ ὁ ὠφελιμώτεροσ· ἀχρεῖον γὰρ ὄντα οὔ φασι δεῖν ἴσον ἔχειν· λειτουργίαν τε γὰρ γίνεσθαι καὶ οὐ φιλίαν, εἰ μὴ κατ’ ἀξίαν τῶν ἔργων ἔσται τὰ ἐκ τῆσ φιλίασ. οἰόνται γάρ, καθάπερ ἐν χρημάτων κοινωνίᾳ πλεῖον λαμβάνουσιν οἱ συμβαλλόμενοι πλεῖον, οὕτω δεῖν καὶ ἐν τῇ φιλίᾳ.

ὁ δ’ ἐνδεὴσ καὶ ὁ χείρων ἀνάπαλιν· φίλου γὰρ ἀγαθοῦ εἶναι τὸ ἐπαρκεῖν τοῖσ ἐνδεέσιν· ἢ δυνάστῃ φίλον εἶναι, μηδέν γε μέλλοντα ἀπολαύειν;

ἐοίκε δ’ οὖν ἑκάτεροσ ὀρθῶσ ἀξιοῦν, καὶ δεῖν ἑκατέρῳ πλέον νέμειν ἐκ τῆσ φιλίασ, οὐ τοῦ αὐτοῦ δέ, ἀλλὰ τῷ μὲν ὑπερέχοντι τιμῆσ τῷ δ’ ἐνδεεῖ κέρδουσ·

τῆσ μὲν γὰρ ἀρετῆσ καὶ τῆσ εὐεργεσίασ ἡ τιμὴ γέρασ, τῆσ δ’ ἐνδείασ ἐπικουρία τὸ κέρδοσ. οὕτω δ’ ἔχειν τοῦτο καὶ ἐν ταῖσ πολιτείαισ φαίνεται·

οὐ γὰρ τιμᾶται ὁ μηδὲν ἀγαθὸν τῷ κοινῷ πορίζων· τὸ κοινὸν γὰρ δίδοται τῷ τὸ κοινὸν εὐεργετοῦντι, ἡ τιμὴ δὲ κοινόν. οὐ γὰρ ἔστιν ἅμα χρηματίζεσθαι ἀπὸ τῶν κοινῶν καὶ τιμᾶσθαι. ἐν πᾶσι γὰρ τὸ ἔλαττον οὐδεὶσ ὑπομένει· τῷ δὴ περὶ χρήματα ἐλαττουμένῳ τιμὴν ἀπονέμουσι καὶ τῷ δωροδόκῳ χρήματα·

τὸ κατ’ ἀξίαν γὰρ ἐπανισοῖ καὶ σῴζει τὴν φιλίαν, καθάπερ εἴρηται. οὕτω δὴ καὶ τοῖσ ἀνίσοισ ὁμιλητέον, καὶ τῷ εἰσ χρήματα ὠφελουμένῳ ἢ εἰσ ἀρετὴν τιμὴν ἀνταποδοτέον, ἀποδιδόντα τὰ ἐνδεχόμενα. τὸ δυνατὸν γὰρ ἡ φιλία ἐπιζητεῖ, οὐ τὸ κατ’ ἀξίαν·

οὐδὲ γὰρ ἔστιν ἐν πᾶσι, καθάπερ ἐν ταῖσ πρὸσ τοὺσ θεοὺσ τιμαῖσ καὶ τοὺσ γονεῖσ· οὐδεὶσ γὰρ τὴν ἀξίαν ποτ’ ἂν ἀποδοίη, εἰσ δύναμιν δὲ ὁ θεραπεύων ἐπιεικὴσ εἶναι δοκεῖ. διὸ κἂν δόξειεν οὐκ ἐξεῖναι υἱῷ πατέρα ἀπείπασθαι, πατρὶ δ’ υἱόν· ὀφείλοντα γὰρ ἀποδοτέον, οὐδὲν δὲ ποιήσασ ἄξιον τῶν ὑπηργμένων δέδρακεν, ὥστ’ ἀεὶ ὀφείλει.

οἷσ δ’ ὀφείλεται, ἐξουσία ἀφεῖναι· καὶ τῷ πατρὶ δή. ἅμα δ’ ἴσωσ οὐδείσ ποτ’ ἂν ἀποστῆναι δοκεῖ μὴ ὑπερβάλλοντοσ μοχθηρίᾳ· χωρὶσ γὰρ τῆσ φυσικῆσ φιλίασ τὴν ἐπικουρίαν ἀνθρωπικὸν μὴ διωθεῖσθαι. τῷ δὲ φευκτὸν ἢ οὐ σπουδαστὸν τὸ ἐπαρκεῖν, μοχθηρῷ ὄντι·

εὖ πάσχειν γὰρ οἱ πολλοὶ βούλονται, τὸ δὲ ποιεῖν φεύγουσιν ὡσ ἀλυσιτελέσ. περὶ μὲν οὖν τούτων ἐπὶ τοσοῦτον εἰρήσθω.

상위

Aristotle (아리스토텔레스)

목록

SEARCH

MENU NAVIGATION